स्वच्छ भारत मिशन

“2019 मध्ये महात्मा गांधींच्या 150 व्या जयंतीनिमित्त, एक स्वच्छ भारत हीच भारताकडून त्यांना दिली जाणारी सर्वोत्तम आदरांजली असेल.”

— पंतप्रधान नरेंद्र मोदी, राजपथ, नवी दिल्ली

1. प्रारंभ आणि उद्दिष्ट

2 ऑक्टोबर 2014 रोजी, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी राजपथावर (आता कर्तव्यपथ) स्वच्छ भारत मिशन (SBM) हे राष्ट्रीय स्वच्छता अभियान सुरू केले.

हे अभियान महात्मा गांधी यांच्या 150 व्या जयंतीनिमित्त, म्हणजेच 2 ऑक्टोबर 2019 पर्यंत ‘उघड्यावर शौचमुक्त (ODF) भारत’ साकार करण्याचे ध्येय ठेवून सुरू करण्यात आले.

स्वच्छ भारत मिशन हा भारताचा आजवरचा सर्वात मोठा स्वच्छता उपक्रम मानला जातो.

SBM हे निर्मल भारत अभियान (2012) याच्या पुनर्रचित स्वरूपात आले असून, देशातील 1954 पासून सुरू असलेल्या स्वच्छता कार्यक्रमांची परंपरा पुढे नेते.

2. अभियानाचे घटक

2.1 स्वच्छ भारत अभियान – ग्रामीण (SBM-G)

जल शक्ती मंत्रालयाच्या अंतर्गत राबवले जाणारे SBM-G हे ग्रामीण भागातील स्वच्छता सुधारण्यावर केंद्रित आहे.

प्रमुख लक्ष केंद्रे:

• वैयक्तिक घरगुती शौचालये (IHHL)
• सामुदायिक व सार्वजनिक शौचालये
• घन-द्रव कचरा व्यवस्थापन (SLWM)
• ग्रामीण स्वच्छता व आरोग्य सुधारणा

2.2 स्वच्छ भारत अभियान – शहरी (SBM-U)

गृहनिर्माण व शहरी व्यवहार मंत्रालयाच्या (MoHUA) अंतर्गत राबवले जाणारे SBM-U हे शहरी स्वच्छता, घनकचरा व्यवस्थापन आणि शाश्वत स्वच्छता सुविधांवर भर देते.

SBM-U ची प्रमुख वैशिष्ट्ये:

• घनकचरा व्यवस्थापन
• सांडपाणी प्रक्रिया व व्यवस्थापन
• शाश्वत स्वच्छता पायाभूत सुविधा
• डिजिटल मॉनिटरिंग व स्मार्ट स्वच्छता प्रणाली

SBM-U अंतर्गत शहरी भारतात
70 लाखांहून अधिक घरगुती, सामुदायिक आणि सार्वजनिक शौचालये बांधण्यात आली आहेत.

3. अभियानाचे टप्पे

टप्पा 1 (2014–2019): ODF भारत

पहिल्या टप्प्याचे मुख्य ध्येय भारताला उघड्यावर शौचमुक्त (ODF) करणे हे होते.

• 10 कोटींहून अधिक वैयक्तिक घरगुती शौचालये बांधण्यात आली.
• 35 राज्ये/केंद्रशासित प्रदेश, 699 जिल्हे आणि 5.99 लाख गावे ODF घोषित.
• 4,234 शहरे आणि 6 लाखांहून अधिक गावे ODF जाहीर.
• मुलींसाठी स्वतंत्र शौचालये असलेल्या शाळांची संख्या 37% वरून 91% पर्यंत वाढली.
• WHO च्या अहवालानुसार जुलाबामुळे होणाऱ्या मृत्यूंमध्ये 3 लाखांनी घट.
• ODF गावांतील कुटुंबांनी आरोग्यखर्चात सरासरी ₹50,000 प्रतिवर्ष बचत नोंदवली.

टप्पा 2 (2020–2025): ODF Plus – ‘सम्पूर्ण स्वच्छता’

SBM-G Phase II फेब्रुवारी 2020 मध्ये जल शक्ती मंत्रालयाने मंजूर केले. या टप्प्याचे उद्दिष्ट ODF स्थिती टिकवून ठेवणे आणि घन-द्रव कचरा व्यवस्थापन (SLWM) मजबूत करणे हे आहे.

