राष्ट्रीय तेलबिया आणि पाम तेल अभियान (NMOOP)

1. अभियानाची ओळख (परिचय)

राष्ट्रीय तेलबिया आणि पाम तेल अभियान (NMOOP) हे भारत सरकारने बारावी पंचवार्षिक योजनेंतर्गत 2014-15 या वर्षात सुरू केलेले एक केंद्रपुरस्कृत अभियान आहे. देशातील तेलबियांचे उत्पादन वाढवून खाद्यतेलाच्या आयातीवरील अवलंबित्व कमी करणे आणि देशाला खाद्यतेलाच्या बाबतीत आत्मनिर्भर बनवणे हे या अभियानाचे प्रमुख उद्दिष्ट होते.

भारत हा जगातील सर्वात मोठ्या खाद्यतेल आयातदारांपैकी एक आहे.

भारताची भाजीपाला तेल अर्थव्यवस्था जगात अमेरिका, चीन आणि ब्राझील नंतर चौथ्या स्थानावर आहे. तेलबिया हे एकूण पीक क्षेत्राच्या सुमारे 13% क्षेत्रावर घेतले जातात आणि एकूण कृषी वस्तूंच्या मूल्याच्या सुमारे 10% वाटा उचलतात.

2. NMOOP चे तीन लघु-अभियान (Mini-Missions)

NMOOP हे तीन लघु-अभियानांवर आधारित होते:

लघु-अभियान 1 (MM-I): तेलबिया

भुईमूग, सोयाबीन, मोहरी/रेपसीड, सूर्यफूल, तीळ, करडई आणि जवस या प्रमुख तेलबिया पिकांचे उत्पादन व उत्पादकता वाढवणे हे या लघु-अभियानाचे उद्दिष्ट होते.

लक्ष्य: तेलबियांचे उत्पादन 35.51 दशलक्ष टन

लघु-अभियान 2 (MM-II): पाम तेल

योग्य कृषी-हवामान असलेल्या प्रदेशांमध्ये पाम तेलाची लागवड वाढवणे व शेतकऱ्यांना निविष्ठा व विस्तार सेवांद्वारे पाठिंबा देणे हे उद्दिष्ट होते.

• FFBs उत्पादकता: 4,927 → 15,000 किलो/हेक्टर
• क्षेत्र विस्तार: 1.25 लाख हेक्टर

लघु-अभियान 3 (MM-III): वृक्षजन्य तेलबिया (TBO)

कडुलिंब, महुआ (मोह), करंज, साल, सिमारूबा, जोजोबा, ऑलिव्ह, अक्रोड इत्यादी वृक्षजन्य तेलबियांचे उत्पादन वाढवणे.

लक्ष्य: बियाणे संकलन 9 → 14 लाख टन

पडीक जमिनीचा उपयोग करणे आणि पीक विविधता वाढवणे हेही उद्दिष्ट होते.

3. अभियानाची प्रमुख वैशिष्ट्ये

निधी वाटप

केंद्र व राज्य सरकार यांच्यात 75:25 प्रमाणात खर्च वाटप केले जात होते. ईशान्य व डोंगरी राज्यांसाठी हे प्रमाण 90:10 होते.

लवचिक निधी (Flexi-fund)

एकूण निधीच्या 1% संकट-निधी म्हणून राखीव ठेवला जात होता आणि 10% निधी राज्यांना स्थानिक गरजांसाठी लवचिक स्वरूपात उपलब्ध होता.

उत्पादकता वृद्धी

अधिक उत्पन्न देणारे संकरित वाण, सूक्ष्म सिंचन आणि IPM / INM (एकात्मिक कीड व पोषक तत्व व्यवस्थापन) यांचा वापर.

आर्थिक सहाय्य

बियाणे उत्पादन, कृषी निविष्ठा, सिंचन, प्रक्रिया पायाभूत सुविधा आणि काढणीनंतरच्या हाताळणीसाठी अनुदान उपलब्ध.

संशोधन व विकास

हवामान बदलास अनुकूल आणि अधिक उत्पादन देणारे वाण विकसित करण्यासाठी संशोधन संस्थांना बळकटी.

