प्रश्न 1: ब्रिटीश इंडियन असोसिएशन या संस्थेने इ.स. 1853 मध्ये चार्टर कायद्याच्या नूतनीकरण प्रसंगी संसदेकडे कोणत्या मागण्या केल्या होत्या ?
(a) कायदेमंडळ, कार्यकारी मंडळ व न्यायमंडळ यांचे कार्यक्षेत्र स्वतंत्र असावे.
(b) मोठमोठ्या उच्च पदांचे वेतन कमी करण्यात यावे.
(c) नव्या कायदेमंडळाची निर्मिती करून त्यात भारतीयांना प्रतिनिधित्व द्यावे.
(d) मीठ, अबकारी व मुद्रा कर समाप्त करण्यात यावा.
(1) फक्त (a) आणि (d)
(2) (a), (b) आणि (d)
(3) (a), (b) आणि (c)
(4) वरीलपैकी कोणतेही नाही
योग्य उत्तर: (3) (a), (b) आणि (c)
ब्रिटीश इंडियन असोसिएशनची स्थापना 1851 मध्ये राधाकांत देव व देवेंद्रनाथ टागोर यांनी कलकत्ता येथे केली होती. 1853 च्या चार्टर कायद्याच्या नूतनीकरण प्रसंगी या संस्थेने ब्रिटीश संसदेकडे महत्त्वाच्या मागण्या केल्या:
विधान (a) ✅ — बरोबर
कायदेमंडळ, कार्यकारी मंडळ व न्यायमंडळ यांचे कार्यक्षेत्र स्वतंत्र असावे — ही मागणी शक्तींचे पृथक्करण (Separation of Powers) या तत्त्वावर आधारित होती. ✔
विधान (b) ✅ — बरोबर
मोठमोठ्या उच्च पदांचे वेतन कमी करण्यात यावे — ब्रिटीश अधिकाऱ्यांना मिळणाऱ्या अतिशय जास्त वेतनाबद्दल आक्षेप नोंदवण्यात आला होता. ✔
विधान (c) ✅ — बरोबर
नव्या कायदेमंडळाची निर्मिती करून त्यात भारतीयांना प्रतिनिधित्व द्यावे — भारतीयांना शासन प्रक्रियेत सहभागी करण्याची ही महत्त्वाची मागणी होती. ✔
विधान (d) ❌ — चुकीचे
"मीठ, अबकारी व मुद्रा कर समाप्त करण्यात यावा" — ही मागणी ब्रिटीश इंडियन असोसिएशनच्या 1853 च्या निवेदनाचा भाग नव्हती. मिठावरील कर हा नंतरच्या काळात गांधीजींच्या आंदोलनाशी अधिक संबंधित आहे.
प्रश्न 2: योग्य जोड्या जुळवा.
गट अ
गट ब
(a) हर्षचरित्र
(i) कालिदास
(b) मालती माधव
(ii) विशाखादत्त
(c) मालविकाग्निमित्र
(iii) बाणभट्ट
(d) मुद्राराक्षस
(iv) भवभूती
(1) a-iii b-iv c-i d-ii
(2) a-i b-iii c-ii d-iv
(3) a-iii b-ii c-iv d-i
(4) a-iv b-i c-iii d-ii
योग्य उत्तर: (1) a-iii, b-iv, c-i, d-ii
प्रत्येक साहित्यकृती व त्याच्या लेखकाचे योग्य जोडणी:
• (a) हर्षचरित्र → (iii) बाणभट्ट ✅
हर्षचरित्र हे बाणभट्टाने लिहिलेले सम्राट हर्षवर्धनाचे चरित्र आहे. बाणभट्ट हा हर्षवर्धनाच्या (7 व्या शतक) दरबारातील प्रसिद्ध संस्कृत लेखक होता. कादंबरी हे त्याचे आणखी एक प्रसिद्ध साहित्य आहे. ✔
• (b) मालती माधव → (iv) भवभूती ✅
मालती माधव हे भवभूतीने लिहिलेले संस्कृत नाटक आहे. भवभूती हा 8 व्या शतकातील प्रसिद्ध संस्कृत नाटककार होता. उत्तररामचरित व महावीरचरित ही त्याची इतर प्रसिद्ध नाटके आहेत. ✔
• (c) मालविकाग्निमित्र → (i) कालिदास ✅
मालविकाग्निमित्र हे कालिदासाने लिहिलेले संस्कृत नाटक आहे. कालिदास हा संस्कृत साहित्यातील सर्वश्रेष्ठ कवी व नाटककार मानला जातो. अभिज्ञानशाकुंतलम्, रघुवंशम् व मेघदूत ही त्याची इतर प्रसिद्ध रचना आहेत. ✔
• (d) मुद्राराक्षस → (ii) विशाखादत्त ✅
मुद्राराक्षस हे विशाखादत्ताने लिहिलेले संस्कृत नाटक आहे. हे चंद्रगुप्त मौर्य व चाणक्य यांच्या राजकीय कारस्थानावर आधारित आहे. ✔
प्रश्न 3: इ.स. 1940 मधील ऑगस्ट प्रस्तावात खालीलपैकी कोणत्या तरतुदी होत्या ?
(a) दुसरे महायुद्ध संपल्यानंतर भारतात वसाहतीच्या धर्तीची पूर्णपणे जबाबदार शासन व्यवस्था स्थापण्यास मदत केली जाईल.
(b) गव्हर्नर जनरलच्या मंडळात आणखी काही भारतीयांचा समावेश केला जाईल.
(1) पर्याय (a) योग्य व पर्याय (b) चुकीचा आहे.
(2) पर्याय (b) योग्य व पर्याय (a) चुकीचा आहे.
(3) दोन्ही तरतुदी बरोबर आहेत.
(4) दोन्ही तरतुदी चुकीच्या आहेत.
योग्य उत्तर: (3) दोन्ही तरतुदी बरोबर आहेत.
ऑगस्ट प्रस्ताव (August Offer), 1940:
तत्कालीन व्हाईसरॉय लॉर्ड लिनलिथगो यांनी 8 ऑगस्ट 1940 रोजी "ऑगस्ट प्रस्ताव" जाहीर केला. द्वितीय महायुद्धात भारताचे सहकार्य मिळवण्यासाठी हा प्रस्ताव मांडण्यात आला होता.
विधान (a) ✅ — बरोबर
ऑगस्ट प्रस्तावात असे आश्वासन देण्यात आले होते की दुसरे महायुद्ध संपल्यानंतर भारतात वसाहतीच्या (Dominion Status) धर्तीची पूर्णपणे जबाबदार शासन व्यवस्था स्थापन करण्यासाठी मदत केली जाईल — हे या प्रस्तावाचे मुख्य आश्वासन होते. ✔
विधान (b) ✅ — बरोबर
तसेच, या प्रस्तावात गव्हर्नर जनरलच्या कार्यकारी मंडळात (Executive Council) आणखी काही भारतीयांचा समावेश केला जाईल असे आश्वासन देण्यात आले होते — जेणेकरून भारतीयांचा सत्तेतील सहभाग वाढेल. ✔
इतर महत्त्वाच्या तरतुदी (संदर्भासाठी):
→ युद्धकाळातील सल्ल्यासाठी एक युद्ध सल्लागार समिती (War Advisory Council) स्थापन केली जाईल.
→ अल्पसंख्यांकांच्या (विशेषतः मुस्लिम लीग) संमतीशिवाय भविष्यातील संविधान स्वीकारले जाणार नाही, याची हमी देण्यात आली.
∴ दोन्ही दिलेल्या तरतुदी ऑगस्ट प्रस्तावाच्या ऐतिहासिक मजकुराशी सुसंगत असल्याने पर्याय (3) योग्य आहे.
प्रश्न 4: अदिलशाहचा वजीर हेमूच्या बाबतीत लागू असलेली विधाने कोणती ?
(a) अदिलशाह याने हेमू यास 'विक्रमाजीत' ही उपाधी दिली होती.
(b) हेमूने आपल्या कारकीर्दीचा प्रारंभ बाजार अधीक्षक म्हणून केला.
(c) हेमू 22 लढायांपैकी एकही लढाई पराभूत झाला नव्हता.
(d) हेमूने पानीपतच्या दुसऱ्या लढाईत अकबरावर विजय मिळविला.
(1) फक्त (a), (b) आणि (c)
(2) फक्त (a), (c) आणि (d)
(3) फक्त (a) आणि (c)
(4) फक्त (a), (b) आणि (d)
योग्य उत्तर: (1) फक्त (a), (b) आणि (c)
हेमू (हेमचंद्र विक्रमादित्य) हा सूर साम्राज्याचा शेवटचा शासक आदिलशाहचा वजीर व सेनापती होता. प्रत्येक विधानाचे विश्लेषण:
विधान (a) ✅ — बरोबर
अदिलशाहने हेमूला 'विक्रमाजीत' (विक्रमादित्य) ही उपाधी दिली होती. 1556 मध्ये दिल्ली जिंकल्यावर हेमूने स्वतःला हिंदू सम्राट म्हणून घोषित केले. ✔
विधान (b) ✅ — बरोबर
हेमूने आपल्या कारकीर्दीची सुरुवात बाजार अधीक्षक (Superintendent of Markets) म्हणून केली होती. नंतर तो अदिलशाहचा वजीर व सेनापती बनला. ✔
विधान (c) ✅ — बरोबर
हेमूने आपल्या कारकीर्दीत 22 लढाया लढल्या आणि त्यापैकी एकाही लढाईत पराभव झाला नाही — पानीपतच्या दुसऱ्या लढाईपूर्वी. ✔
विधान (d) ❌ — चुकीचे
पानीपतच्या दुसऱ्या लढाईत (1556) हेमूने अकबरावर विजय मिळविला नाही. या लढाईत अकबराच्या सेनापती बैरामखानने हेमूचा पराभव केला. लढाईत डोळ्याला बाण लागल्यामुळे हेमू गंभीर जखमी झाला व नंतर त्याला ठार करण्यात आले. ✗
प्रश्न 5: लेखकांच्या योग्य जोड्या जुळवा.