एकूण आर्थिक तरतूद: ₹1.40 लाख कोटी

ODF Plus श्रेणी	वैशिष्ट्ये
Aspiring (इच्छुक)	ODF दर्जा टिकवत SWM किंवा LWM यापैकी एक सुविधा उपलब्ध.
Rising (प्रगतिशील)	ODF दर्जा टिकवत SWM आणि LWM दोन्ही सुविधा उपलब्ध.
Model (आदर्श)	ODF + SWM + LWM + दृश्य स्वच्छता + प्लास्टिकमुक्त सार्वजनिक ठिकाणे.

सप्टेंबर 2024 पर्यंत:

• 5.87 लाखांहून अधिक गावांनी ODF Plus दर्जा प्राप्त केला.
• 3.92 लाख गावांमध्ये SWM प्रणाली कार्यरत.
• 4.95 लाख गावांमध्ये LWM प्रणाली कार्यरत.

SBM-U 2.0 (2021–2025)

SBM-Urban 2.0 साठी ₹1,41,600 कोटी इतकी तरतूद करण्यात आली आहे, जी मागील टप्प्यापेक्षा 2.5 पट अधिक आहे.

• ODF शाश्वततेवर भर
• शास्त्रीय घनकचरा प्रक्रिया
• सांडपाणी व्यवस्थापन
• संपूर्ण डिजिटल आणि पेपरलेस अंमलबजावणी

WHO / UNICEF JMP 2025 अद्ययावत आकडेवारी

भारताचा राष्ट्रीय उघड्यावर शौच दर 2024 मध्ये 7% पर्यंत घटला आहे.

शहरी भागात हा दर 0% (शून्य) झाला आहे, तर ग्रामीण भागात तो सुमारे 11% आहे.

4. स्वच्छ भारत मिशनची वैशिष्ट्ये

उघड्यावर शौच निर्मूलन (ODF)

IHHL, सामुदायिक व सार्वजनिक शौचालये बांधून भारताला उघड्यावर शौचमुक्त (ODF) बनवणे.

घनकचरा व्यवस्थापन

कचऱ्याचे कार्यक्षम संकलन, वर्गीकरण, वाहतूक, प्रक्रिया, पुनर्वापर आणि शास्त्रीय विल्हेवाट यावर भर.

वर्तणुकीतील बदल व जनजागृती

प्रसारमाध्यमे, शालेय कार्यक्रम आणि सामुदायिक सहभागाद्वारे स्वच्छतेची सवय रुजवणे.

शहरी व ग्रामीण अंमलबजावणी

SBM-G (ग्रामीण) आणि SBM-U (शहरी) अशा दोन स्वतंत्र उपअभियानांद्वारे अंमलबजावणी.

तंत्रज्ञानाचा वापर

रिअल-टाइम मॉनिटरिंग, जिओ-टॅगिंग, मोबाइल ॲप्स आणि GIS-आधारित डॅशबोर्डचा वापर.

65,000 हून अधिक शौचालये Google Maps वर नोंदवलेली आहेत.

खाजगी क्षेत्र व स्वयंसेवी संस्था

PPP आणि CSR उपक्रमांद्वारे निधी, तांत्रिक मदत आणि अंमलबजावणीस प्रोत्साहन.

आर्थिक सहाय्य

DBT (Direct Benefit Transfer) द्वारे शौचालय बांधकामासाठी आर्थिक प्रोत्साहन दिले जाते.

₹15,000 प्रोत्साहन

शाश्वततेवर भर

ODF+, ODF++ प्रमाणीकरण, मल-गाळ व सांडपाणी व्यवस्थापन, तसेच बायो-टॉयलेट्स यांवर विशेष भर दिला जातो.

5. स्वच्छ भारत मिशनची उद्दिष्टे

उघड्यावर शौच बंद करणे

IHHL, सामुदायिक व सार्वजनिक शौचालये बांधून उघड्यावर शौच करण्याची प्रथा पूर्णपणे नष्ट करणे.

स्वच्छता पायाभूत सुविधांमध्ये सुधारणा

शौचालये, सांडपाणी प्रक्रिया केंद्रे आणि कचरा व्यवस्थापन प्रणाली विकसित करणे.

वर्तणुकीतील बदल

मोहिमा, शालेय कार्यक्रम आणि सामुदायिक सहभागाद्वारे स्वच्छतेबाबत जनजागृती करणे.