देखरेख संरचना

केंद्र स्तरावर EC, SC, MMC समित्या आणि राज्य स्तरावर राज्य स्तरीय समिती कार्यरत.

4. अभियानाची उद्दिष्टे

तेलबिया उत्पादन व उत्पादकता वाढ

उन्नत बियाणे वाण, सुधारित कृषी पद्धती व सिंचन सहाय्याद्वारे भुईमूग, सोयाबीन, मोहरी, सूर्यफूल व तीळ यांचे उत्पन्न वाढवणे.

पाम तेल व TBO विस्तार

अनुकूल कृषी-हवामान क्षेत्रांमध्ये पाम तेल लागवड वाढवणे आणि कडुलिंब, महुआ, करंज यांसारख्या वृक्षजन्य तेलबिया (TBO) पिकांना प्रोत्साहन.

आयातीवरील अवलंबित्व कमी

देशांतर्गत उत्पादन वाढवून खाद्यतेलाची महागडी आयात कमी करणे.

शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढ

अनुदान, प्रशिक्षण व तांत्रिक सहाय्याद्वारे शेतकऱ्यांचा नफा वाढवणे.

शाश्वत शेती

सूक्ष्म सिंचन, एकात्मिक कीड व्यवस्थापन आणि मृदा सुपीकता व्यवस्थापनाद्वारे दीर्घकालीन शाश्वतता सुनिश्चित करणे.

5. अभियानाचे महत्त्व

खाद्यतेल आयातीत घट

भारत आपल्या एकूण खाद्यतेल वापरापैकी सुमारे 57% तेल आयात करतो. NMOOP ने देशांतर्गत उत्पादन वाढवून आयातीवरील अवलंबित्व कमी करण्याचा प्रयत्न केला.

✔ उच्च उत्पन्न देणाऱ्या बियाण्यांमुळे उत्पादकता वाढून खाद्यतेलाची आयात कमी होण्यास मदत झाली.

शेतकऱ्यांचे वाढलेले उत्पन्न

बियाणे, खते, सिंचन व प्रक्रिया सुविधांसाठी अनुदानामुळे शेतकऱ्यांचा नफा वाढला.

✔ पाम तेल हे इतर पिकांच्या तुलनेत प्रति हेक्टरी सर्वाधिक परतावा देणारे तेल पीक आहे — पारंपरिक तेलबियांच्या तुलनेत खाद्यतेल उत्पन्न पाचपट अधिक असते.

शाश्वत कृषी विकास

एकात्मिक कीड व्यवस्थापन, जल व्यवस्थापन व मृदा सुपीकता सुधारणा यामुळे दीर्घकालीन शाश्वतता वाढली.

✔ कडुलिंब व महुआ यांसारख्या TBO पिकांमुळे पडीक जमिनींचा उपयोग व पीक विविधता साधली जाते.

6. अभियानाच्या मर्यादा व आव्हाने

आयात अवलंबित्व कायम

सर्व प्रयत्नांनंतरही भारतातील सुमारे 55–60% खाद्यतेलाची मागणी आयातीद्वारे पूर्ण होत राहिली. तेलबियांचे उत्पादन मागणीशी जुळले नाही.

कमी उत्पादकता

हवामान बदलास संवेदनशीलता, निकृष्ट बियाणे दर्जा व अयोग्य शेत व्यवस्थापनामुळे भारतातील तेलबिया उत्पन्न जागतिक मानकांच्या तुलनेत सातत्याने कमी राहिले.

पाम तेल विस्तारातील अडचणी

पाम तेल पिकाला फळधारणेपूर्वी 4-5 वर्षांचा दीर्घ गर्भधारणा कालावधी लागतो, ज्यामुळे शेतकरी निरुत्साहित होतात. तसेच जास्त पाणी वापर व पर्यावरणीय चिंता यामुळे शेतकऱ्यांनी अवलंब केला नाही.

अपुरी पायाभूत सुविधा

प्रक्रिया पायाभूत सुविधा व बाजारपेठ जोडणी कमकुवत असल्याने शेतकऱ्यांना योग्य भाव मिळण्यात अडचण होती.