गट अ (पुस्तक)
गट ब (लेखक)
(a) स्टोरिआ-द-मोगोर
(i) बर्नियर
(b) ट्रॅव्हल-इन-मुघल एम्पायर
(ii) निकोलाओ मनुची
(c) अर्ली ट्रॅव्हल इन इंडिया
(iii) विल्यम फॉस्टर
(d) हिस्टॉरिकल फ्रॅग्मेंट
(iv) रॉबर्ट ओर्म
(1) a-ii b-iii c-i d-iv
(2) a-ii b-i c-iii d-iv
(3) a-iii b-ii c-iv d-i
(4) a-i b-iii c-ii d-iv
योग्य उत्तर: (2) a-ii, b-i, c-iii, d-iv
प्रत्येक ग्रंथ व त्याच्या लेखकाचे योग्य जोडणी:
• (a) स्टोरिआ-द-मोगोर → (ii) निकोलाओ मनुची ✅
"Storia do Mogor" हे इटालियन प्रवाशी निकोलाओ मनुची याने लिहिलेले महत्त्वाचे ग्रंथ आहे. मनुची मुघल दरबारात अनेक वर्षे राहिला आणि त्याने मुघल साम्राज्याच्या अंतर्गत कारभाराचे सखोल वर्णन केले. ✔
• (b) ट्रॅव्हल-इन-मुघल एम्पायर → (i) बर्नियर ✅
"Travels in the Mughal Empire" हे फ्रेंच वैद्य व प्रवाशी फ्रान्सुआ बर्नियर याने लिहिलेले ग्रंथ आहे. बर्नियर औरंगजेबाच्या काळात भारतात आला होता व त्याने मुघल साम्राज्याचे तपशीलवार वर्णन केले. ✔
• (c) अर्ली ट्रॅव्हल इन इंडिया → (iii) विल्यम फॉस्टर ✅
"Early Travels in India" हे विल्यम फॉस्टर याने संपादित केलेले ग्रंथ आहे. यात 16 व 17 व्या शतकातील विविध युरोपीय प्रवाशांच्या भारत भेटींचे वर्णन आहे. ✔
• (d) हिस्टॉरिकल फ्रॅग्मेंट → (iv) रॉबर्ट ओर्म ✅
"Historical Fragments of the Mogul Empire" हे रॉबर्ट ओर्म याने लिहिलेले ग्रंथ आहे. ओर्म हा ब्रिटीश इतिहासकार होता जो भारताच्या ऐतिहासिक घटनांच्या लेखनासाठी प्रसिद्ध आहे. ✔
प्रश्न 6: पुढील जोड्या जुळवा.
गट अ (लेखक)
गट ब (ग्रंथ)
(a) वराहमिहीर
(i) पंचसिद्धांतीका
(b) वाग्भट्ट
(ii) अष्टांग संग्रह
(c) ईश्वरकृष्ण
(iii) सांख्य कारीका
(d) प्रशस्तपद
(iv) वैशेषिक सूत्र
(1) a-ii b-i c-iv d-iii
(2) a-iv b-iii c-ii d-i
(3) a-iii b-iv c-i d-ii
(4) a-i b-ii c-iii d-iv
योग्य उत्तर: (4) a-i, b-ii, c-iii, d-iv
प्रत्येक लेखक व त्याच्या ग्रंथाचे योग्य जोडणी:
• (a) वराहमिहीर → (i) पंचसिद्धांतीका ✅ वराहमिहीर हा गुप्तकालीन (6 वे शतक) प्रसिद्ध खगोलशास्त्रज्ञ व गणितज्ञ होता. पंचसिद्धांतीका हा त्याचा प्रमुख ग्रंथ असून त्यात पाच खगोलशास्त्रीय प्रणालींचे विवेचन आहे. बृहत्संहिता हा त्याचा आणखी एक प्रसिद्ध ग्रंथ आहे. ✔
• (b) वाग्भट्ट → (ii) अष्टांग संग्रह ✅ वाग्भट्ट हा 7 व्या शतकातील प्रसिद्ध आयुर्वेदाचार्य होता. अष्टांग संग्रह व अष्टांग हृदयम् हे त्याचे प्रमुख आयुर्वेदिक ग्रंथ आहेत. ✔
• (c) ईश्वरकृष्ण → (iii) सांख्य कारीका ✅ ईश्वरकृष्ण हा सांख्य दर्शनाचा प्रमुख आचार्य होता. सांख्य कारीका हा त्याचा महत्त्वाचा ग्रंथ असून त्यात सांख्य तत्त्वज्ञानाचे 72 कारिकांमध्ये सुव्यवस्थित विवेचन आहे. ✔
• (d) प्रशस्तपद → (iv) वैशेषिक सूत्र ✅ प्रशस्तपद हा वैशेषिक दर्शनाचा महत्त्वाचा आचार्य होता. त्याने पदार्थधर्मसंग्रह लिहिला जो वैशेषिक सूत्रांवरील भाष्य आहे. वैशेषिक दर्शनाचे मूळ प्रणेते कणाद (कणभक्ष) होते. ✔
नोंद: पर्याय (4) — a-i, b-ii, c-iii, d-iv — हे सर्वांत योग्य जुळणी आहे.
प्रश्न 7: पुढील मुघलकालीन भारतातील संस्कृत लेखक आणि त्यांचे ग्रंथ यांच्या जोड्या जुळवा.
गट अ (लेखक)
गट ब (ग्रंथ)
(a) अनंतदेव
(i) चैतन्य चरितामृतम्
(b) गंगाधर
(ii) निर्णय सिंधू
(c) कमलाकर भट्ट
(iii) मनोरमा
(d) कृष्णदास कवीराज
(iv) संस्कारकौस्तुभ
(1) a-i b-ii c-iii d-iv
(2) a-iv b-iii c-ii d-i
(3) a-ii b-i c-iv d-iii
(4) a-iii b-iv c-ii d-i
योग्य उत्तर: (2) a-iv, b-iii, c-ii, d-i
मुघलकालीन भारतातील संस्कृत लेखक आणि त्यांच्या ग्रंथांचे योग्य जोडणी:
• (a) अनंतदेव → (iv) संस्कारकौस्तुभ ✅ अनंतदेव हा मुघलकालीन धर्मशास्त्रकार होता. संस्कारकौस्तुभ हा त्याने लिहिलेला धर्मशास्त्रविषयक ग्रंथ आहे. ✔
• (b) गंगाधर → (iii) मनोरमा ✅ गंगाधर याने मनोरमा हा ग्रंथ लिहिला. मनोरमा हे व्याकरणशास्त्रावरील एक महत्त्वाचे भाष्य आहे. ✔
• (c) कमलाकर भट्ट → (ii) निर्णय सिंधू ✅ कमलाकर भट्ट हा 17 व्या शतकातील प्रसिद्ध धर्मशास्त्रकार होता. निर्णय सिंधू हा त्याचा प्रमुख ग्रंथ असून त्यात हिंदू धार्मिक विधी, व्रते, सण यांचे विस्तृत विवेचन आहे. ✔
• (d) कृष्णदास कवीराज → (i) चैतन्य चरितामृतम् ✅ कृष्णदास कवीराज हा वैष्णव भक्तिसंत होता. चैतन्य चरितामृत हा त्याने लिहिलेला चैतन्य महाप्रभूंचे जीवनचरित्र व गौड़ीय वैष्णव तत्त्वज्ञान सांगणारा महत्त्वाचा ग्रंथ आहे. ✔
प्रश्न 8: पुढील जोड्या जुळवा.
गट अ (ठिकाण)
गट ब (कारखाना)
(a) सिंद्री
(i) खताचा कारखाना
(b) चित्तरंजन
(ii) रेल्वे डब्यांचा कारखाना
(c) पेरांबूर
(iii) रेल्वे इंजिनांचा कारखाना
(d) पिंपरी
(iv) पेनिसिलीनचा कारखाना
(1) a-i b-ii c-iii d-iv
(2) a-i b-iii c-ii d-iv
(3) a-ii b-i c-iv d-iii
(4) a-iv b-iii c-ii d-i
योग्य उत्तर: (2) a-i, b-iii, c-ii, d-iv
स्वातंत्र्योत्तर भारतातील महत्त्वाचे औद्योगिक प्रकल्प व त्यांची ठिकाणे:
• (a) सिंद्री → (i) खताचा कारखाना ✅ सिंद्री (झारखंड) येथे स्वातंत्र्यानंतर भारताचा पहिला मोठा खताचा कारखाना (Fertilizer Corporation of India) स्थापन करण्यात आला. हे पहिल्या पंचवार्षिक योजनेचे एक महत्त्वाचे यश होते. ✔
• (b) चित्तरंजन → (iii) रेल्वे इंजिनांचा कारखाना ✅ चित्तरंजन (पश्चिम बंगाल) येथे चित्तरंजन लोकोमोटिव्ह वर्क्स (CLW) हा रेल्वे इंजिन (Locomotive) बनवण्याचा कारखाना आहे. हा 1950 मध्ये सुरू झाला. ✔
• (c) पेरांबूर → (ii) रेल्वे डब्यांचा कारखाना ✅ पेरांबूर (चेन्नई, तामिळनाडू) येथे इंटिग्रल कोच फॅक्टरी (ICF) हा रेल्वे डबे (Coaches) बनवण्याचा कारखाना आहे. हा 1955 मध्ये सुरू झाला. ✔
• (d) पिंपरी → (iv) पेनिसिलीनचा कारखाना ✅ पिंपरी (पुणे, महाराष्ट्र) येथे हिंदुस्तान अँटिबायोटिक्स लिमिटेड (HAL) हा पेनिसिलीन व इतर प्रतिजैविकांचा कारखाना आहे. हा 1954 मध्ये स्थापन झाला. ✔
प्रश्न 9: भुसावळ बॉम्ब खटल्यात भगवानदास माहौर यांच्यासमवेत कोणाला अटक करण्यात आली होती?
(1) सदाशिव मलकापूरकर
(2) विश्वनाथ वैशंपायन
(3) बापूसाहेब सहस्त्रबुद्धे
(4) गजानन पोतदार
योग्य उत्तर: (1) सदाशिव मलकापूरकर
ऐतिहासिक पार्श्वभूमी:
सन 1930 मधील भुसावळ बॉम्ब खटला हा भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील एक महत्त्वाचा क्रांतिकारी खटला मानला जातो.
भगवानदास माहौर आणि सदाशिव मलकापूरकर हे मुंबईकडे जात असताना भुसावळ रेल्वे स्थानकावर शस्त्रे व बॉम्ब तयार करण्यासाठी लागणारे साहित्य बाळगल्याच्या संशयावरून अटक करण्यात आली होती. याच घटनेला पुढे भुसावळ बॉम्ब खटला म्हणून ओळख मिळाली.
इतर पर्याय का चुकीचे?
(2) विश्वनाथ वैशंपायन – हे प्रसिद्ध क्रांतिकारक होते, परंतु भुसावळ बॉम्ब खटल्यात भगवानदास माहौर यांच्यासोबत अटक झाल्याची नोंद उपलब्ध नाही.
(3) बापूसाहेब सहस्त्रबुद्धे – या खटल्याशी त्यांचा संबंध नव्हता.
(4) गजानन पोतदार – भुसावळ बॉम्ब खटल्यात अटक झाल्याचा ऐतिहासिक पुरावा उपलब्ध नाही.
