राष्ट्रीय फलोत्पादन अभियान (NHM)

National Horticulture Mission

1. परिचय

राष्ट्रीय फलोत्पादन अभियान (NHM) ही भारत सरकारने सुरू केलेली एक केंद्र पुरस्कृत योजना आहे, जी 10व्या पंचवार्षिक योजनेअंतर्गत (2005-06) सुरू करण्यात आली. या अभियानाचे मुख्य उद्दिष्ट फळे, भाजीपाला, फुले, मसाले आणि औषधी वनस्पती यांसारख्या फलोत्पादन पिकांचे उत्पादन व उत्पादकता वाढवणे हे आहे.

2014-15 मध्ये, NHM हे MIDH (Mission for Integrated Development of Horticulture) अंतर्गत समाविष्ट करण्यात आले. MIDH ही फलोत्पादन क्षेत्राच्या सर्वांगीण विकासासाठी कार्यरत एक व्यापक योजना आहे.

हे अभियान आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अवलंब, काढणीनंतरच्या व्यवस्थापनात सुधारणा, शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवणे आणि कार्यक्षम विपणन यंत्रणा स्थापन करण्यावर भर देते.

2. राष्ट्रीय फलोत्पादन अभियानाबद्दल

NHM ही कृषी आणि शेतकरी कल्याण मंत्रालयाच्या अंतर्गत राबविण्यात येणारी केंद्र पुरस्कृत योजना आहे. सुरुवातीला निधी वाटपाचे प्रमाण केंद्र : राज्य = 85 : 15 असे होते.

निधी वितरण (MIDH नंतर):
• सामान्य राज्ये: 60 : 40
• डोंगराळ व ईशान्य राज्ये: 90 : 10

या अभियानाने प्रामुख्याने खालील पिकांवर लक्ष केंद्रित केले आहे:

फळे (आंबा, केळी, द्राक्षे, संत्री)

भाजीपाला

मसाले

फुले

औषधी वनस्पती

मळ्यातील पिके (बांबू, नारळ)

हे अभियान राष्ट्रीय फलोत्पादन मंडळ (NHB) यांच्या समन्वयाने राज्य फलोत्पादन अभियानांमार्फत (SHMs) राबविण्यात येते.

लागवड साहित्य केवळ NHB-मान्यताप्राप्त रोपवाटिकांमधून घेणे अनिवार्य आहे.

3. राष्ट्रीय फलोत्पादन अभियानाची प्रमुख वैशिष्ट्ये

फळबाग पिकांचे प्रोत्साहन

फळे, भाजीपाला, फुले, मसाले, औषधी व सुगंधी वनस्पतींच्या सघन लागवडीला प्रोत्साहन देऊन शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवणे.

क्षेत्र व उत्पादकता विस्तार

अधिक उत्पन्न देणारे वाण, सुधारित लागवड साहित्य आणि आधुनिक लागवड तंत्रांचा अवलंब करून फळबाग क्षेत्र व उत्पादकता वाढवणे.

काढणीनंतर व्यवस्थापन

शीतगृह, पॅक हाऊस, रायपनिंग चेंबर आणि प्रक्रिया युनिट्स यांसारख्या पायाभूत सुविधांची निर्मिती करणे.

क्षमता बांधणी

ICAR व कृषी विज्ञान केंद्रांच्या सहकार्याने शेतकरी, उद्योजक आणि क्षेत्रीय कार्यकर्त्यांना प्रशिक्षण देणे.

तंत्रज्ञान प्रोत्साहन

सूक्ष्म सिंचन, संरक्षित शेती, एकात्मिक कीड व्यवस्थापन (IPM) आणि सेंद्रिय शेती यांसारख्या तंत्रज्ञानाचा प्रसार.

बाजार सहाय्य

घाऊक बाजारपेठा, ग्रामीण बाजारपेठा, e-NAM (ई-मार्केटिंग प्लॅटफॉर्म) आणि विपणन पायाभूत सुविधा विकसित करणे.

समूह-आधारित विकास

क्षेत्र-विशिष्ट पिकांवर आधारित असून FIGs/FPOs/FPCs मार्फत शेतकऱ्यांना संघटित करणे.

आर्थिक सहाय्य

फलोत्पादन विकासाच्या विविध घटकांसाठी शेतकरी आणि उद्योजकांना अनुदान व आर्थिक सहाय्य.