MSP मर्यादित

किमान आधारभूत किंमतीच्या (MSP) मर्यादित अंमलबजावणीमुळे शेतकऱ्यांमध्ये दीर्घकालीन उत्पादनाबाबत अनिच्छा निर्माण झाली.

विस्तार सेवांची कमतरता

सुधारित कृषी पद्धती, पाण्याचा कार्यक्षम वापर व एकात्मिक कीड व्यवस्थापनाबाबत शेतकऱ्यांपर्यंत माहिती पोहोचणे अपुरे राहिले.

7. NMOOP चे विलीनीकरण (2018-19)

2018-19 : महत्त्वाचा टप्पा

2018-19 मध्ये NMOOP चे विलीनीकरण राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा अभियान (NFSM - Oilseeds & Oil Palm) मध्ये करण्यात आले.

या विलीनीकरणानंतर खाद्यतेलामध्ये स्वयंपूर्णता मिळवण्यासाठीची उर्वरित उद्दिष्टे NFSM-Oilseeds & Oil Palm द्वारे पुढे चालू ठेवण्यात आली.

8. उत्तरवर्ती अभियाने 

NMEO-Oil Palm (2021)

पाम तेल उत्पादन वाढवण्यासाठी भारत सरकारने 2021 मध्ये NMEO-OP (National Mission on Edible Oils – Oil Palm) सुरू केले.

यासाठी ₹11,040 कोटींची आर्थिक तरतूद करण्यात आली. या अभियानाने NFSM-OS&OP ला समाविष्ट केले. हे अभियान मुख्यतः आंध्र प्रदेश, तेलंगणा, कर्नाटक, ओडिशा, आसाम, अरुणाचल प्रदेश, मिझोरम, नागालँड, मणिपूर, तामिळनाडू, केरळ, गुजरात व छत्तीसगड या 13 राज्यांमध्ये राबवले जाते.

• उद्दिष्ट: 2025-26 पर्यंत 6.5 लाख हेक्टर पाम तेल लागवडीखाली आणणे.
• नोव्हेंबर 2025 पर्यंत: 2.50 लाख हेक्टर नवीन क्षेत्र जोडून एकूण 6.20 लाख हेक्टर क्षेत्र पाम तेलाखाली.
• CPO उत्पादन: 2014-15 मधील 1.91 लाख टनांवरून 2024-25 मध्ये 3.80 लाख टनांपर्यंत वाढ.

✔ विशेषता: शेतकऱ्यांना Viability Price (VP) हमी — आंतरराष्ट्रीय CPO किमतींच्या चढ-उताराच्या जोखमीपासून संरक्षण; सनसेट क्लॉज: 1 नोव्हेंबर 2037 पर्यंत.

NMEO-Oilseeds (2024)

केंद्रीय मंत्रिमंडळाने 4 ऑक्टोबर 2024 रोजी 'राष्ट्रीय खाद्य तेल अभियान - तेलबिया' (NMEO-Oilseeds) ला मंजुरी दिली. हे अभियान आत्मनिर्भर भारतासाठी खाद्यतेलात स्वयंपूर्णता साधण्याच्या उद्दिष्टाने राबवले जाणार आहे.

घटक	तपशील
कालावधी	2024-25 ते 2030-30 (7 वर्षे)
आर्थिक तरतूद	₹10,103 कोटी
उत्पादन लक्ष्य	39 दशलक्ष टन (2022-23) वरून 69.7 दशलक्ष टन (2030-31)
क्षेत्र विस्तार	अतिरिक्त 40 लाख हेक्टर (भात पडीक जमीन, आंतरपीक)
एकत्रित उद्दिष्ट	2030-31 पर्यंत एकूण खाद्यतेल उत्पादन 25.45 दशलक्ष टन (अंदाजित मागणीच्या सुमारे 72%)

