यांत्रिकीकृत स्वच्छता परिसंस्थेसाठी राष्ट्रीय कृती

National Action for Mechanised Sanitation Ecosystem

(नमस्ते – NAMASTE)

योजनेचा संक्षिप्त परिचय

घटक	माहिती
योजना प्रारंभ	जुलै 2023
अंमलबजावणी कालावधी	FY 2023-24 ते FY 2025-26 (तीन वर्षे)
एकूण खर्च तरतूद	₹ 349.70 कोटी (100% केंद्र पुरस्कृत)
प्रमुख मंत्रालये	सामाजिक न्याय व सक्षमीकरण मंत्रालय (MoSJE) + गृहनिर्माण व शहरी व्यवहार मंत्रालय (MoHUA)
अंमलबजावणी संस्था	राष्ट्रीय सफाई कामगार वित्त व विकास महामंडळ (NSKFDC)
लक्ष्यित शहरे	प्रारंभी 500 AMRUT शहरे; नंतर सर्व 4,8+ ULBs मध्ये विस्तार
लक्ष्यित घटक	गटार व सेप्टिक टँक कामगार (SSWs) आणि कचरा वेचक (Waste Pickers)
पूर्वीची योजना	SRMS (Self Employment Scheme for Rehabilitation of Manual Scavengers) – नमस्तेमध्ये विलीन

1. नमस्ते योजनेचा परिचय

सामाजिक न्याय व सक्षमीकरण मंत्रालयाने, गृहनिर्माण व शहरी व्यवहार मंत्रालयाच्या सहकार्याने, स्वच्छता कर्मचाऱ्यांची सुरक्षा व सन्मान सुनिश्चित करण्यासाठी जुलै 2023 मध्ये ‘नॅशनल ॲक्शन फॉर मेकॅनाइज्ड सॅनिटेशन इकोसिस्टम (NAMASTE)’ ही योजना सुरू केली आहे.

प्रशिक्षित व प्रमाणित स्वच्छता कर्मचाऱ्यांच्या माध्यमातून धोकादायक साफसफाईला प्रतिबंध करणे आणि सुरक्षित स्वच्छता पद्धतींना प्रोत्साहन देणे हे या योजनेचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.

गटार आणि सेप्टिक टँकच्या धोकादायक साफसफाईमध्ये गुंतलेल्या व्यक्तींना औपचारिक स्वरूप देणे आणि त्यांचे पुनर्वसन करणे हा या योजनेचा महत्त्वपूर्ण हेतू आहे.

ही योजना FY 2023-24 ते FY 2025-26 या तीन वर्षांसाठी ₹ 349.70 कोटी खर्च तरतुदीसह मंजूर करण्यात आली असून, ती NSKFDC द्वारे राबवली जाते.

2. नमस्ते योजनेची उद्दिष्टे

स्वच्छता कार्यात शून्य जीवितहानी साध्य करणे

स्वच्छता कर्मचाऱ्यांचा मानवी विष्ठेशी थेट संपर्क टाळणे

सर्व स्वच्छता कार्ये सुरक्षा उपकरणांच्या साहाय्याने करणे

सर्व स्वच्छता कार्ये कुशल कामगारांकडून करून घेणे

आपत्कालीन प्रतिसाद स्वच्छता युनिट्स (ERSUs) बळकट व सक्षम करणे

SHGs व उद्योजकता यांद्वारे स्वच्छता कर्मचाऱ्यांचे सक्षमीकरण करणे

सर्व SSWs ला पर्यायी उपजीविकेच्या संधी उपलब्ध करून देणे

3. नमस्ते योजनेचे प्रमुख घटक

3.1 गटार व सेप्टिक टँक कामगार (SSWs) साठी घटक

SSWs चे प्रोफाइलिंग व नोंदणी – City NAMASTE Managers द्वारे डिजिटल सर्वेक्षण
AB-PMJAY अंतर्गत आरोग्य विमा संरक्षण
व्यावसायिक सुरक्षा प्रशिक्षण
PPE (वैयक्तिक संरक्षक उपकरणे) किट्स वितरण
स्वच्छता संबंधित वाहने/उपकरणे खरेदीसाठी आगाऊ भांडवली अनुदान
ERSUs साठी सुरक्षा उपकरणे
IEC मोहीम – SSWs च्या सुरक्षितते व प्रतिष्ठेबद्दल जागरूकता

3.2 कचरा वेचक (Waste Pickers) साठी घटक

घनकचरा व्यवस्थापनात गुंतलेल्या कचरा वेचकांना जून 2024 मध्ये नमस्ते योजनेत लक्ष्यित घटक म्हणून समाविष्ट करण्यात आले. Waste Picker Enumeration App द्वारे 2.5 लाख कचरा वेचकांची नोंदणी करण्याचे उद्दिष्ट आहे.