निष्कर्ष:
भगवानदास माहौर यांच्यासमवेत भुसावळ बॉम्ब खटल्यात अटक झालेली व्यक्ती सदाशिव मलकापूरकर होती.
∴ योग्य उत्तर : (1) सदाशिव मलकापूरकर
प्रश्न 10: इ.स. 1864 मध्ये ——— या संस्कृत विद्वानाने व कट्टर समाजसुधारकाने समाजसुधारणांच्या कार्यास वाहून घेण्यासाठी सरकारी सेवेचा राजीनामा दिला.
(1) म.गो. रानडे
(2) विष्णुशास्त्री पंडित
(3) बाळशास्त्री जांभेकर
(4) का.त्र्यं. तेलंग
योग्य उत्तर: (2) विष्णुशास्त्री पंडित
विष्णुशास्त्री पंडित (1827-1876):
विष्णुशास्त्री पंडित हे महाराष्ट्रातील एक थोर संस्कृत विद्वान व समाजसुधारक होते. ते विधवाविवाहाच्या प्रश्नावर अत्यंत आग्रही होते.
1864 मध्ये राजीनामा: विष्णुशास्त्री पंडित यांनी इ.स. 1864 मध्ये सरकारी सेवेचा राजीनामा दिला आणि स्वतःला संपूर्णपणे विधवाविवाह चळवळ व समाजसुधारणा कार्यास वाहून घेतले.
त्यांनी विधवाविवाहोत्तेजक मंडळी या संस्थेची स्थापना केली आणि विधवाविवाहांना प्रत्यक्ष प्रोत्साहन दिले. ते संस्कृत विद्वान असल्यामुळे त्यांनी धर्मशास्त्रीय आधारावर विधवाविवाहाचे समर्थन केले.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
पर्याय (1) ❌ — म.गो. रानडे (1842-1901) हे महाराष्ट्रातील महान समाजसुधारक होते, परंतु त्यांनी 1864 मध्ये सरकारी सेवेचा राजीनामा दिला नाही.
पर्याय (3) ❌ — बाळशास्त्री जांभेकर (1812-1846) हे 'दर्पण' वृत्तपत्राचे संपादक होते, परंतु ते 1846 मध्येच निधन पावले होते.
पर्याय (4) ❌ — काशीनाथ त्र्यंबक तेलंग हे कायदेतज्ज्ञ व समाजसुधारक होते, परंतु ते या घटनेशी संबंधित नाहीत.
प्रश्न 11: सुफी संप्रदायातील साधनेत कोणत्या तीन विशेष क्रियांचा समावेश होतो ?
(1) मुजाहदा, वस्ल, फना
(2) जिक्र, मराकब, तवज्जूह
(3) फना, जिक्र, मुजाहदा
(4) मुजाहदा, जिक्र, मराकब
योग्य उत्तर: (4) मुजाहदा, जिक्र, मराकब
सुफी संप्रदायात ईश्वरप्राप्तीसाठी विशिष्ट साधना पद्धती अनुसरल्या जातात. त्यातील तीन प्रमुख क्रिया पुढीलप्रमाणे:
1. मुजाहदा (Mujahada — आत्मसंघर्ष):
मुजाहदा म्हणजे आत्मशुद्धीसाठी केलेला अंतर्गत संघर्ष. यात इंद्रियांवर ताबा मिळवणे, नफ्स (अहंकार/आत्मा) वर विजय मिळवणे आणि स्वतःला शुद्ध करणे यांचा समावेश होतो. हे सुफी साधनेचा आधारभूत स्तंभ आहे.
2. जिक्र (Zikr — स्मरण):
जिक्र म्हणजे अल्लाहचे सतत स्मरण करणे — त्याचे नाव, गुण किंवा विशिष्ट वाक्यांचे वारंवार उच्चारण करणे. हे मोठ्याने किंवा मनात केले जाते. जिक्र हे सुफी साधनेचे केंद्रस्थान आहे.
3. मराकब (Muraqaba — ध्यान):
मराकब म्हणजे ध्यानाची अवस्था — अल्लाहच्या उपस्थितीचे सखोल चिंतन करणे. यात साधक ईश्वराशी एकरूप होण्याचा प्रयत्न करतो.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
पर्याय (1) ❌ — फना (Fana) म्हणजे आत्मनाश किंवा ईश्वरात विलीन होणे — हे साधनेचे अंतिम ध्येय आहे, क्रिया नाही.
पर्याय (2) व (3) ❌ — तवज्जूह (Tawajjuh) म्हणजे गुरूची एकाग्रता; वस्ल म्हणजे मिलन — या अवस्था आहेत, परंतु मुख्य तीन साधना क्रियांच्या मानक यादीत पर्याय (4) सर्वाधिक अचूक आहे.
प्रश्न 12: पुढील वाक्यात वर्णन केलेले समाजसुधारक ओळखा.
(a) आपण जे शिकवतो ते आचरणात आणण्याचे धैर्य त्यांनी दाखवले.
(b) ते स्त्री शिक्षणाचे कट्टर समर्थक होते.
(c) ते बालविवाहाच्या विरोधात होते; त्यांनी त्यांच्या मुलांचे व मुलींचे विवाह ते त्यांचा जोडीदार निवडण्यास समर्थ झाले तेव्हाच केले.
(d) त्यांनी विधवा पुनर्विवाहाचे समर्थन केले; त्यांनी त्यांच्या विधवा मुलीच्या पुनर्विवाहाला संमती दिली होती.
(1) न्यायमूर्ती का.त्र्यं. तेलंग
(2) रा.गो. भांडारकर
(3) वा.आ. मोडक
(4) न्यायमूर्ती म.गो. रानडे
योग्य उत्तर: (2) रा.गो. भांडारकर
रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर (1837-1925) हे महाराष्ट्रातील थोर संस्कृत विद्वान, इतिहासकार व समाजसुधारक होते.
विधानांचे विश्लेषण:
विधान (a) ✅ — आचरणात आणण्याचे धैर्य:
रा.गो. भांडारकर यांनी केवळ उपदेश केला नाही तर स्वतः समाजसुधारणा प्रत्यक्ष जीवनात अमलात आणल्या — हे त्यांचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य होते. ✔
विधान (b) ✅ — स्त्री शिक्षणाचे समर्थक:
भांडारकर हे स्त्री शिक्षणाचे कट्टर पुरस्कर्ते होते. त्यांनी मुलींच्या शिक्षणासाठी सक्रिय कार्य केले. ✔
विधान (c) ✅ — बालविवाहाचा विरोध:
त्यांनी स्वतःच्या मुलांचे लग्न ते प्रौढ झाल्यावरच केले — बालविवाहाविरुद्धचे त्यांचे हे व्यावहारिक उदाहरण प्रसिद्ध आहे. ✔
विधान (d) ✅ — विधवा पुनर्विवाह समर्थन:
रा.गो. भांडारकर यांनी आपल्या विधवा मुलीच्या पुनर्विवाहाला संमती दिली — हे त्या काळातील अत्यंत धाडसाचे पाऊल होते. ✔
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
पर्याय (4) — म.गो. रानडे यांनी विधवा विवाहाचे समर्थन केले पण स्वतः विधवेशी लग्न केले नाही (हे त्यांच्यावरील टीकेचे कारण होते) — त्यामुळे "आचरणात आणले" हे वर्णन रानडेंना पूर्णपणे लागू होत नाही. भांडारकर यांनी मात्र आचरण व उपदेश दोन्ही एकत्र केले.
प्रश्न 13: जोड्या जुळवा.
गट अ (लेखक)
गट ब (ग्रंथ)
(a) जियाउद्दीन बरनी
(i) फतूह-उस-सलातीन
(b) ख्वाजा अबू मलीक इसामी
(ii) किताब-उर-रहलाह
(c) इब्न बतूता
(iii) तारीख-ए-सलातीन अफगाणा
(d) अहमद यादगार
(iv) फतवा-ए-जहाँदरी
(1) a-iv b-i c-ii d-iii
(2) a-i b-ii c-iii d-iv
(3) a-ii b-iii c-iv d-i
(4) a-iii b-iv c-i d-ii
योग्य उत्तर: (1) a-iv, b-i, c-ii, d-iii
मध्ययुगीन भारतीय इतिहासातील लेखक व त्यांच्या ग्रंथांचे योग्य जोडणी:
• (a) जियाउद्दीन बरनी → (iv) फतवा-ए-जहाँदरी ✅ जियाउद्दीन बरनी हा दिल्ली सल्तनतकालीन प्रसिद्ध इतिहासकार होता. फतवा-ए-जहाँदरी हा त्याचा राजनीतिशास्त्रावरील ग्रंथ आहे. त्याचा दुसरा प्रसिद्ध ग्रंथ 'तारीख-ए-फिरोजशाही' आहे. ✔
• (b) ख्वाजा अबू मलीक इसामी → (i) फतूह-उस-सलातीन ✅ इसामी हा 14 व्या शतकातील इतिहासकार होता. फतूह-उस-सलातीन हे त्याने महमूद गझनवीपासून मुहम्मद तुघलकापर्यंतच्या काळावर लिहिलेले महत्त्वाचे काव्यात्मक इतिहास आहे. ✔
• (c) इब्न बतूता → (ii) किताब-उर-रहलाह ✅ इब्न बतूता हा मोरोक्कन प्रवाशी होता जो मुहम्मद-बिन-तुघलकाच्या काळात भारतात आला. किताब-उर-रहलाह (रिहला) हे त्याचे प्रसिद्ध प्रवास वर्णन आहे. ✔
• (d) अहमद यादगार → (iii) तारीख-ए-सलातीन अफगाणा ✅ अहमद यादगार याने तारीख-ए-सलातीन अफगाणा हा ग्रंथ लिहिला. यात बहलोल लोदी ते हेमू यांच्यापर्यंतच्या अफगाण सुलतानांचा इतिहास आहे. ✔
प्रश्न 14: नाटकांचे लेखक सांगा.
गट अ (नाटक)
गट ब (लेखक)
(a) संगीत सौभद्र
(i) वि.वि. वर्तक
(b) थोरले माधवराव पेशवे
(ii) अण्णासाहेब किर्लोस्कर
(c) जानकी
(iii) वि.ज. कीर्तने
(d) आंधळ्याची शाळा
(iv) ना.सी. फडके
(1) a-iii b-iv c-ii d-i
(2) a-ii b-i c-iii d-iv
(3) a-ii b-iii c-iv d-i
(4) a-i b-ii c-iii d-iv
# प्रश्न क्र. 14 रद्द करण्यात आलेला आहे.
प्रश्न 15: पुढील राजघराणी आणि त्यांची राज्ये यांच्या जोड्या जुळवा.