SLWM (घन-द्रव कचरा व्यवस्थापन)

कचरा संकलन, वर्गीकरण, पुनर्वापर आणि सुरक्षित विल्हेवाट यावर भर.

सर्वसमावेशक स्वच्छता

सर्व घरे, शाळा आणि सार्वजनिक ठिकाणी स्वच्छता सुविधा उपलब्ध करणे.

सार्वजनिक सहभाग

नागरिक, कॉर्पोरेट संस्था आणि स्वयंसेवी संघटनांचा सहभाग वाढवणे.

पर्यावरण संरक्षण

कचऱ्यापासून ऊर्जा निर्मिती, बायोगॅस आणि शास्त्रीय विल्हेवाटीद्वारे पर्यावरण संरक्षण.

संयुक्त राष्ट्रांच्या SDG-6 शी सुसंगत

मासिक पाळी आरोग्य व्यवस्थापन

महिलांसाठी मासिक पाळी स्वच्छतेबाबत जागरूकता निर्माण करणे आणि आवश्यक सुविधा उपलब्ध करून देणे.

6. स्वच्छ भारत मिशनचे महत्त्व

स्वच्छ भारत मिशन (SBM) हा भारतातील सर्वात महत्त्वपूर्ण स्वच्छता उपक्रम मानला जातो. या अभियानामुळे सार्वजनिक आरोग्य, पर्यावरणीय शाश्वतता आणि जीवनमानात मोठे परिवर्तन घडले आहे.

सार्वजनिक आरोग्य

ग्रामीण भागात शौचालये बांधल्यामुळे पाण्यामुळे होणारे आजार आणि बालमृत्यू कमी झाले आहेत.

Nature जर्नलमध्ये प्रकाशित शास्त्रीय अहवालाने यास पुष्टी दिली आहे.

महिला सक्षमीकरण

सुरक्षित आणि खाजगी शौचालयांमुळे महिला व वंचित समुदायांना प्रतिष्ठा आणि सुरक्षितता मिळाली.

मुलींच्या शाळेतील उपस्थितीत देखील लक्षणीय वाढ झाली.

सामाजिक-आर्थिक परिणाम

स्वच्छतेमुळे आरोग्यखर्चात बचत आणि कामकाजातील उत्पादकतावाढ झाली.

ODF गावांतील कुटुंबांची सरासरी बचत:
₹50,000 प्रतिवर्ष

पर्यावरण संरक्षण

प्रदूषण कमी झाले, शहरे आणि गावे अधिक स्वच्छ झाली, तसेच कचरा वर्गीकरण आणि पुनर्वापराला चालना मिळाली.

SDG सुसंगतता

SBM हे संयुक्त राष्ट्रांच्या SDG-6 (स्वच्छ पाणी व स्वच्छता) या शाश्वत विकास उद्दिष्टाशी पूर्णपणे सुसंगत आहे.

जागतिक ओळख

WHO आणि UNICEF यांनी स्वच्छ भारत मिशन ला जगातील सर्वात मोठी वर्तणूक बदल चळवळ म्हणून मान्यता दिली आहे.

7. संबंधित प्रमुख उपक्रम

गोबर-धन योजना (2018)

जैव-कचऱ्यापासून संकुचित बायोगॅस (CBG) निर्मिती करून शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवणे आणि स्वच्छ ऊर्जेला प्रोत्साहन देणे.

जल जीवन मिशन

ग्रामीण भागात स्वच्छ पिण्याचे पाणी आणि स्वच्छता सुविधा उपलब्ध करून देणारा उपक्रम, जो SBM शी एकत्रितपणे कार्य करतो.

स्वच्छ सर्वेक्षण (2016 पासून)

MoHUA द्वारे आयोजित जगातील सर्वात मोठे शहरी स्वच्छता सर्वेक्षण.

• 4,000 हून अधिक ULBs ची क्रमवारी.
• इंदूर सलग 7 वेळा प्रथम क्रमांकावर.
• ‘Super Swachh League’ श्रेणीची निर्मिती.

स्वच्छ विद्यालय अभियान

सरकारी शाळांमध्ये मुला-मुलींसाठी स्वतंत्र शौचालये उपलब्ध करून देणारा उपक्रम.