व्यावसायिक सुरक्षा व कौशल्यवृद्धी प्रशिक्षण
हंगाम व गरजेनुसार विशिष्ट PPE किट्स
आयुष्मान भारत-PMJAY अंतर्गत आरोग्य विमा संरक्षण
कचरा संकलन वाहनांसाठी आगाऊ भांडवली अनुदान

3.3 SRMS घटकांचे विलीनीकरण

पूर्वीच्या SRMS (Self Employment Scheme for Rehabilitation of Manual Scavengers) योजनेतील महत्त्वाचे घटक NAMASTE योजनेत विलीन करण्यात आले आहेत.

AB-PMJAY आरोग्य विमा
कौशल्य विकास प्रशिक्षण
स्वयंरोजगारासाठी आगाऊ भांडवली अनुदान

4. नमस्ते योजनेची वैशिष्ट्ये

NAMASTE योजना स्वच्छता कर्मचाऱ्यांची सुरक्षा, सन्मान आणि पुनर्वसन सुनिश्चित करण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञान, आर्थिक सहाय्य आणि सामाजिक सुरक्षा यांचा समन्वय साधते. या योजनेतील प्रमुख वैशिष्ट्ये पुढीलप्रमाणे आहेत:

यांत्रिकीकरणास प्रोत्साहन

गटार व सेप्टिक टँक साफसफाईसाठी जेटिंग मशीन व रोबोटिक साफसफाई उपकरणांचा वापर वाढविणे.

कामगारांची ओळख व पुनर्वसन

स्वच्छता कर्मचाऱ्यांना पर्यायी उपजीविकेच्या संधी आणि कौशल्य विकास प्रशिक्षण उपलब्ध करून देणे.

विशेष प्रशिक्षण कार्यक्रम

यांत्रिक स्वच्छता तंत्रांमधील कुशलता वाढविण्यासाठी विशेष प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित केले जातात.

आर्थिक सहाय्य

NSKFDC मार्फत कर्ज, अनुदान (भांडवल + व्याज) आणि आर्थिक मदत उपलब्ध करून दिली जाते.

आरोग्य व विमा लाभ

AB-PMJAY आणि इतर सामाजिक सुरक्षा योजनांद्वारे आरोग्य संरक्षण सुनिश्चित केले जाते.

देखरेख व उत्तरदायित्व

MIS पोर्टल व समर्पित NAMASTE वेबसाइट मार्फत रिअल-टाइम देखरेख व उत्तरदायित्व सुनिश्चित केले जाते.

जागरूकता मोहीम

स्थानिक भाषांमध्ये इलेक्ट्रॉनिक, प्रिंट मीडिया आणि सोशल मीडियाचा वापर करून जनजागृती केली जाते.

Swachhata Udyami Yojana (SUY)

स्वयंरोजगार व उद्योजकतेला प्रोत्साहन देऊन स्वच्छता कर्मचाऱ्यांना आर्थिकदृष्ट्या सक्षम बनविणे.

5. अंमलबजावणी यंत्रणा

NAMASTE योजनेची प्रभावी अंमलबजावणी सुनिश्चित करण्यासाठी त्रिस्तरीय प्रशासनिक रचना तयार करण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमुळे स्वच्छता कर्मचाऱ्यांचे सर्वेक्षण, प्रशिक्षण, सुरक्षा आणि देखरेख सुसूत्र पद्धतीने केली जाते.

राष्ट्रीय स्तर

NSKFDC अंतर्गत National NAMASTE Monitoring Unit (NNMU) कार्यरत आहे. यासोबत Technical Support Unit (TSU) तांत्रिक सहाय्य प्रदान करते.

राज्य स्तर

State Namaste Director यांच्या नेतृत्वाखाली State Namaste Management Unit (SNMU) कार्यरत असते.