मुख्य वैशिष्ट्ये:
✔ प्राथमिक तेलबिया: रेपसीड-मोहरी, भुईमूग, सोयाबीन, सूर्यफूल, तीळ.
✔ दुय्यम स्रोत: कापूस बियाणे, तांदूळ कोंडा तेल (Rice Bran Oil), मका तेल, वृक्षजन्य तेलबिया (TBO) — संकलन व निष्कर्षण कार्यक्षमता वाढवणे.
✔ 600 हून अधिक मूल्यसाखळी क्लस्टर्स स्थापन; दरवर्षी 10 लाखांहून अधिक हेक्टर क्षेत्र समाविष्ट.
✔ शेतकऱ्यांना मोफत उच्च दर्जाचे बियाणे, शेती पद्धती प्रशिक्षण व काढणीनंतर पायाभूत सुविधांसाठी सहाय्य.
✔ PM-AASHA अंतर्गत MSP हमी: किमान आधारभूत किंमत (MSP) मध्ये लक्षणीय वाढ; किंमत आधार योजना (PSS) व किंमत तूट भरपाई योजना (PDPS) द्वारे शेतकऱ्यांना संरक्षण.
✔ आयात शुल्क: स्वस्त आयात खाद्यतेलापासून देशांतर्गत उत्पादकांना संरक्षण देण्यासाठी खाद्यतेलावर 30% आयात शुल्क लागू.

9. पुढील वाटचाल

NMOOP पासून सुरू झालेला प्रवास आता NMEO-OP (2021) व NMEO-Oilseeds (2024) या अभियानांद्वारे पुढे सुरू आहे. खाद्यतेलात आत्मनिर्भरता साधण्यासाठी खालील बाबींवर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे:

उत्पादकता वाढ

सुधारित बियाणे वाण, विस्तारित सिंचन आणि पर्यावरणपूरक पाम तेल लागवडीद्वारे उत्पादन वाढवणे.

पायाभूत सुविधा व बाजारपेठ

प्रक्रिया सुविधा आणि बाजारपेठ जोडणी मजबूत करून शेतकऱ्यांना योग्य भाव मिळवून देणे.

MSP विस्तार

किमान आधारभूत किंमतीची (MSP) अंमलबजावणी अधिक प्रभावी व व्यापक करणे.

संशोधन व विकास (R&D)

हवामान बदलास अनुकूल वाण विकसित करण्यासाठी संशोधन संस्थांना बळकटी देणे.

10. MPSC / UPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

• NMOOP प्रारंभ: 2014-15, 12 व्या पंचवार्षिक योजनेंतर्गत.
• तीन लघु-अभियाने: MM-I (तेलबिया), MM-II (पाम तेल), MM-III (वृक्षजन्य तेलबिया)
• विलीनीकरण: 2018-19 मध्ये NFSM-Oilseeds & Oil Palm
• NMEO-OP: 2021, ₹11,040 कोटी
  
• NMEO-Oilseeds: ऑक्टोबर 2024 मध्ये मंजूर, ₹10,103 कोटी
  
• उत्पादन लक्ष्य: 39 MT → 69.7 MT (2030-31)
• क्षेत्र विस्तार: +40 लाख हेक्टर
• सध्याची स्थिती: ~57% खाद्यतेल आयात, देशांतर्गत उत्पादन ~43-44%
• आयात स्रोत: पाम तेल – इंडोनेशिया, मलेशिया
  सोयाबीन तेल – ब्राझील, अर्जेंटिना

11. निष्कर्ष

राष्ट्रीय तेलबिया आणि पाम तेल अभियानाने (NMOOP) देशांतर्गत तेलबिया उत्पादन वाढवण्यात आणि खाद्यतेल आयात कमी करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.

2018-19 मध्ये NFSM मध्ये विलीनीकरण झाल्यानंतर, हे कार्य NMEO-OP (2021) आणि NMEO-Oilseeds (2024) अभियानांद्वारे अधिक प्रभावीपणे पुढे चालू आहे.

लक्ष्य (NMEO-Oilseeds):
✔ उत्पादन: 39 → 69.7 दशलक्ष टन (2030-31)
✔ पूर्तता: अंदाजित गरजेच्या ~72%

संशोधन, तंत्रज्ञान, शेतकरी सहाय्य आणि शाश्वत शेती पद्धती यांच्या समन्वयातून भारत खाद्यतेलाच्या बाबतीत आत्मनिर्भरतेकडे वेगाने वाटचाल करत आहे.