गट अ (राजघराणे)
गट ब (राज्य/राजधानी)
(a) मैत्रक
(i) वल्लभी
(b) चहुमान
(ii) शाकंभरी
(c) गुर्जर
(iii) भ्रोच
(d) परमार
(iv) धार
(1) a-i b-ii c-iii d-iv
(2) a-iv b-iii c-ii d-i
(3) a-iii b-iv c-ii d-i
(4) a-ii b-i c-iv d-iii
योग्य उत्तर: (1) a-i, b-ii, c-iii, d-iv
भारतीय इतिहासातील महत्त्वाची राजघराणी व त्यांच्या राजधान्या/राज्ये:
• (a) मैत्रक → (i) वल्लभी ✅ मैत्रक घराणे (5वे - 8वे शतक) याची राजधानी वल्लभी (सध्याचे वला, गुजरात) होती. वल्लभी हे बौद्ध धर्म व शिक्षणाचे महत्त्वाचे केंद्र होते. ह्युएन त्सांगने येथील विद्यापीठाचा उल्लेख केला आहे. ✔
• (b) चहुमान → (ii) शाकंभरी ✅ चहुमान (चौहान) घराणे याची राजधानी शाकंभरी (सध्याचे सांभर, राजस्थान) होती. पृथ्वीराज चौहान हा या घराण्याचा सर्वात प्रसिद्ध राजा होता. ✔
• (c) गुर्जर → (iii) भ्रोच ✅ गुर्जर घराण्याचे राज्य भ्रोच (भरुच, गुजरात) परिसरात होते. गुर्जर-प्रतिहार हे उत्तर भारतातील महत्त्वाचे राजघराणे होते. ✔
• (d) परमार → (iv) धार ✅ परमार घराण्याची राजधानी धार (मध्यप्रदेश) होती. राजा भोज हा या घराण्याचा सर्वात प्रसिद्ध व विद्वान राजा होता. त्याने उज्जैन व धार येथून राज्य केले. ✔
प्रश्न 16: हवामान अभ्यासक, आर. एल. सिंग (1971) यांनी भारताच्या हवामान प्रदेशाची किती क्षेत्रात विभागणी केली ?
(1) सात
(2) आठ
(3) नऊ
(4) दहा
योग्य उत्तर: (4) दहा
आर. एल. सिंग (R. L. Singh, 1971) यांनी भारताच्या हवामानाचे 10 हवामान प्रदेश (Climatic Divisions) प्रस्तावित केले आहेत.
त्यांच्या वर्गीकरणाचा आधार:
• सर्वाधिक उष्ण महिन्याचे सरासरी तापमान
• सर्वाधिक थंड महिन्याचे सरासरी तापमान
• सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान
आर. एल. सिंग यांच्या वर्गीकरणातील प्रमुख हवामान प्रदेश:
1. Per Humid North-East (अतिआर्द्र ईशान्य भारत)
2. Humid Sahyadri and West Coast (आर्द्र सह्याद्री व पश्चिम किनारपट्टी)
3. Humid South-East (आर्द्र आग्नेय भारत)
4. Sub-Humid Ganga Plain (उप-आर्द्र गंगा मैदान)
5. Sub-Humid North-East Plain
6. Semi-Arid North-West
7. Semi-Arid Interior Peninsula
8. Arid Rajasthan
9. Mountain Climate (हिमालयीन प्रदेश)
10. Transitional Climatic Region (संक्रमणीय हवामान प्रदेश)
महत्त्वाची नोंद:
आर. एल. सिंग यांनी 1971 मध्ये भारताचे 10 हवामान प्रदेश सुचविले. हे वर्गीकरण भारतीय भूगोल विषयातील अनेक संदर्भग्रंथांमध्ये स्वीकारले गेले आहे.
निष्कर्ष:
आर. एल. सिंग (1971) यांच्या मते भारताच्या हवामानाची 10 क्षेत्रांमध्ये विभागणी करण्यात आली आहे.
∴ योग्य उत्तर : (4) दहा
प्रश्न 17: खालील विधाने पहा.
(a) राज्य खनिज धोरण 1999 प्रमाणे लोह, गंधक, सोने, तांबे आणि शिसे खनिज उत्पादनासाठी खाजगी क्षेत्रांना खुली करण्यात आली.
(b) नागपूर विभागानंतर सर्वात जास्त खनिज उपलब्धता कोकण विभागात आहे.
(c) महाराष्ट्र राज्य खाण महामंडळाची स्थापना 1973 मध्ये केली.
(1) फक्त विधान (b) बरोबर आहे.
(2) विधाने (b) आणि (c) बरोबर आहेत.
(3) विधाने (a), (b) आणि (c) बरोबर आहेत.
(4) विधाने (a) आणि (b) बरोबर नाहीत.
योग्य उत्तर: (3) विधाने (a), (b) आणि (c) बरोबर आहेत.
विधान (a) ✔️
महाराष्ट्र शासनाच्या राज्य खनिज धोरण 1999 नुसार खनिज क्षेत्रात खाजगी क्षेत्राच्या सहभागाला प्रोत्साहन देण्यात आले. या धोरणानुसार लोह, गंधक, सोने, तांबे आणि शिसे यांसारख्या खनिजांच्या शोध व उत्पादनासाठी खाजगी क्षेत्रास संधी उपलब्ध करून देण्यात आली.
विधान (b) ✔️
महाराष्ट्रातील खनिज उपलब्ध क्षेत्राच्या (Mineral-bearing Area) वर्गीकरणानुसार नागपूर विभागानंतर कोकण विभागात सर्वाधिक खनिज उपलब्धता आढळते. राज्य शासनाच्या अधिकृत अभ्याससाहित्यात नागपूर व कोकण हे मिळून राज्यातील सुमारे 80% खनिजसमृद्ध क्षेत्र व्यापतात, असा उल्लेख आहे. त्यामुळे हे विधान योग्य मानले जाते.
विधान (c) ✔️ महाराष्ट्र राज्य खाण महामंडळ (Maharashtra State Mining Corporation - MSMC) ची स्थापना 14 नोव्हेंबर 1973 रोजी करण्यात आली. त्यामुळे हे विधानही बरोबर आहे.
निष्कर्ष:
तिन्ही विधाने (a), (b) आणि (c) योग्य आहेत. MPSC च्या अंतिम उत्तरतालिकेनुसारही हाच पर्याय स्वीकारण्यात आला आहे.
∴ योग्य उत्तर : (3) विधाने (a), (b) आणि (c) बरोबर आहेत.
प्रश्न 18: महाराष्ट्रातील खालील वनपरिमंडळे आणि त्यांची महाराष्ट्रातील एकूण वनक्षेत्राशी असणारी टक्केवारी यांच्या जोड्या लावा. (महाराष्ट्राची आर्थिक पाहणी 2024)
गट अ (वनपरिमंडळ)
गट ब (टक्केवारी)
(a) गडचिरोली
(i) 12.5
(b) नागपूर
(ii) 20.8
(c) धुळे
(iii) 9.5
(d) ठाणे
(iv) 10.4
(1) a-ii b-i c-iv d-iii
(2) a-iv b-i c-iii d-ii
(3) a-iii b-ii c-iv d-i
(4) a-i b-iii c-ii d-iv
योग्य उत्तर: (1) a-ii, b-i, c-iv, d-iii
महाराष्ट्राच्या आर्थिक पाहणी 2024 नुसार वनपरिमंडळनिहाय एकूण वनक्षेत्राची टक्केवारी:
• (a) गडचिरोली → (ii) 20.8% ✅
गडचिरोली जिल्हा हा महाराष्ट्रातील सर्वाधिक वनक्षेत्र असलेला जिल्हा आहे. गडचिरोली वनपरिमंडळाचा महाराष्ट्राच्या एकूण वनक्षेत्रात 20.8% वाटा आहे — हे सर्वाधिक आहे. ✔
• (b) नागपूर → (i) 12.5% ✅
नागपूर वनपरिमंडळाचा वाटा 12.5% आहे. विदर्भातील मोठ्या वनक्षेत्रामुळे हा दुसरा मोठा वाटा आहे. ✔
• (c) धुळे → (iv) 10.4% ✅
धुळे वनपरिमंडळाचा वाटा 10.4% आहे. उत्तर महाराष्ट्रातील हे महत्त्वाचे वनपरिमंडळ आहे. ✔
• (d) ठाणे → (iii) 9.5% ✅
ठाणे वनपरिमंडळाचा वाटा 9.5% आहे. कोकण भागातील या वनपरिमंडळाचे वनक्षेत्र महत्त्वाचे आहे. ✔
प्रश्न 19: पुढील विधाने विचारात घ्या.
(a) अरवली हा जगातील सर्वात तरुण वली पर्वत आहे.
(b) अरवली हा पर्वत संगमरवर, ग्रॅनाइट, जस्त आणि तांबे यांसारख्या खनिजांनी समृद्ध आहे.
(c) या पर्वतरांगांनी शतकानुशतके खाणकाम आणि बांधकाम व्यवसायांना आधार दिला आहे.
(d) चित्तोडगड, कुंभलगड आणि रणथंबोर यांसारखे ऐतिहासिक किल्ले या पर्वतरांगेत आहेत.
(1) फक्त विधान (a) बरोबर आहे.
(2) विधाने (a) आणि (b) बरोबर आहेत.
(3) विधाने (b) आणि (c) बरोबर आहेत.
(4) विधाने (b), (c) आणि (d) बरोबर आहेत.
योग्य उत्तर: (4) विधाने (b), (c) आणि (d) बरोबर आहेत.
प्रत्येक विधानाचे विश्लेषण:
विधान (a) ❌ — चुकीचे
अरवली हा जगातील सर्वात जुना (प्राचीन) वलीत पर्वत (Fold Mountain) आहे, तरुण नाही. अरवलीची निर्मिती सुमारे 350 कोटी वर्षांपूर्वी झाली आहे. जगातील सर्वात तरुण वलीत पर्वत म्हणजे हिमालय (सुमारे 5 कोटी वर्षे जुना). ✗
विधान (b) ✅ — बरोबर
अरवली पर्वत संगमरवर (Marble), ग्रॅनाइट, जस्त (Zinc) आणि तांबे (Copper) यांसारख्या मौल्यवान खनिजांनी समृद्ध आहे. राजस्थानातील जावर (जस्त) व खेत्री (तांबे) खाणी प्रसिद्ध आहेत. ✔
विधान (c) ✅ — बरोबर
अरवली पर्वतरांगांनी शतकानुशतके या प्रदेशातील खाणकाम व बांधकाम व्यवसायांना आधार दिला आहे — संगमरवर, ग्रॅनाइट व खनिजांच्या उत्खननामुळे हे खरे आहे. ✔
विधान (d) ✅ — बरोबर चित्तोडगड, कुंभलगड आणि रणथंबोर हे ऐतिहासिक किल्ले अरवली पर्वतरांगेत वसलेले आहेत. हे सर्व युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांमध्ये (राजस्थानचे किल्ले) समाविष्ट आहेत. ✔
प्रश्न 20: भारतामध्ये तांदूळ आणि गव्हाचे प्रति हेक्टरी उत्पन्न 2023-2024 वर्षात किती होते ?