शहर स्तर

City NAMASTE Managers यांच्यामार्फत SSWs चे सर्वेक्षण, प्रशिक्षण आणि देखरेख केली जाते.

डिजिटल देखरेख व्यवस्था

संपूर्ण देखरेख, अहवाल व प्रगती नोंद मोबाइल ॲप आणि समर्पित NAMASTE वेबसाइट मार्फत रिअल-टाइम आधारावर केली जाते.

6. योजनेची अद्ययावत प्रगती (ऑगस्ट 2025 पर्यंत)

NAMASTE योजनेअंतर्गत ऑगस्ट 2025 पर्यंत विविध क्षेत्रांत लक्षणीय प्रगती नोंदविण्यात आली आहे. स्वच्छता कर्मचाऱ्यांचे प्रमाणीकरण, PPE Kits वितरण, आरोग्य संरक्षण आणि सुरक्षा यंत्रणा बळकट करण्यासाठी खालील महत्त्वपूर्ण उपलब्धी साध्य करण्यात आल्या आहेत.

घटक	संख्या / माहिती
SSWs नोंदणी व प्रमाणीकरण	84,902
कचरा वेचकांचे प्रमाणीकरण	37,980
SSWs ला PPE किट्स वितरण	45,871
ERSUs ला Safety Device Kits	354
AB-PMJAY व राज्य आरोग्य योजनेत समावेश	54,140 लाभार्थी
भांडवली अनुदान वितरण	₹ 20.36 कोटी – 707 कामगारांना
धोकादायक सफाई प्रतिबंध कार्यशाळा	1,089
Responsible Sanitation Authorities (RSAs)	568
Emergency Response Sanitation Units (ERSUs)	642

NAMASTE योजनेमुळे हजारो स्वच्छता कर्मचाऱ्यांना आरोग्य संरक्षण, सुरक्षा उपकरणे आणि आर्थिक सहाय्य मिळाले असून, यांत्रिकीकृत स्वच्छता व्यवस्थेकडे भारताची वाटचाल अधिक मजबूत झाली आहे.

7. संबंधित कायदे व उपक्रम

NAMASTE योजना विविध कायदे, स्वच्छता उपक्रम आणि शहरी विकास कार्यक्रमांशी समन्वय साधून राबवली जाते. हे कायदे आणि योजना स्वच्छता कर्मचाऱ्यांची सुरक्षा, पुनर्वसन आणि यांत्रिकीकृत स्वच्छता व्यवस्थेला बळकटी देतात.

PEMSR Act, 2013

हाताने मैला साफ करण्याच्या कामावर बंदी व पुनर्वसन कायदा, 2013 हा हाताने मैला साफ करण्याच्या प्रथेला कायदेशीर बंदी घालतो आणि संबंधित कामगारांच्या पुनर्वसनासाठी तरतुदी करतो.

स्वच्छ भारत मिशन शहरी 2.0 (SBM-U 2.0)

या अभियानामध्ये यांत्रिकीकृत स्वच्छतेवर विशेष भर देण्यात आला असून, शहरांमध्ये सुरक्षित व आधुनिक स्वच्छता प्रणाली विकसित केली जाते.

AMRUT योजना

NAMASTE योजनेच्या प्रारंभिक अंमलबजावणीसाठी 500 AMRUT शहरांचा आधार घेण्यात आला.

सफाई मित्र सुरक्षा चॅलेंज

शहरांमध्ये यांत्रिकीकृत स्वच्छता सुनिश्चित करण्यासाठी आणि स्वच्छता कर्मचाऱ्यांच्या सुरक्षिततेसाठी हा उपक्रम राबवला जातो.

DAY-NULM

Deendayal Antyodaya Yojana – National Urban Livelihoods Mission मार्फत स्वच्छता कर्मचाऱ्यांना उपजीविका सहाय्य व कौशल्य विकास उपलब्ध करून दिले जाते.

NAMASTE योजना विविध कायदे व राष्ट्रीय उपक्रमांशी समन्वय साधून सुरक्षित, सन्मानजनक आणि यांत्रिकीकृत स्वच्छता व्यवस्था उभारण्यास मदत करते.