स्वच्छता ग्रीन लीफ रेटिंग (SGLR)

पर्यटन सुविधांसाठी 1 ते 5 लीफ स्वच्छता मानांकन देऊन शाश्वत पर्यटनास प्रोत्साहन.

Light House Initiative (LHI)

75 आदर्श ODF Plus ब्लॉक विकसित करण्याचा उपक्रम.

July 2024 मध्ये Phase 2 सुरू — 43 ब्लॉक | 14 राज्ये

SPM-NIWAS, कोलकाता

Dr. Syama Prasad Mookerjee National Institute of Water and Sanitation — स्वच्छता क्षेत्रातील शिक्षण, प्रशिक्षण आणि संशोधन केंद्र.

स्वच्छता ही सेवा (SHS) 2024

थीम: ‘स्वभाव स्वच्छता, संस्कार स्वच्छता’

30.91 कोटींहून अधिक लोकांचा सहभाग

Swachh Survekshan 2024-25 (9वी आवृत्ती)

थीम: ‘Reduce, Reuse, Recycle (3R)’

Jaipur Declaration नुसार circular economy ला प्रोत्साहन देण्यावर भर.

8. स्वच्छ भारत मिशनच्या त्रुटी

स्वच्छ भारत मिशन (SBM) ने स्वच्छता क्षेत्रात लक्षणीय प्रगती केली असली, तरी काही महत्त्वाच्या त्रुटी आणि आव्हाने अद्यापही पूर्ण यशात अडथळा निर्माण करत आहेत.

शाश्वततेची समस्या

अनेक शौचालयांमध्ये योग्य देखभाल, पाणीपुरवठा आणि नियमित वापराचा अभाव दिसून येतो. निकृष्ट बांधकाम किंवा वर्तणुकीय विरोधामुळे काही ठिकाणी शौचालये वापराविना पडून आहेत.

कचरा व्यवस्थापनातील कमतरता

घन-द्रव कचरा व्यवस्थापन (SLWM) प्रणाली अनेक भागांत अजूनही कमकुवत आहे. उघड्यावर कचरा टाकणे आणि कचरा जाळण्याच्या घटना सुरूच आहेत.

वर्तणुकीतील बदल अपूर्ण

काही समाजांमध्ये उघड्यावर शौच करण्याच्या सवयी अजूनही खोलवर रुजलेल्या आहेत, त्यामुळे वर्तनपरिवर्तनाची प्रक्रिया पूर्णपणे यशस्वी झालेली नाही.

शहरी आव्हाने

झोपडपट्ट्या आणि दाट लोकवस्त्यांमध्ये स्वच्छता सुविधांचा अभाव आहे. वेगवान शहरीकरणामुळे स्वच्छता व्यवस्थेवर अतिरिक्त दबाव निर्माण होत आहे.

निधी व प्रशासकीय त्रुटी

काही ठिकाणी निधीचा गैरवापर, अपुरे वाटप आणि अंमलबजावणीत प्रशासकीय त्रुटी आढळून आल्या आहेत.

असमानता

उपेक्षित आणि दुर्बल समुदायांना अजूनही पुरेशा स्वच्छता सुविधांचा अभाव आहे, ज्यामुळे स्वच्छतेतील सामाजिक असमानता कायम आहे.

ग्रामीण-शहरी तफावत

शहरी भागात उघड्यावर शौचाचा दर 0% पर्यंत कमी झाला असला, तरी ग्रामीण भागात अजूनही सुमारे 11% लोक उघड्यावर शौच करतात.

स्रोत: WHO / UNICEF JMP Report 2025

9. MPSC / UPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

प्रारंभ व मंत्रालय

• प्रारंभ: 2 ऑक्टोबर 2014
• SBM-G: जल शक्ती मंत्रालय
• SBM-U: गृहनिर्माण व शहरी व्यवहार मंत्रालय (MoHUA)

आर्थिक तरतूद

योजना	आर्थिक तरतूद
SBM-G Phase II	₹1.40 लाख कोटी
SBM-U 2.0	₹1,41,600 कोटी (केंद्राचा वाटा: ₹36,465 कोटी | 2021-25)

ODF प्रमाणीकरण

• ODF: उघड्यावर शौच नाही
• ODF+: ODF + स्वच्छ व कार्यान्वित शौचालये
• ODF++: ODF+ + मल-गाळ / सांडपाणी व्यवस्थापन

महत्त्वाची आकडेवारी (अद्ययावत)