हे आकडे भारत सरकारच्या कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालयाने (Ministry of Agriculture & Farmers Welfare) प्रसिद्ध केलेल्या 2023-24 च्या आगाऊ अंदाजांवर (Advance Estimates) आधारित आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे:
• गव्हाचे प्रति हेक्टरी उत्पादन तांदळापेक्षा जास्त आहे.
• सिंचन, सुधारित बियाणे, खतांचा वापर आणि आधुनिक शेती तंत्रामुळे गव्हाच्या उत्पादनात वाढ झाली आहे.
• तांदूळ आणि गहू ही भारतातील प्रमुख अन्नधान्य पिके असून अन्नसुरक्षेमध्ये त्यांचे महत्त्वाचे स्थान आहे.
निष्कर्ष:
2023-24 मध्ये भारतातील तांदळाचे प्रति हेक्टरी उत्पादन 2882 कि.ग्रा. आणि गव्हाचे 3559 कि.ग्रा. होते.
∴ योग्य उत्तर : (3) 2882 आणि 3559 कि.ग्रा.
(1) (b) आणि (c)
(2) (c) आणि (d)
(3) फक्त (a)
(4) (a), (b), (c), (d)
योग्य उत्तर: (4) (a), (b), (c), (d)
कालांतर संस्कार (Intercalation) ही कालमापन प्रक्रियेतील एक महत्त्वाची पद्धत आहे. सौर वर्ष आणि चांद्र वर्ष यांच्यातील फरक भरून काढण्यासाठी तसेच कालगणनेत समतोल राखण्यासाठी विविध रूपांत ही प्रक्रिया वापरली जाते:
विधान (a) ✅ — लीप इयर (Leap Year)
सौर वर्षात 365.25 दिवस असतात. हा अतिरिक्त 0.25 दिवस भरून काढण्यासाठी दर चार वर्षांनी फेब्रुवारीत एक अतिरिक्त दिवस (लीप डे) जोडला जातो — हे कालांतर संस्काराचेच एक उदाहरण आहे. ✔
विधान (b) ✅ — अधिक मास (Adhik Maas)
हिंदू पंचांगात सौर आणि चांद्र वर्षातील साधारण 11 दिवसांचा फरक दर 32-33 महिन्यांनी एका अधिक मासाने भरून काढला जातो. हे शुद्ध कालांतर संस्काराचे उदाहरण आहे. ✔
विधान (c) ✅ — क्षय मास (Kshaya Maas)
जेव्हा एखाद्या चांद्र महिन्यात सूर्य संक्रांत होत नाही, तेव्हा तो महिना क्षय मास मानला जातो — हे कालांतराशी संबंधित विशेष प्रक्रिया आहे. ✔
विधान (d) ✅ — तिथी वृद्धी-लोप
हिंदू पंचांगात तिथी सूर्योदयापूर्वीच संपली तर तिथी लोप (क्षय तिथी) होतो आणि एकाच दिवशी दोन तिथ्या आल्या तर तिथी वृद्धी होते — या प्रक्रियाही कालांतर संस्काराचेच भाग आहेत. ✔
∴ चारही विधाने कालांतर संस्काराशी संबंधित असल्याने पर्याय (4) योग्य आहे.
प्रश्न 22: जोड्या लावा.
गट अ (शहर/जिल्हा)
गट ब (विशेष बाब)
(a) छत्रपती संभाजीनगर
(i) 1962 मध्ये स्वतंत्र जिल्हा
(b) गोंदिया
(ii) सिटी ऑफ गेट्स
(c) वर्धा
(iii) तांदळाचे शहर
(d) जालना
(iv) उपग्रह अनुश्रवण केंद्र
(1) a-i b-ii c-iii d-iv
(2) a-ii b-iv c-iii d-i
(3) a-iii b-ii c-iv d-i
(4) a-ii b-iii c-i d-iv
# प्रश्न क्र. 22 रद्द करण्यात आलेला आहे.
प्रश्न 23: दिनांक 9 ऑक्टोबर, 2024 रोजीच्या शासन निर्णयानुसार बंजारा/लमाण/लभाण तांडा भागासाठी ग्रामपंचायत स्थापन करण्यासाठी किमान किती लोकसंख्या आवश्यक आहे ?
(1) 600
(2) 700
(3) 800
(4) 900
योग्य उत्तर: (2) 700
शासन निर्णय — 9 ऑक्टोबर, 2024:
महाराष्ट्र शासनाने दिनांक 9 ऑक्टोबर, 2024 रोजी एक महत्त्वाचा शासन निर्णय घेतला. या निर्णयानुसार बंजारा/लमाण/लभाण तांडा भागांसाठी स्वतंत्र ग्रामपंचायत स्थापन करण्यासाठी किमान 700 लोकसंख्या आवश्यक आहे.
पार्श्वभूमी:
→ सामान्यतः महाराष्ट्रात ग्रामपंचायत स्थापनेसाठी किमान 1500 लोकसंख्येची अट आहे.
→ परंतु बंजारा/लमाण/लभाण समाजाच्या तांड्यांसाठी विशेष सवलत देऊन किमान 700 लोकसंख्येच्या अटीवर स्वतंत्र ग्रामपंचायत स्थापन करण्याची तरतूद केली गेली.
→ हा निर्णय बंजारा समाजाच्या प्रशासकीय सक्षमीकरणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे.
नोंद: हा प्रश्न महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत शासन निर्णयावर आधारित आहे. MPSC परीक्षेसाठी अधिकृत उत्तरकीशी पडताळून घ्यावे.
प्रश्न 24: हिमालयाचे प्रादेशिक विभाग (यादी-I) आणि त्यांचा पश्चिम-पूर्व विस्तार (यादी-II) यांच्या जोड्या लावा.
यादी-I (हिमालयाचे प्रादेशिक विभाग)
यादी-II (पश्चिम-पूर्व विस्तार)
(a) पंजाब हिमालय
(i) सतलज ते काली
(b) कुमाऊँ हिमालय
(ii) काली ते तिस्ता
(c) नेपाळ हिमालय
(iii) तिस्ता ते ब्रह्मपुत्रा
(d) आसाम हिमालय
(iv) सिंधू ते सतलज
(1) a-iv b-i c-ii d-iii
(2) a-ii b-iii c-iv d-i
(3) a-iii b-ii c-iv d-i
(4) a-i b-ii c-iii d-iv
योग्य उत्तर: (1) a-iv, b-i, c-ii, d-iii
हिमालयाचे पश्चिमेकडून पूर्वेकडे चार प्रादेशिक विभाग व त्यांचा विस्तार:
• (a) पंजाब हिमालय → (iv) सिंधू ते सतलज ✅ पंजाब हिमालय हा सर्वात पश्चिमेकडील विभाग आहे. याचा विस्तार सिंधू नदीपासून सतलज नदीपर्यंत आहे. यात काश्मीर व हिमाचल प्रदेशाचा भाग येतो. ✔
• (b) कुमाऊँ हिमालय → (i) सतलज ते काली ✅ कुमाऊँ हिमालय याचा विस्तार सतलज नदीपासून काली नदीपर्यंत आहे. उत्तराखंडमधील नंदादेवी, बद्रीनाथ, केदारनाथ हे शिखरे येथे आहेत. ✔
• (c) नेपाळ हिमालय → (ii) काली ते तिस्ता ✅ नेपाळ हिमालय याचा विस्तार काली नदीपासून तिस्ता नदीपर्यंत आहे. एव्हरेस्ट, कांचनजुंगा, अन्नपूर्णा ही जगातील सर्वोच्च शिखरे येथे आहेत. ✔
• (d) आसाम हिमालय → (iii) तिस्ता ते ब्रह्मपुत्रा ✅ आसाम हिमालय हा सर्वात पूर्वेकडील विभाग असून याचा विस्तार तिस्ता नदीपासून ब्रह्मपुत्रा नदीपर्यंत आहे. सिक्कीम व अरुणाचल प्रदेशाचा भाग येतो. ✔
पश्चिम → पूर्व क्रम:
सिंधू → पंजाब हिमालय → सतलज → कुमाऊँ हिमालय → काली → नेपाळ हिमालय → तिस्ता → आसाम हिमालय → ब्रह्मपुत्रा
प्रश्न 25: अमेरिका देशातील सरोवर विभागात जगातील सर्वात मोठी कोणती लोहखनिज खाण आहे ?
(1) बर्मिंगहॅम
(2) नेव्हाडा
(3) मेसाबी
(4) मॅग्नीटोगास्र्क
# प्रश्न क्र. 25 रद्द करण्यात आलेला आहे.
प्रश्न 26: पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून खालील वातावरणीय थरांचा योग्य चढता क्रम शोधा.
यादी-II (लोकसंख्येतील 2001-2011 मधील दशवार्षिक वाढ %)
(a) ठाणे
(i) 25.50
(b) छत्रपती संभाजीनगर
(ii) 30.4
(c) पुणे
(iii) 27.33
(d) नंदूरबार
(iv) 35.94
(1) a-i b-ii c-iv d-iii
(2) a-iv b-iii c-ii d-i
(3) a-ii b-i c-iv d-iii
(4) a-iii b-iv c-i d-ii
योग्य उत्तर: (2) a-iv, b-iii, c-ii, d-i
2001-2011 च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची दशवार्षिक लोकसंख्या वाढ:
• (a) ठाणे → (iv) 35.94% ✅ ठाणे जिल्हा हा महाराष्ट्रातील सर्वाधिक लोकसंख्या असलेला जिल्हा (2011 नुसार) आहे. मुंबई महानगर क्षेत्रालगत असल्यामुळे औद्योगिकीकरण व स्थलांतरामुळे या जिल्ह्याची लोकसंख्या वाढ 35.94% एवढी सर्वाधिक होती. ✔
• (b) छत्रपती संभाजीनगर → (iii) 27.33% ✅ छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) जिल्ह्याची 2001-2011 दरम्यानची दशवार्षिक वाढ 27.33% होती. मराठवाड्यातील प्रमुख शहर असल्याने येथे मध्यम वाढ दिसून येते. ✔
• (c) पुणे → (ii) 30.4% ✅ पुणे जिल्ह्याची दशवार्षिक वाढ 30.4% होती. आयटी, शिक्षण व उद्योगामुळे पुण्याची लोकसंख्या झपाट्याने वाढत आहे. ✔
• (d) नंदूरबार → (i) 25.50% ✅ नंदूरबार जिल्ह्याची दशवार्षिक वाढ 25.50% होती. आदिवासी बहुल हा जिल्हा 1998 मध्ये धुळ्यापासून वेगळा करण्यात आला. ✔
प्रश्न 28: जोड्या लावा.