4. राष्ट्रीय फलोत्पादन अभियानाची उद्दिष्ट्ये

उत्पादन व उत्पादकता वाढ

उत्तम वाण, प्रगत लागवड पद्धती आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अवलंब करून फळबाग पिकांखालील क्षेत्र आणि उत्पादकता वाढवणे.

काढणीनंतर व्यवस्थापन

साठवणूक, वाहतूक, प्रक्रिया आणि मूल्यवर्धन यांशी संबंधित पायाभूत सुविधांमध्ये सुधारणा करून काढणीनंतरचे नुकसान कमी करणे.

बाजारपेठ विकास

राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावर फलोत्पादन उत्पादनांची उपलब्धता वाढवण्यासाठी कार्यक्षम पुरवठा साखळी आणि मजबूत विपणन पायाभूत संरचना उभारणे.

कौशल्य विकास

आधुनिक फलोत्पादनाच्या सर्वोत्तम पद्धती शेतकऱ्यांना व हितधारकांना प्रशिक्षण व ज्ञानप्रसाराद्वारे समजावून सांगणे.

शाश्वत शेती

सेंद्रिय शेती, एकात्मिक कीड व्यवस्थापन (IPM) आणि पाण्याच्या कार्यक्षम वापरानुसार सिंचन प्रणाली यांसारख्या पर्यावरणपूरक शेती पद्धतींना प्रोत्साहन देणे.

सक्षमीकरण व रोजगार

उत्पादकता व विपणनाच्या संधी वाढवून ग्रामीण शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवणे आणि नवीन रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देणे.

पोषण व आर्थिक सुरक्षा

फलोत्पादनाला पाठिंबा दिल्याने पोषणाची पातळी वाढण्यास मदत होते आणि निर्यातीत वाढ होऊन अर्थव्यवस्थेला चालना मिळते.

5. राष्ट्रीय फलोत्पादन अभियानाचे महत्त्व

कृषी विविधीकरण

फळे, भाजीपाला, फुले, मसाले आणि औषधी वनस्पती यांसारख्या उच्च-मूल्याच्या पिकांच्या लागवडीला पाठिंबा देऊन शेतकऱ्यांना निर्वाह शेतीतून बाजार-केंद्रित फलोत्पादनाकडे वळवणे.

उत्पन्न वाढ

सुधारित तंत्रज्ञान, अधिक उत्पन्न देणारे वाण आणि कार्यक्षम काढणीनंतरच्या व्यवस्थापन पद्धतींमुळे अतिरिक्त उत्पन्न मिळाले असून ग्रामीण गरिबी कमी झाली आहे.

पोषण सुरक्षा

फळे आणि भाज्यांची उपलब्धता वाढवून लोकसंख्येच्या पोषण सुरक्षेत भरीव भर घालणे.

पुरवठा साखळी

शीतगृहे, प्रक्रिया युनिट्स, विपणन पायाभूत सुविधा आणि काढणीनंतरच्या व्यवस्थापनातील गुंतवणुकीमुळे ताज्या उत्पादनाची उपलब्धता सुनिश्चित होते.

रोजगार निर्मिती

शेती, प्रक्रिया, पॅकेजिंग आणि विपणनाच्या माध्यमातून ग्रामीण व शहरी दोन्ही ठिकाणी रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे.

निर्यात प्रोत्साहन

निर्यात-अभिमुख फलोत्पादन प्रकल्पांना प्रोत्साहन दिल्याने भारताच्या जागतिक व्यापाराला चालना मिळते.

पर्यावरणपूरक शेती

सेंद्रिय शेती, संसाधनांचा कार्यक्षम वापर आणि एकात्मिक कीड व्यवस्थापन यांद्वारे पर्यावरणीय संतुलन साधणे व पाण्याची गरज असणाऱ्या धान्यांवरील अवलंबित्व कमी करणे.

6. राष्ट्रीय फलोत्पादन अभियानातील त्रुटी

प्रादेशिक असमानता

चांगली पायाभूत सुविधा व जागरूकता असलेल्या राज्यांनाच अधिक लक्ष आणि निधी मिळतो, त्यामुळे मागासलेले प्रदेश वंचित राहतात.

लहान शेतकऱ्यांचा कमी सहभाग

कठोर प्रक्रिया, कमी जागरूकता आणि निधीचा अभाव यामुळे लहान शेतकऱ्यांचा लाभ मिळवण्यातील सहभाग कमी आहे.