8. नमस्ते योजनेचे महत्त्व

NAMASTE योजना भारतातील स्वच्छता कर्मचाऱ्यांचे जीवनमान सुधारण्यासाठी, त्यांची सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी आणि यांत्रिकीकृत स्वच्छता प्रणालीला चालना देण्यासाठी अत्यंत महत्त्वपूर्ण ठरते. ही योजना सामाजिक न्याय, सार्वजनिक आरोग्य आणि पर्यावरण संरक्षण यांचा समन्वय साधते.

हाताने मैला साफ करण्याचे निर्मूलन

ही योजना हाताने मैला साफ करण्याच्या असुरक्षित व अमानवी प्रथेचे संपूर्ण निर्मूलन करण्यास मदत करते.

कामगारांची सुरक्षा व सन्मान

प्रशिक्षण, PPE Kits आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या वापराद्वारे जीवघेणे धोके कमी करून स्वच्छता कर्मचाऱ्यांचा सन्मान व सुरक्षितता सुनिश्चित केली जाते.

आर्थिक व सामाजिक सुरक्षा

कर्ज, विमा आणि विविध कल्याणकारी लाभांद्वारे स्वच्छता कर्मचाऱ्यांना आर्थिक व सामाजिक सुरक्षा दिली जाते.

शहरी स्वच्छता सुधारणा

यांत्रिकीकृत स्वच्छतेमुळे शहरी स्वच्छता सेवांची कार्यक्षमता आणि शहरांतील स्वच्छता पातळी सुधारते.

सर्वांगीण दृष्टिकोन

नगरपालिका, खाजगी क्षेत्र आणि शासकीय संस्थांचे एकीकरण करून सर्वसमावेशक स्वच्छता व्यवस्था विकसित केली जाते.

पर्यावरण न्याय

कचरा वेचकांना शाश्वत उपजीविकेच्या संधी उपलब्ध करून पर्यावरणीय न्यायाला चालना दिली जाते.

NAMASTE योजना सुरक्षित, सन्मानजनक आणि आधुनिक स्वच्छता परिसंस्था निर्माण करण्यासाठी भारताच्या सामाजिक न्याय आणि सार्वजनिक आरोग्य धोरणातील महत्त्वपूर्ण पाऊल मानली जाते.

9. नमस्ते योजनेतील उणिवा

NAMASTE योजना स्वच्छता कर्मचाऱ्यांच्या सुरक्षिततेसाठी महत्त्वपूर्ण असली, तरी तिच्या प्रभावी अंमलबजावणीत काही व्यावहारिक अडचणी आणि मर्यादा दिसून येतात. या उणिवांमुळे योजनेचा लाभ सर्व घटकांपर्यंत समान रीतीने पोहोचण्यात अडथळे निर्माण होतात.

मर्यादित अंमलबजावणी व जागरूकता

सर्व राज्यांमध्ये NAMASTE योजनेची समान व प्रभावी अंमलबजावणी झालेली नाही. अनेक ठिकाणी जागरूकतेचा अभावही दिसून येतो.

अपुरे निधी व संसाधनांचे असमान वितरण

लहान नगरपालिका आणि ग्रामीण भागांना पुरेसा निधी व आधुनिक संसाधने उपलब्ध करण्यात अधिक अडचणी येतात.

कायदेशीर अंमलबजावणीचा अभाव

PEMSR Act, 2013 ची प्रभावी अंमलबजावणी अनेक ठिकाणी कमकुवत असल्यामुळे हाताने मैला साफ करण्याच्या घटना पूर्णपणे थांबलेल्या नाहीत.

कामगार कल्याणावर मर्यादित लक्ष

स्वच्छता कर्मचाऱ्यांचे शाश्वत पुनर्वसन आणि पर्यायी रोजगार सुनिश्चित करण्यात अजूनही कमतरता आहे.

शहरी-केंद्रित दृष्टिकोन

योजनेचा भर मुख्यतः शहरी भागांवर असल्याने निमशहरी व ग्रामीण भागातील कामगार काही प्रमाणात उपेक्षित राहतात.

डेटाची अपुरता

अचूक व अद्ययावत डेटाच्या अभावामुळे प्रगतीचा मागोवा घेणे आणि उत्तरदायित्व निश्चित करणे कठीण ठरते.

NAMASTE योजनेची प्रभावीता वाढवण्यासाठी कायदेशीर अंमलबजावणी, निधी वितरण, ग्रामीण विस्तार आणि कामगार पुनर्वसन यांवर अधिक लक्ष देणे आवश्यक आहे.