यादी-I (देश)
यादी-II (स्थलांतरित शेतीची स्थानिक नावे)
(a) कांगो व मध्य अफ्रिका
(i) रोका
(b) ईशान्य भारत
(ii) मासोले
(c) व्हियेतनाम
(iii) झूम
(d) ब्राझील
(iv) रे
(1) a-ii b-i c-iv d-iii
(2) a-ii b-iii c-iv d-i
(3) a-iii b-iv c-i d-ii
(4) a-iv b-ii c-iii d-i
योग्य उत्तर: (2) a-ii, b-iii, c-iv, d-i
जगभरातील स्थलांतरित शेतीची (Shifting Cultivation) विविध देशांतील स्थानिक नावे:
• (a) कांगो व मध्य अफ्रिका → (ii) मासोले (Masole) ✅
कांगो व मध्य आफ्रिकेत स्थलांतरित शेतीला मासोले म्हणतात. आफ्रिकेत या पद्धतीला विविध नावे आहेत. ✔
• (b) ईशान्य भारत → (iii) झूम (Jhum) ✅
ईशान्य भारतात (आसाम, मेघालय, नागालँड, मणिपूर) स्थलांतरित शेतीला झूम / जुम शेती म्हणतात. ही येथील आदिवासी समुदायांची पारंपरिक शेती पद्धत आहे. ✔
• (c) व्हियेतनाम → (iv) रे (Ray) ✅
व्हियेतनाममध्ये स्थलांतरित शेतीला रे असे म्हणतात. दक्षिण-पूर्व आशियातील अनेक देशांत या पद्धतीची वेगळी नावे आहेत. ✔
• (d) ब्राझील → (i) रोका (Roca) ✅
ब्राझीलमध्ये (अमेझॉन खोऱ्यात) स्थलांतरित शेतीला रोका म्हणतात. दक्षिण अमेरिकेतील वनजमीन जाळून शेती करण्याच्या पद्धतीला हे नाव आहे. ✔
इतर देशांतील स्थलांतरित शेतीची नावे (संदर्भासाठी):
श्रीलंका = चेना | म्यानमार = तौंग्या | फिलिपाईन्स = कैनगिन | मेक्सिको = मिल्पा | मलेशिया = लदांग
प्रश्न 29: गावातील शेतजमिनी गावातील समुदायांच्या संयुक्त मालकीच्या होत्या आणि जमीन महसूल भरण्याची जबाबदारी सदस्यांवर संयुक्तपणे होती. ही पद्धत काय होती ?
(1) जमीनदारी
(2) महालवारी
(3) पटवारी
(4) रयतवारी
योग्य उत्तर: (2) महालवारी
महालवारी पद्धत (Mahalwari System):
प्रश्नात वर्णन केलेली पद्धत म्हणजे महालवारी पद्धत होय. या पद्धतीत:
→ गावातील शेतजमिनी समुदायाच्या संयुक्त मालकीच्या (Joint Ownership) असतात.
→ जमीन महसूल भरण्याची जबाबदारी ग्राम समुदायावर संयुक्तपणे (Collectively) असते.
→ महसूल गोळा करण्यासाठी गाव प्रमुख (Lambardar/Mukhia) जबाबदार असतो.
→ ही पद्धत प्रामुख्याने पंजाब, उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश या प्रांतांत लागू होती.
→ विल्यम बेंटिंकच्या काळात होल्ट मॅकेन्झी यांनी 1822 मध्ये ही पद्धत सुरू केली.
इतर पद्धतींशी तुलना:
पर्याय (1) ❌ — जमीनदारी पद्धत — यात जमीनदार हा जमिनीचा मालक असून तो सरकारला महसूल देतो. शेतकरी जमीनदाराचे भाडेकरू असतात. (बंगाल — लॉर्ड कॉर्नवॉलिस, 1793)
पर्याय (3) ❌ — पटवारी हे महसूल गोळा करणारे गाव-स्तरीय अधिकारी आहेत — हे एक पद आहे, पद्धत नाही.
पर्याय (4) ❌ — रयतवारी पद्धत — यात शेतकरी (रयत) थेट सरकारला महसूल देतो. जमीनदाराची मध्यस्थी नसते. (मद्रास व बॉम्बे — थॉमस मुनरो)
प्रश्न 30: खालीलपैकी योग्य विधान/ने कोणती आहेत ?
(a) सूर्यमालेतील प्रजापती (युरेनस) ग्रहास 61 उपग्रह आहेत.
(b) बुध ग्रहाचे सूर्यापासूनचे सरासरी अंतर 58 मिलियन कि.मी. आहे.
(c) प्रजापती (युरेनस) ग्रह सूर्यापासून सरासरी 4495 मिलियन कि.मी. अंतरावर आहे.
(1) फक्त विधान (a) बरोबर आहे.
(2) फक्त विधान (c) बरोबर आहे.
(3) विधाने (a) आणि (c) बरोबर नाहीत.
(4) विधाने (b) आणि (c) बरोबर नाहीत.
योग्य उत्तर: (3) विधाने (a) आणि (c) बरोबर नाहीत.
प्रत्येक विधानाचे विश्लेषण:
विधान (a): "सूर्यमालेतील प्रजापती (युरेनस) ग्रहास 61 उपग्रह आहेत." ❌
हे विधान चुकीचे आहे. अद्ययावत खगोलशास्त्रीय माहितीनुसार युरेनस (प्रजापती) ग्रहाचे 28 ज्ञात नैसर्गिक उपग्रह आहेत. त्यामुळे 61 उपग्रह असल्याचा उल्लेख अयोग्य आहे.
विधान (b): "बुध ग्रहाचे सूर्यापासूनचे सरासरी अंतर 58 मिलियन कि.मी. आहे." ✅
हे विधान बरोबर आहे. बुध ग्रहाचे सूर्यापासूनचे सरासरी अंतर सुमारे 57.9 मिलियन कि.मी. असून ते अंदाजे 58 मिलियन कि.मी. मानले जाते.
विधान (c): "प्रजापती (युरेनस) ग्रह सूर्यापासून सरासरी 4495 मिलियन कि.मी. अंतरावर आहे." ❌
हे विधान चुकीचे आहे. युरेनस ग्रहाचे सूर्यापासूनचे सरासरी अंतर सुमारे 2871 मिलियन कि.मी. आहे. 4495 मिलियन कि.मी. हे अंतर साधारणपणे वरुण (Neptune) ग्रहाचे आहे.
∴ योग्य उत्तर : (3) विधाने (a) आणि (c) बरोबर नाहीत.
प्रश्न 31: खालीलपैकी कोणते/ती विधान/ने माँट्रीयल करारशी संबंधित आहे/त ?
(a) ओझोन थराचा ऱ्हास थांबविण्यासाठी क्लोरो-फ्ल्युरोकार्बनची निर्मिती व वापर कमी करणे.
(b) पृथ्वी आणि तिच्या पर्यावरणाच्या संरक्षणासाठी परिस्थितीकी संतुलन व जैवविविधता समृद्ध करण्यासाठी कार्य करणे.
(c) धुवातील प्रदूषणाचा अभ्यास.
(1) फक्त (a)
(2) फक्त (b)
(3) (a) आणि (c)
(4) वरील सर्व
योग्य उत्तर: (1) फक्त (a)
माँट्रीयल करार (Montreal Protocol, 1987):
माँट्रीयल करार हा 1987 मध्ये कॅनडातील माँट्रीयल येथे झालेला आंतरराष्ट्रीय पर्यावरण करार आहे. हा करार ओझोन थराच्या संरक्षणासाठी विशेषत: तयार करण्यात आला.
विधान (a) ✅ — बरोबर
माँट्रीयल कराराचा मुख्य उद्देश ओझोन थराचा ऱ्हास करणाऱ्या पदार्थांवर (ODS — Ozone Depleting Substances) नियंत्रण ठेवणे हा आहे. यात क्लोरो-फ्ल्युरोकार्बन (CFCs), हॅलोन्स, HCFCs इत्यादींचा वापर कमी करण्याचे व टप्प्याटप्प्याने बंद करण्याचे लक्ष्य ठेवले. हे विधान माँट्रीयल कराराशी थेट संबंधित आहे. ✔
विधान (b) ❌ — चुकीचे
"परिस्थितीकी संतुलन व जैवविविधता" हे जैवविविधता करार (Convention on Biological Diversity — CBD, 1992) किंवा पृथ्वी परिषद (Rio Summit, 1992) शी संबंधित आहे, माँट्रीयल कराराशी नाही. ✗
विधान (c) ❌ — चुकीचे
"ध्रुवातील प्रदूषणाचा अभ्यास" हे माँट्रीयल कराराचा भाग नाही. ध्रुवीय प्रदूषण अभ्यास हे विविध संशोधन कार्यक्रमांशी संबंधित आहे. ✗
∴ फक्त विधान (a) माँट्रीयल कराराशी संबंधित आहे.
प्रश्न 32:
प्रतिपादन (A): परिसंस्था ही नैसर्गिक संसाधन प्रणाली आहे.
कारण (R): परिसंस्था ही एकल संकल्पना असून भौतिक पर्यावरण (भौतिक व अजैविक घटक) आणि जैविक घटक (मानव, प्राणी, सूक्ष्मजीव व वनस्पती) एकाच चौकटीत एकत्र राहतात.
खालीलपैकी कोणते बरोबर आहे?
(1) दोन्ही (A) व (R) अचूक असून (R) हे (A) चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
(2) दोन्ही (A) व (R) अचूक आहेत, परंतु (R) हे (A) चे अचूक स्पष्टीकरण नाही.
(3) (A) अचूक आहे, परंतु (R) चूक आहे.
(4) (A) चूक आहे, परंतु (R) अचूक आहे.
योग्य उत्तर: (1) दोन्ही (A) व (R) अचूक असून (R) हे (A) चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
प्रतिपादन (A) चे परीक्षण: परिसंस्था (Ecosystem) ही नैसर्गिक संसाधन प्रणाली आहे. परिसंस्था ही निसर्गाची मूलभूत कार्यात्मक एकक (Functional Unit) असून ऊर्जा प्रवाह, पोषक द्रव्यांचे चक्र आणि सजीव-निर्जीव घटकांमधील परस्परसंबंध यांद्वारे नैसर्गिक संसाधनांचे संवर्धन व संतुलन राखले जाते. त्यामुळे हे विधान बरोबर आहे. ✅
कारण (R) चे परीक्षण:
परिसंस्था ही अशी एकात्मिक संकल्पना आहे ज्यामध्ये जैविक (Biotic) आणि अजैविक (Abiotic) घटक एकाच चौकटीत परस्पर आंतरक्रिया करत कार्य करतात. मानव, प्राणी, वनस्पती, सूक्ष्मजीव तसेच हवा, पाणी, माती, तापमान इत्यादी सर्व घटक मिळून परिसंस्था तयार होते. त्यामुळे हे विधानही बरोबर आहे. ✅
कारण (R) हे प्रतिपादन (A) चे स्पष्टीकरण कसे करते?