घटक	माहिती
टप्पा 1	10 कोटी+ IHHL; 5.99 लाख+ गावे ODF (2019)
टप्पा 2	5.87 लाख+ गावे ODF Plus (सप्टेंबर 2024)
शहरी भारत	70 लाख+ शौचालये; उघड्यावर शौच दर = 0% (2024)
राष्ट्रीय उघड्यावर शौच दर	7% (2024, WHO/UNICEF JMP 2025 Update)
Swachh Survekshan	जगातील सर्वात मोठे शहरी स्वच्छता सर्वेक्षण (2016 पासून)

महत्त्वाच्या योजना

गोबर-धन जल जीवन मिशन स्वच्छ सर्वेक्षण SGLR LHI SPM-NIWAS

10. पुढील वाटचाल

स्वच्छ भारत अभियानाचे दीर्घकालीन यश सुनिश्चित करण्यासाठी पुढील काही महत्त्वाच्या क्षेत्रांवर सातत्याने लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे.

वर्तणुकीतील बदल

‘स्वभाव स्वच्छता, संस्कार स्वच्छता’ या थीमनुसार नागरिकांमध्ये स्वच्छतेची सवय अधिक दृढ करणे.

Circular Economy मजबूत करणे

Reduce, Reuse, Recycle (3R) या तत्त्वांवर आधारित शाश्वत कचरा व्यवस्थापनाला चालना देणे.

Swachh Survekshan 2025 ची मुख्य थीम: 3R

कार्यक्षम कचरा व्यवस्थापन

कचरा वर्गीकरण, कार्यक्षम SLWM प्रणाली आणि कठोर विल्हेवाट नियमांची प्रभावी अंमलबजावणी करणे.

ग्रामीण स्वच्छता बळकट करणे

ग्रामीण भागात ODF Plus दर्जा कायम ठेवून स्वच्छता पायाभूत सुविधा अधिक मजबूत करणे.

GIS व डिजिटल तंत्रज्ञान

GIS, रिअल-टाइम मॉनिटरिंग आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाद्वारे पारदर्शक देखरेख आणि प्रभावी व्यवस्थापन.

सामुदायिक सहभाग व भागीदारी

नागरिक, स्वयंसेवी संस्था, कॉर्पोरेट क्षेत्र आणि CSR भागीदारीद्वारे शाश्वत निधी आणि सामूहिक सहभाग वाढवणे.

सर्वसमावेशक स्वच्छता विस्तार

उपेक्षित, दुर्गम आणि वंचित भागांमध्ये स्वच्छता सुविधांचा विस्तार करून सर्वसमावेशक विकास साधणे.

11. निष्कर्ष

स्वच्छ भारत मिशन ने संपूर्ण भारतात स्वच्छता, कचरा व्यवस्थापन आणि सार्वजनिक आरोग्य या क्षेत्रांमध्ये ऐतिहासिक परिवर्तन घडवून आणले आहे.

ODF भारत ते ODF Plus

टप्पा १ मध्ये भारताने उघड्यावर शौचमुक्त (ODF) राष्ट्राचा महत्त्वपूर्ण टप्पा गाठला. त्यानंतर टप्पा २ मध्ये ‘सम्पूर्ण स्वच्छता’ आणि ODF Plus या उद्दिष्टांसह पुढील वाटचाल सुरू आहे.

WHO / UNICEF नुसार राष्ट्रीय उघड्यावर शौच दर 7% पर्यंत घटला

सामाजिक परिवर्तन

हे अभियान केवळ शौचालये किंवा पायाभूत सुविधा उभारण्यापुरते मर्यादित राहिले नाही; तर त्याने महिला सक्षमीकरण, सामूहिक जबाबदारी आणि स्वच्छतेला जीवनशैली म्हणून स्वीकारण्याची प्रेरणा दिली आहे.

उर्वरित आव्हाने

कचरा प्रक्रिया, शाश्वतता, ग्रामीण-शहरी तफावत आणि समानतेची आव्हाने अजूनही कायम आहेत. मात्र सातत्यपूर्ण प्रयत्न, जनसहभाग आणि तंत्रज्ञानाच्या सहाय्याने अधिक प्रभावी अंमलबजावणी शक्य आहे.

“सातत्यपूर्ण प्रयत्नांनी एक स्वच्छ, निरोगी आणि शाश्वत भारत साकार होऊ शकतो.”