10. पुढील वाटचाल

NAMASTE योजनेची प्रभावी, सर्वसमावेशक आणि शाश्वत अंमलबजावणी सुनिश्चित करण्यासाठी भविष्यात विविध तांत्रिक, सामाजिक आणि प्रशासनिक सुधारणांची आवश्यकता आहे. योजनेच्या पुढील टप्प्यात आधुनिक तंत्रज्ञान, डिजिटल देखरेख आणि ग्रामीण भागांपर्यंत विस्तार यावर विशेष भर दिला जाणार आहे.

ग्रामीण व निमशहरी विस्तार

यांत्रिक स्वच्छतेची व्याप्ती ग्रामीण आणि निमशहरी भागांपर्यंत वाढवून सर्व स्तरांवर सुरक्षित स्वच्छता व्यवस्था विकसित करणे.

प्रगत तंत्रज्ञानाचे एकत्रीकरण

रोबोटिक्स, IoT आणि स्मार्ट तंत्रज्ञान यांचा वापर करून स्वच्छता प्रक्रिया अधिक सुरक्षित व कार्यक्षम बनवणे.

क्षमता-बांधणी व उद्योजकता

Swachhata Udyami Yojana (SUY) आणि प्रशिक्षण कार्यक्रमांना गती देऊन स्वच्छता कर्मचाऱ्यांची कौशल्ये व उद्योजकता वाढवणे.

PPP मॉडेलद्वारे शाश्वतता

सार्वजनिक-खाजगी भागीदारी (PPP) मॉडेलच्या साहाय्याने आधुनिक उपकरणे, गुंतवणूक आणि दीर्घकालीन शाश्वतता सुनिश्चित करणे.

डिजिटल देखरेख मजबूत करणे

रिअल-टाइम डेटा संकलन आणि डिजिटल मॉनिटरिंग प्रणाली अधिक प्रभावी करून उत्तरदायित्व वाढवणे.

PEMSR Act ची कठोर अंमलबजावणी

PEMSR Act, 2013 ची कठोर अंमलबजावणी करून हाताने मैला साफ करण्याच्या घटनांवर पूर्ण नियंत्रण आणणे.

सामाजिक जागरूकता

सामुदायिक सहभाग वाढवून जागरूकता आणि वर्तणुकीत बदल घडवून आणणे.

NAMASTE योजनेची पुढील वाटचाल तंत्रज्ञान, शाश्वतता, सामाजिक सुरक्षा आणि सर्वसमावेशक विकास यांवर आधारित असून, भारताला सुरक्षित व आधुनिक स्वच्छता व्यवस्थेकडे नेणारे महत्त्वपूर्ण पाऊल ठरेल.

11. निष्कर्ष

‘राष्ट्रीय यांत्रिकीकृत स्वच्छता परिसंस्था कृती’ (NAMASTE) ही योजना भारतातील स्वच्छता कामगारांच्या जीवनमानात परिवर्तन घडवणारी एक महत्त्वाकांक्षी आणि मानवकेंद्री योजना आहे. यांत्रिकीकरणाला प्रोत्साहन देणे, स्वच्छता कर्मचाऱ्यांची सुरक्षा सुनिश्चित करणे, कौशल्य विकास उपलब्ध करून देणे आणि सामाजिक सुरक्षा जाळे विस्तारून ही योजना स्वच्छता कर्मचाऱ्यांसाठी सन्मान, आर्थिक सुरक्षा आणि पर्यायी उपजीविका निर्माण करते.

उल्लेखनीय प्रगती

84,902

SSWs चे प्रमाणीकरण

37,980

कचरा वेचकांचे प्रमाणीकरण

54,140

आरोग्य संरक्षण लाभार्थी

₹ 20.36 कोटी

भांडवली अनुदान वितरण

भारताच्या सामाजिक न्याय, सार्वजनिक आरोग्य आणि सुरक्षित स्वच्छता व्यवस्थेच्या दृष्टीकोनानुसार, NAMASTE योजना स्वच्छ, सुरक्षित आणि शाश्वत स्वच्छता परिसंस्था निर्माण करण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावत आहे.

माळरान

यांत्रिकीकृत स्वच्छता परिसंस्थेसाठी राष्ट्रीय कृती(NAMASTE)