परिसंस्थेमध्ये जैविक आणि अजैविक घटक एकत्रितपणे कार्य करतात. याच परस्परसंबंधातून ऊर्जा प्रवाह, अन्नसाखळी, अन्नजाळे आणि पोषक द्रव्यांचे पुनर्चक्रण घडते. त्यामुळे परिसंस्था ही नैसर्गिक संसाधन प्रणाली म्हणून कार्य करते. म्हणून (R) हे (A) चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
निष्कर्ष:
✔ प्रतिपादन (A) बरोबर आहे.
✔ कारण (R) बरोबर आहे.
✔ कारण (R) हे प्रतिपादन (A) चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
∴ योग्य उत्तर : (1) दोन्ही (A) व (R) अचूक असून (R) हे (A) चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
प्रश्न 33: खालीलपैकी कोणते विधान/ने बरोबर नाही/त ?
(a) 1992 मध्ये माँट्रीयल येथे पर्यावरण आणि विकास विषयक संयुक्त राष्ट्र परिषद आयोजित करण्यात आली होती.
(b) 1987 चा ब्रंटलँड अहवाल नैरोबी येथील संयुक्त राष्ट्रांच्या दुसऱ्या परिषदेशी संबंधित आहे.
(c) मानव निर्मित हवामान बदलाच्या समस्यांचे निराकरण करणे हा क्योटो प्रोटोकॉलचा उद्देश होता.
(1) फक्त विधान (a)
(2) फक्त विधान (b)
(3) विधान (a) आणि (b)
(4) विधान (a), (b) आणि (c)
योग्य उत्तर: (3) विधान (a) आणि (b)
प्रत्येक विधानाचे विश्लेषण:
विधान (a) ❌ — चुकीचे
1992 मध्ये पर्यावरण आणि विकास विषयक संयुक्त राष्ट्र परिषद (UNCED) माँट्रीयल येथे नाही तर रिओ द जानेरो (ब्राझील) येथे झाली. या परिषदेला "पृथ्वी परिषद" (Earth Summit) किंवा रिओ परिषद म्हणतात. माँट्रीयल हे ओझोन करारासाठी (1987) प्रसिद्ध आहे. ✗
विधान (b) ❌ — चुकीचे ब्रंटलँड अहवाल (Our Common Future, 1987) हा "World Commission on Environment and Development (WCED)" या आयोगाने तयार केला. हा अहवाल नैरोबी येथील दुसऱ्या परिषदेशी थेट संबंधित नाही. ब्रंटलँड आयोगाने जागतिक स्तरावर शाश्वत विकास (Sustainable Development) ही संकल्पना मांडली. नैरोबी येथे 1982 मध्ये UNEP ची परिषद झाली होती — ब्रंटलँड अहवाल त्याचा परिणाम नाही. ✗
विधान (c) ✅ — बरोबर क्योटो प्रोटोकॉल (1997) हा जपानच्या क्योटो येथे झालेला आंतरराष्ट्रीय करार आहे. मानवनिर्मित हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन कमी करून हवामान बदलाला आळा घालणे हा त्याचा मुख्य उद्देश होता. हे विधान बरोबर आहे. ✔
∴ विधाने (a) आणि (b) चुकीचे आहेत → पर्याय (3) योग्य आहे.
प्रश्न 34: खालील प्रमुख हरितगृह वायूंचा त्यांच्या जागतिक तापमान वाढीस कारणीभूत असणाऱ्या टक्केवारीनुसार उतरता क्रम लावा.
(1) कार्बन डायऑक्साईड, मिथेन, नायट्रस ऑक्साईड, फ्लोरिनेटेड वायू
(2) कार्बन डायऑक्साईड, मिथेन, फ्लोरिनेटेड वायू, नायट्रस ऑक्साईड
(3) मिथेन, कार्बन डायऑक्साईड, नायट्रस ऑक्साईड, फ्लोरिनेटेड वायू
(4) मिथेन, नायट्रस ऑक्साईड, फ्लोरिनेटेड वायू, कार्बन डायऑक्साईड
योग्य उत्तर: (1) कार्बन डायऑक्साईड, मिथेन, नायट्रस ऑक्साईड, फ्लोरिनेटेड वायू
जागतिक तापमानवाढीस कारणीभूत हरितगृह वायूंचा उतरता क्रम (EPA/IPCC नुसार):
क्रम
वायू
टक्केवारी (अंदाजे)
1
कार्बन डायऑक्साईड (CO₂)
~76%
2
मिथेन (CH₄)
~16%
3
नायट्रस ऑक्साईड (N₂O)
~6%
4
फ्लोरिनेटेड वायू (HFCs, PFCs, SF₆)
~2%
महत्त्वाच्या नोंदी:
→ CO₂ हा सर्वाधिक प्रमाणात उत्सर्जित होणारा हरितगृह वायू आहे (जीवाश्म इंधन, जंगलतोड).
→ मिथेनचे Global Warming Potential (GWP) CO₂ पेक्षा 25 पट जास्त आहे, परंतु प्रमाण कमी असल्याने एकूण योगदान कमी आहे.
→ फ्लोरिनेटेड वायूंचे GWP सर्वाधिक (हजारो पट) असले तरी प्रमाण नगण्य असल्याने योगदान सर्वात कमी आहे.
प्रश्न 35: जीवसंहती (Biome) ही संकल्पना कोणी मांडली ?
(1) मॅकनौटन व वोल्फ (1932)
(2) एफ. क्लेमेंटस (1916)
(3) ए.जी. टान्स्ले (1974)
(4) इ.एच. हेकेल (1933)
योग्य उत्तर: (2) एफ. क्लेमेंटस (1916)
जीवसंहती (Biome) संकल्पनेची उत्पत्ती:
अमेरिकन वनस्पतिशास्त्रज्ञ फ्रेडरिक एडवर्ड क्लेमेंटस (F.E. Clements) यांनी 1916 मध्ये जीवसंहती (Biome) ही संकल्पना मांडली.
जीवसंहती म्हणजे काय?
जीवसंहती म्हणजे एखाद्या विस्तृत भौगोलिक क्षेत्रातील विशिष्ट हवामानाशी अनुकूलित झालेल्या वनस्पती, प्राणी व सूक्ष्मजीवांचा समूह. उदाहरणार्थ: उष्णकटिबंधीय पर्जन्यवन, गवताळ प्रदेश, टुंड्रा, वाळवंट इत्यादी.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
पर्याय (1) ❌ — मॅकनौटन व वोल्फ (McNaughton & Wolf) यांनी पारिस्थितिकीशास्त्रावर महत्त्वाचे काम केले, परंतु जीवसंहती ही संकल्पना त्यांनी मांडली नाही.
पर्याय (3) ❌ — ए.जी. टान्स्ले (A.G. Tansley) यांनी 1935 मध्ये परिसंस्था (Ecosystem) ही संकल्पना मांडली — जीवसंहती नाही.
पर्याय (4) ❌ — इ.एच. हेकेल (Ernst Haeckel) यांनी 1866 मध्ये पर्यावरणशास्त्र (Ecology) या शब्दाची निर्मिती केली — जीवसंहती नाही.
प्रश्न 36: 'स्वैच्छिक क्षेत्रावरील राष्ट्रीय धोरण 2007' नुसार स्वैच्छिक संस्था (VOs) वैशिष्ट्यांबाबत खालील विधाने विचारात घ्या:
(a) या संस्था खाजगी स्वरूपाच्या असून सरकारपासून स्वतंत्र असतात.
(b) या संस्थांनी निर्माण केलेला नफा त्यांच्या मालकांना किंवा संचालकांना परत केला जात नाही.
(c) या संस्था स्वशासित असतात आणि त्यांचे नियंत्रण सरकारद्वारे केले जाते.
(d) या संस्था विशिष्ट ध्येय आणि उद्दिष्टे असलेल्या नोंदणीकृत संस्था किंवा अनौपचारिक गट असू शकतात.
(1) फक्त (a), (b) आणि (c)
(2) फक्त (b), (c) आणि (d)
(3) फक्त (a), (b) आणि (d)
(4) वरील सर्व
योग्य उत्तर: (3) फक्त (a), (b) आणि (d)
राष्ट्रीय स्वैच्छिक क्षेत्र धोरण 2007 नुसार स्वैच्छिक संस्था (Voluntary Organisations - VOs) च्या वैशिष्ट्यांचे विश्लेषण:
विधान (a) ✅ — बरोबर
स्वैच्छिक संस्था खाजगी स्वरूपाच्या (Non-Governmental) असतात आणि त्या सरकारपासून स्वतंत्र असतात. त्यांचे नियंत्रण सरकारकडे नसते — हे VOs चे मूलभूत वैशिष्ट्य आहे. ✔
विधान (b) ✅ — बरोबर
स्वैच्छिक संस्था ना-नफा (Non-Profit) तत्त्वावर कार्य करतात. त्यांनी जो नफा मिळवला तो मालक/संचालकांना वितरित केला जात नाही — तो संस्थेच्या उद्दिष्टांसाठीच वापरला जातो. ✔
विधान (c) ❌ — चुकीचे
स्वैच्छिक संस्था स्वशासित (Self-Governing) असतात हे बरोबर आहे, परंतु "त्यांचे नियंत्रण सरकारद्वारे केले जाते" हे चुकीचे आहे. VOs च्या स्वायत्ततेचे हे मूलभूत वैशिष्ट्य आहे — सरकार त्यांचे नियंत्रण करत नाही. ✗
विधान (d) ✅ — बरोबर
स्वैच्छिक संस्था नोंदणीकृत संस्था (Trust, Society, Section 8 Company) किंवा अनौपचारिक गट (Informal Groups) स्वरूपात असू शकतात. त्यांचे विशिष्ट ध्येय व उद्दिष्टे असतात. ✔
प्रश्न 37: जोड्या जुळवा.
