🔊 ध्वनी | Sound

ध्वनी ही ऊर्जा असून ती माध्यमामधून (हवा, पाणी किंवा घन पदार्थ) यांत्रिक तरंगांच्या स्वरूपात प्रसारित होते. ध्वनी निर्माण होण्यासाठी कंपन आवश्यक असतात.

महत्त्वाचे:
मानवाला साधारणतः 20 Hz ते 20,000 Hz (20 kHz) या वारंवारतेच्या मर्यादेतील ध्वनी ऐकू येतात. यालाच श्राव्य ध्वनी (Audible Sound) म्हणतात.

📊 ध्वनीचे प्रकार (वारंवारतेनुसार)

प्रकार	वारंवारता (Frequency)
इन्फ्रासॉनिक ध्वनी	20 Hz पेक्षा कमी
श्राव्य ध्वनी	20 Hz ते 20 kHz
अल्ट्रासॉनिक ध्वनी	20 kHz पेक्षा जास्त

1️⃣ इन्फ्रासॉनिक ध्वनी (Infrasonic Sound)

20 Hz पेक्षा कमी वारंवारतेच्या ध्वनींना इन्फ्रासॉनिक ध्वनी किंवा इन्फ्रासाऊंड म्हणतात. हे ध्वनी मानवाला ऐकू येत नाहीत; परंतु काही वेळा कंपनांच्या स्वरूपात जाणवू शकतात.

उदाहरणे

• हत्ती लांब अंतरावर संवाद साधण्यासाठी इन्फ्रासाऊंडचा वापर करतात.
• काही व्हेल जाती कमी वारंवारतेचे ध्वनी निर्माण करतात.
• भूकंप, ज्वालामुखी उद्रेक आणि वादळांमुळे इन्फ्रासाऊंड तयार होऊ शकतो.
• काही प्राणी भूकंपापूर्वी निर्माण होणाऱ्या कमी वारंवारतेच्या कंपनांना संवेदनशील असतात.

उपयोग

• भूकंप निरीक्षण
• ज्वालामुखी निरीक्षण
• वातावरणीय संशोधन
• वन्यजीवांच्या संवादाचा अभ्यास

2️⃣ श्राव्य ध्वनी (Audible Sound)

20 Hz ते 20 kHz या मर्यादेतील ध्वनी मानवाला ऐकू येतात.

उदाहरणे

• मानवी संभाषण
• संगीत
• पक्ष्यांचे आवाज
• वाहनांचे हॉर्न

3️⃣ अल्ट्रासॉनिक ध्वनी (Ultrasonic Sound)

20 kHz पेक्षा जास्त वारंवारतेच्या ध्वनींना अल्ट्रासॉनिक ध्वनी किंवा अल्ट्रासाऊंड म्हणतात. हे ध्वनी मानवाला ऐकू येत नाहीत.

उदाहरणे

• वटवाघूळ (Bat)
• डॉल्फिन (Dolphin)
• पोर्पॉइज (Porpoise)

हे प्राणी Echolocation तंत्राचा वापर करून दिशा व अंतर निश्चित करतात.

उपयोग

• वैद्यकीय अल्ट्रासोनोग्राफी (Sonography)
• गर्भाची तपासणी
• औद्योगिक दोष शोधणे
• SONAR प्रणाली
• दात स्वच्छ करण्याची उपकरणे

4️⃣ सुपरसॉनिक वेग (Supersonic Speed)

जेव्हा एखाद्या वस्तूचा वेग हवेतील ध्वनीच्या वेगापेक्षा जास्त होतो, तेव्हा त्या वेगाला सुपरसॉनिक वेग म्हणतात.

ध्वनीचा वेग:
सामान्य परिस्थितीत हवेतील ध्वनीचा वेग सुमारे 343 मीटर/सेकंद (1235 किमी/तास) असतो.

या वेगापेक्षा जास्त वेगाने जाणाऱ्या विमानांमुळे सॉनिक बूम (Sonic Boom) निर्माण होतो.

उदाहरणे

• लढाऊ विमाने (Fighter Jets)
• काही क्षेपणास्त्रे (Missiles)

📝 स्पर्धा परीक्षांसाठी महत्त्वाची तथ्ये

• ✅ 20 Hz पेक्षा कमी वारंवारता → इन्फ्रासॉनिक ध्वनी
• ✅ 20 Hz ते 20 kHz → श्राव्य ध्वनी
• ✅ 20 kHz पेक्षा जास्त → अल्ट्रासॉनिक ध्वनी
• ✅ हत्ती आणि व्हेल इन्फ्रासाऊंडचा वापर करतात.
• ✅ वटवाघूळ आणि डॉल्फिन अल्ट्रासाऊंडचा वापर करतात.
• ✅ ध्वनीच्या वेगापेक्षा जास्त वेग → सुपरसॉनिक वेग
• ✅ सुपरसॉनिक विमानामुळे सॉनिक बूम निर्माण होतो.