राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा अभियान (NFSM)

National Food Security Mission → राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा व पोषण अभियान (NFSNM)

1. प्रारंभ व परिचय

राष्ट्रीय विकास परिषदेच्या (NDC) 53 व्या बैठकीत (29 मे 2007) घेतलेल्या निर्णयानुसार, भारत सरकारने ऑक्टोबर 2007 मध्ये ‘राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा अभियान’ (NFSM) ही केंद्र पुरस्कृत योजना सुरू केली. हे 11 व्या पंचवार्षिक योजनेचा (2007-12) महत्त्वाचा भाग होता.

केंद्रीय कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालयाने या अभियानाचे नाव बदलून ‘राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा व पोषण अभियान’ (NFSNM – National Food Security & Nutrition Mission) असे केले आहे.

हे अभियान शाश्वत शेती आणि अन्न सुरक्षा यावर भर देते. लागवडीखालील क्षेत्र वाढवून, उत्पादकता सुधारून आणि पीक उत्पादनातील प्रादेशिक विषमता कमी करत शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवणे हे त्याचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.

2. लक्ष्यित पिके

सुरुवातीला फक्त तांदूळ, गहू व कडधान्ये यांचा समावेश होता. कालांतराने खालील पिकांचा समावेश करण्यात आला:

• तांदूळ (Rice)
• गहू (Wheat)
• कडधान्ये / डाळी (Pulses)
• भरड धान्ये (Coarse Cereals)
  मका, बाजरी, जव
• पोषक-धान्ये / न्यूट्री-सीरियल्स (Millets – श्री अन्न)
• व्यापारी पिके (Commercial Crops)
  ऊस, कापूस, ताग

3. उद्दिष्टे

• प्रमुख अन्नधान्य पिकांचे उत्पादन शाश्वत पद्धतीने वाढवणे
• लागवडीखालील क्षेत्र विस्तारणे आणि उत्पादकता सुधारणे
• सुधारित कृषी पद्धती व तंत्रज्ञानाद्वारे उत्पन्नातील तफावत कमी करणे
• पर्यावरण संरक्षण करत दीर्घकालीन उत्पादकता टिकवणे
• शेतकऱ्यांची क्षमता वाढवणे – प्रशिक्षण व जागरूकता
• लहान, अल्पभूधारक व महिला शेतकऱ्यांचे उत्पन्न सुधारणे
• प्रादेशिक अन्नपुरवठ्याची तफावत दूर करणे
• अन्न आयातीवरील अवलंबित्व कमी करून राष्ट्रीय स्वयंपूर्णता साधणे

4. अभियानाची प्रमुख वैशिष्ट्ये

4.1 क्षेत्रविस्तार व उत्पादकता वाढ

• ✔️ उत्पादनातील तफावत भरून काढण्यासाठी लक्ष्यित क्षेत्र वाढवणे
• ✔️ उच्च उत्पन्न देणाऱ्या वाणांचा वापर
• ✔️ नवीन तंत्रज्ञान, कृषी यंत्रसामग्री व सिंचन प्रणालींचा वापर

4.2 पर्यावरणपूरक दृष्टिकोन

• ✔️ INM व IPM ला प्राधान्य
• ✔️ जमिनीची सुपीकता पुनर्संचयन व सुधारणा
• ✔️ कार्यक्षम जल व्यवस्थापन

4.3 आधार व प्रोत्साहन

• ✔️ प्रमाणित बियाणे, खते व यंत्रसामग्री अनुदानित दरात
• ✔️ कस्टम हायरिंग सेंटर्स व सीड बँक स्थापना
• ✔️ प्रदर्शने व तंत्रज्ञान प्रसार

4.4 क्षमता विकास

• ✔️ पीक हंगामादरम्यान शेतकरी प्रशिक्षण
• ✔️ सर्वोत्तम कृषी पद्धती व तंत्रज्ञान मार्गदर्शन

4.5 सर्वसमावेशक दृष्टिकोन

• ✔️ लहान, अल्पभूधारक व महिला शेतकरी प्राधान्य
• ✔️ मागासलेल्या व संसाधन-तुटीच्या क्षेत्रांवर विशेष लक्ष

5. निधी रचना (Funding Pattern)

NFSM ही केंद्र पुरस्कृत योजना (Centrally Sponsored Scheme) आहे. खर्चाची विभागणी खालीलप्रमाणे केली जाते:

सामान्य राज्ये:
केंद्र : राज्य = 60 : 40

ईशान्य व डोंगराळ राज्ये:
केंद्र : राज्य = 90 : 10

अंमलबजावणी करणारे मंत्रालय:
कृषी आणि शेतकरी कल्याण मंत्रालय (DA&FW)

6. महत्त्वाची कामगिरी 

11 वी योजना (2007–12)
तांदूळ, गहू व कडधान्यांचे उत्पादन मिळून ~20 दशलक्ष मेट्रिक टन वाढ