काढणीनंतर नुकसान

योग्य शीतगृहांची अनुपलब्धता, खराब वाहतूक व्यवस्था आणि चुकीचे पुरवठा साखळी व्यवस्थापन यामुळे उत्पादनाची मोठ्या प्रमाणात नासाडी अजूनही होते.

विपणन व निर्यात समस्या

मर्यादित बाजारपेठ, संघटित शेतकरी सहकारी संस्थांचा अभाव आणि मध्यस्थांवरील प्रचंड अवलंबित्व यामुळे शेतकऱ्यांना योग्य भाव मिळत नाही.

देखरेख व मूल्यांकन कमकुवत

वेळेवर मर्यादित प्रतिसाद आणि उत्तरदायित्वाचा अभाव यामुळे प्रकल्पांच्या अंमलबजावणीत विलंब आणि कमतरता येते.

हवामान व पाणी संकट

या नवीन आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी अभियानात पुरेशा तरतुदी नाहीत. शाश्वत पद्धती आणि हवामान-प्रतिरोधक पिकांचा समावेश ही प्रमुख गरज आहे.

7. MPSC / UPSC परीक्षेसाठी प्रमुख मुद्दे

घटक	माहिती
कार्यचालन वर्ष	2005-06 पासून; कृषी आणि शेतकरी कल्याण मंत्रालय
MIDH समावेश	2014-15 मध्ये NHM हे MIDH अंतर्गत समाविष्ट
उद्दिष्ट	फलोत्पादन उपक्रमांचा सर्वांगीण विकास
लक्ष्य	उत्पादकता, क्षेत्र विस्तार, विपणन व मूल्यवर्धन
लक्ष्य गट	शेतकरी, SHGs, FPOs, सहकारी संस्था
निधी (NHM)	केंद्र: राज्य = 85 : 15
निधी (MIDH)	60 : 40 / 90 : 10
अंमलबजावणी	NHB समन्वयाने SHMs मार्फत
सुसंगतता	MIDH व e-NAM शी संलग्न
पर्यावरण	शाश्वत फलोत्पादनाला प्रोत्साहन

8. पुढील वाटचाल

प्रगत तांत्रिक हस्तक्षेप, शीत साखळी पायाभूत सुविधा बळकटीकरण आणि मूल्यवर्धित उत्पादनांना प्रोत्साहन देऊन राष्ट्रीय फलोत्पादन अभियान नव्या क्षेत्रांमध्ये विस्तारेल.

बाजार व निर्यात विकास

बाजारपेठेशी मजबूत संबंध व निर्यात वाढवून जागतिक स्पर्धात्मकता वाढवणे.

हवामान-अनुकूल शेती

शाश्वत विकासासाठी हवामान-प्रतिरोधक तंत्रज्ञानाचा अवलंब.

प्रशिक्षण व सक्षमीकरण

शेतकऱ्यांना प्रशिक्षण व आर्थिक पाठबळ देऊन उत्पन्न वाढवणे.

FPOs व सहकारी संस्था

संघटनाद्वारे शेतकऱ्यांची ताकद वाढवणे व बाजारपेठेत प्रवेश सुधारणे.

डिजिटल कृषी

डिजिटल तंत्रज्ञानाद्वारे कार्यक्षमता व पारदर्शकता वाढवणे.

9. निष्कर्ष

राष्ट्रीय फलोत्पादन अभियानामुळे उत्पादनात सुधारणा, उत्तम बाजारपेठ जोडणी आणि काढणीनंतरच्या पायाभूत सुविधांमध्ये वाढ झाल्याने भारतातील फलोत्पादन क्षेत्र अधिक मजबूत झाले आहे.

2014-15 मध्ये MIDH अंतर्गत समावेशामुळे या अभियानाची व्याप्ती आणखी विस्तारली आहे, ज्यामुळे शेतकऱ्यांचे जीवनमान सुधारेल, पोषण सुरक्षा वाढेल आणि निर्यात क्षमता बळकट होईल.

भारतातील कृषी क्षेत्राला शाश्वत, विकास-केंद्रित आणि वैविध्यपूर्ण बनवण्यासाठी राष्ट्रीय फलोत्पादन अभियान मध्यवर्ती भूमिका बजावते.