12 वी योजना (2012–17)
25 दशलक्ष मेट्रिक टन उत्पादनवाढीचे लक्ष्य
भरड धान्ये व व्यापारी पिकांचा समावेश

सध्याची व्याप्ती (2024–25)
देशातील 638 जिल्ह्यांमध्ये NFSNM कार्यरत

7. अभियानाचे महत्त्व

• भारतातील वाढत्या लोकसंख्येच्या अन्नगरजा पूर्ण करण्यात मदत
• कृषी उत्पादकतेत शाश्वत वाढ – पर्यावरणाचा समतोल राखत
• शेतकऱ्यांचे उत्पन्न व उपजीविका सुधारणा
• प्रादेशिक कृषी विषमता कमी करणे
• अन्न आयातीवरील अवलंबित्व कमी करून किमती स्थिर ठेवणे
• ग्रामीण अर्थव्यवस्था व कृषी क्षेत्राची लवचिकता वाढवणे
• पोषण सुरक्षेवर भर (NFSNM मध्ये नव्याने जोडलेला महत्त्वाचा पैलू)

8. अभियानातील त्रुटी

• प्रादेशिक असंतुलन:
  निधी वितरणातील दुष्टचक्र व पायाभूत सुविधांच्या कमतरतेमुळे पावसावर अवलंबून व संसाधन-तुटीच्या राज्यांना कमी लाभ
• लहान शेतकऱ्यांपर्यंत मर्यादित पोहोच:
  नोकरशाही अडथळे, जागरूकतेचा अभाव व अपुऱ्या विस्तार सेवा
• शाश्वततेकडे दुर्लक्ष:
  रासायनिक खते व उच्च उत्पन्न वाणांवरील अवलंबित्वामुळे जमीन ऱ्हास व जैवविविधतेचा नाश
• तंत्रज्ञान एकात्मतेचा अभाव:
  अचूक शेती, रिमोट सेन्सिंग व डिजिटल साधनांचा अपुरा वापर
• देखरेख व मूल्यांकन कमकुवत:
  अनियमित डेटा संकलन व अहवाल देण्यास विलंब
• काढणीनंतरचे नुकसान:
  साठवणूक, वाहतूक व मूल्यवर्धन सुविधांचा अभाव; योग्य भाव मिळत नाही

9. MPSC / UPSC, CSE – महत्त्वाचे मुद्दे

प्रारंभ वर्ष: ऑक्टोबर 2007 (11 वी योजना)

नवीन नाव (2024-25): NFSNM

मंत्रालय: कृषी आणि शेतकरी कल्याण मंत्रालय

प्रकार: केंद्र पुरस्कृत योजना (CSS)

पिके: तांदूळ, गहू, डाळी, मिलेट्स, ऊस, कापूस, ताग

निधी: 60:40 / 90:10

व्याप्ती: 638 जिल्हे (20024-25)

विशेष घटक: NFSM-डाळी, न्यूट्री-सीरियल्स

दृष्टिकोन: क्षेत्र विस्तार + उत्पादकता + INM + IPM + जल कार्यक्षमता

दृष्टी: अन्न + पोषण सुरक्षा आणि शेतकरी उत्पन्न सुधारणा

10. पुढील वाटचाल

• हवामान-अनुकूल शेती (Climate-Smart Agriculture) व प्रगत तंत्रज्ञानाचा वापर
• डिजिटल प्लॅटफॉर्म, रिमोट सेन्सिंग व अचूक शेती यांचा समावेश
• पिक विविधीकरण व सार्वजनिक-खाजगी भागीदारीद्वारे उत्पन्न वाढ
• पोस्ट-हार्वेस्ट नुकसान कमी करण्यासाठी साठवणूक व बाजार जोडणी मजबूत करणे
• न्याय्य वितरण व पर्यावरणीय शाश्वततेवर अधिक लक्ष
• PM-RKVY अंतर्गत श्री अन्न (Millets) प्रोत्साहन

निष्कर्ष

2007 मध्ये स्थापनेपासून, राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा अभियानाने भारतातील अन्नधान्य उत्पादनात लक्षणीय वाढ घडवून आणली आहे. शेतकऱ्यांचे सक्षमीकरण, शाश्वत शेतीला प्रोत्साहन आणि प्रादेशिक विषमता कमी करणे या उद्दिष्टांसह हे अभियान देशाच्या अन्न स्वयंपूर्णतेत महत्त्वपूर्ण योगदान देत आहे.

📌 2024-25 अद्यतन:
या अभियानाचे 'राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा व पोषण अभियान' (NFSNM) असे नामांतर करून पोषण सुरक्षेलाही त्याच्या कक्षेत समाविष्ट करण्यात आले आहे.

भारताची कृषी अर्थव्यवस्था टिकवण्यासाठी आणि सर्वसमावेशक कृषी विकास साधण्यासाठी हे अभियान अत्यंत महत्त्वपूर्ण ठरते.