गट अ (दारिद्र्य निर्मूलन कार्यक्रम)
गट ब (प्रारंभाचे वर्ष)
(a) एकात्मिक ग्रामीण विकास कार्यक्रम
(i) 2001
(b) ग्रामीण भूमिहीन रोजगार हमी कार्यक्रम
(ii) 1989
(c) जवाहर रोजगार योजना
(iii) 1983
(d) संपूर्ण ग्रामीण रोजगार योजना
(iv) 1978
(1) a-i b-ii c-iii d-iv
(2) a-iv b-i c-ii d-iii
(3) a-iv b-iii c-i d-ii
(4) a-iv b-iii c-ii d-i
योग्य उत्तर: (4) a-iv, b-iii, c-ii, d-i
भारतातील ग्रामीण दारिद्र्य निर्मूलन कार्यक्रम व त्यांचे प्रारंभ वर्ष:
• (a) एकात्मिक ग्रामीण विकास कार्यक्रम (IRDP) → (iv) 1978 ✅ Integrated Rural Development Programme (IRDP) हा कार्यक्रम 1978-79 मध्ये सुरू करण्यात आला. हा ग्रामीण गरिबांना स्वयंरोजगाराच्या संधी देण्यासाठीचा महत्त्वाचा कार्यक्रम होता. ✔
• (b) ग्रामीण भूमिहीन रोजगार हमी कार्यक्रम (RLEGP) → (iii) 1983 ✅ Rural Landless Employment Guarantee Programme (RLEGP) हा कार्यक्रम 1983 मध्ये सुरू करण्यात आला. भूमिहीन मजुरांना रोजगार हमी देणे हे त्याचे उद्दिष्ट होते. ✔
• (c) जवाहर रोजगार योजना (JRY) → (ii) 1989 ✅ Jawahar Rozgar Yojana (JRY) ही योजना 1989 मध्ये NREP व RLEGP या दोन योजना एकत्र करून सुरू करण्यात आली. ✔
• (d) संपूर्ण ग्रामीण रोजगार योजना (SGRY) → (i) 2001 ✅ Sampoorna Grameen Rozgar Yojana (SGRY) ही योजना 2001 मध्ये सुरू करण्यात आली. यात EAS व JGSY या योजना एकत्र करण्यात आल्या. ✔
प्रश्न 38: मातृत्व लाभ अधिनियम 1961 अंतर्गत, बाळांतपणापूर्वी आणि नंतर महिलांसाठी असलेल्या रोजगार नियमांबाबत खालीलपैकी कोणते/ती विधान/ने अयोग्य आहे/त ?
(a) अधिनियमानुसार बाळ जन्मानंतर सहा आठवड्याची रजा अनिवार्य आहे.
(b) अधिनियमानुसार बाळांतपणापूर्वी सहा आठवडे व नंतर दहा आठवड्याची रजा अनिवार्य आहे.
(c) हा अधिनियम कर्मचाऱ्यांची किमान संख्या विचारात न घेता सर्व आस्थापनांना लागू आहे.
(d) हा अधिनियम मातृत्व लाभ व इतर लाभ प्रदान करतो.
(1) फक्त (a)
(2) फक्त (b)
(3) (a), (b) आणि (d)
(4) (b) आणि (c)
योग्य उत्तर: (4) (b) आणि (c)
मातृत्व लाभ अधिनियम 1961 (Maternity Benefit Act, 1961) च्या तरतुदींनुसार प्रत्येक विधानाचे विश्लेषण:
विधान (a) ✅ — बरोबर (योग्य विधान)
मातृत्व लाभ अधिनियमानुसार बाळ जन्मानंतर सहा आठवड्याची अनिवार्य रजा दिली जाते. (2017 च्या दुरुस्तीपूर्वी हे प्रमाण होते.) हे विधान योग्य आहे. ✔
विधान (b) ❌ — चुकीचे (अयोग्य विधान)
मूळ अधिनियमानुसार एकूण 12 आठवडे (6 आठवडे आधी + 6 आठवडे नंतर) रजा होती. 2017 च्या दुरुस्तीनुसार एकूण 26 आठवडे (8 आठवडे आधी + 18 आठवडे नंतर) करण्यात आले. "6 आठवडे आधी व 10 आठवडे नंतर" हे विधान चुकीचे आहे. ✗
विधान (c) ❌ — चुकीचे (अयोग्य विधान)
मातृत्व लाभ अधिनियम सर्व आस्थापनांना लागू नाही. हा अधिनियम 10 किंवा त्यापेक्षा जास्त कर्मचारी असलेल्या आस्थापनांना लागू होतो. "किमान संख्या विचारात न घेता" हे चुकीचे आहे. ✗
विधान (d) ✅ — बरोबर (योग्य विधान)
हा अधिनियम मातृत्व लाभ (वेतन सहित रजा) व इतर लाभ जसे वैद्यकीय बोनस, नर्सिंग ब्रेक, क्रेच सुविधा इत्यादी प्रदान करतो. ✔
∴ विधाने (b) व (c) अयोग्य आहेत → पर्याय (4) योग्य आहे.
प्रश्न 39: पहिली आणि चौथी पंचवार्षिक योजना यांचा कालावधी अनुक्रमे ——— व ——— आहे.
(1) 1951-56, 1961-66
(2) 1951-56, 1969-74
(3) 1951-56, 1967-72
(4) 1951-56, 1974-79
योग्य उत्तर: (2) 1951-56, 1969-74
भारताच्या पंचवार्षिक योजनांचे कालावधी:
योजना
कालावधी
प्रमुख उद्दिष्ट
पहिली
1951-56
कृषी विकास
दुसरी
1956-61
जड उद्योग (महालनोबिस मॉडेल)
तिसरी
1961-66
स्वयंपूर्ण अर्थव्यवस्था
योजना सुट्टी
1966-69
युद्ध व दुष्काळामुळे
चौथी
1969-74
स्थिरतेसह वाढ (गरिबी हटाओ)
पाचवी
1974-79
गरिबी निर्मूलन व स्वावलंबन
∴ पहिली पंचवार्षिक योजना = 1951-56 आणि चौथी पंचवार्षिक योजना = 1969-74 ✔
नोंद: तिसरी योजना संपल्यानंतर (1966) 1966-69 या काळात "योजना सुट्टी" (Plan Holiday) जाहीर करण्यात आली होती. त्यामुळे चौथी योजना 1966 ऐवजी 1969 मध्ये सुरू झाली.
प्रश्न 40: पुढील विधानांचा विचार करा:
विधान-I: 1 मार्च 2026 रोजीच्या अंदाजानुसार महाराष्ट्राची एकूण प्रक्षेपित लोकसंख्या सुमारे 12.93 कोटी आहे.
विधान-II: त्याच कालावधीत महाराष्ट्रातील नागरी लोकसंख्या ग्रामीण लोकसंख्येपेक्षा अधिक आहे.
वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने बरोबर आहे/त ?
(1) विधान-I बरोबर आहे, पण विधान-II चुकीचे आहे.
(2) विधान-I चुकीचे आहे, पण विधान-II बरोबर आहे.
(3) विधान-I आणि विधान-II दोन्ही बरोबर आहेत.
(4) विधान-I आणि विधान-II दोन्ही चुकीचे आहेत.
योग्य उत्तर: (1) विधान-I बरोबर आहे, पण विधान-II चुकीचे आहे.
विधान-I चे परीक्षण: राष्ट्रीय लोकसंख्या आयोग (National Commission on Population) तसेच केंद्रीय आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या लोकसंख्या प्रक्षेपणानुसार, 1 मार्च 2026 रोजी महाराष्ट्राची अंदाजित लोकसंख्या सुमारे 12.93 कोटी आहे. त्यामुळे विधान-I बरोबर आहे. ✅
विधान-II चे परीक्षण:
महाराष्ट्रात नागरीकरणाचा वेग जास्त असला तरी 2026 च्या लोकसंख्या प्रक्षेपणानुसार ग्रामीण लोकसंख्या अजूनही नागरी लोकसंख्येपेक्षा अधिक आहे. नागरी लोकसंख्या ग्रामीण लोकसंख्येला ओलांडलेली नाही. त्यामुळे विधान-II चुकीचे आहे. ❌
निष्कर्ष:
✔ विधान-I बरोबर आहे.
✘ विधान-II चुकीचे आहे.
म्हणून योग्य पर्याय (1) आहे.
∴ योग्य उत्तर : (1) विधान-I बरोबर आहे, पण विधान-II चुकीचे आहे.
प्रश्न 41: खालील विधाने विचारात घ्या.
(a) 2017 मध्ये भारताची लोकसंख्येची घनता दक्षिण कोरियापेक्षा जास्त होती.
(b) 2017 मध्ये भारताची लोकसंख्येची घनता बांगलादेशापेक्षा कमी होती.
वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने योग्य आहे/त ?
(1) केवळ (a) योग्य आहे.
(2) केवळ (b) योग्य आहे.
(3) दोन्ही (a) आणि (b) योग्य आहेत.
(4) वरीलपैकी कोणतेही नाही.
योग्य उत्तर: (2) केवळ (b) योग्य आहे.
लोकसंख्येची घनता तुलना (2017 अंदाजे आकडेवारी):
→ भारत: सुमारे 420-455 व्यक्ती प्रति चौ.कि.मी.
→ दक्षिण कोरिया: सुमारे 515-530 व्यक्ती प्रति चौ.कि.मी.
→ बांगलादेश: सुमारे 1100-1265 व्यक्ती प्रति चौ.कि.मी. (जगातील सर्वाधिक घनतेच्या देशांपैकी एक)
विधान (a) चे परीक्षण ❌ — चुकीचे
भारताची लोकसंख्येची घनता दक्षिण कोरियापेक्षा कमी होती, जास्त नव्हती. दक्षिण कोरिया हा अत्यंत छोटा परंतु दाटीने वसलेला देश असल्याने त्याची घनता भारतापेक्षा जास्त आहे. ✗
विधान (b) चे परीक्षण ✅ — बरोबर
भारताची लोकसंख्येची घनता बांगलादेशापेक्षा खूपच कमी होती. बांगलादेश हा जगातील सर्वाधिक घनतेच्या देशांपैकी एक आहे (सुमारे 1100+ प्रति चौ.कि.मी.), तर भारताची घनता त्याच्या निम्म्याहूनही कमी आहे. ✔
∴ फक्त विधान (b) योग्य आहे → पर्याय (2) योग्य आहे.
प्रश्न 42: सामाजिक सुरक्षा उपाययोजना प्रामुख्याने दोन प्रमुख प्रकारांमध्ये विभागल्या जातात. खालीलपैकी कोणते पर्याय ते वर्ग सर्वाधिक अचूकपणे दर्शवतात ?
(a) सामाजिक विमा
(b) सामाजिक कल्याण
(c) सामाजिक सहाय्य
(d) सामाजिक समावेशकता
(1) (a) आणि (c)
(2) (b) आणि (c)
(3) (a) आणि (c)
(4) (c) आणि (d)
योग्य उत्तर: (3) (a) आणि (c)
सामाजिक सुरक्षा (Social Security) उपाययोजनांचे प्रामुख्याने दोन प्रमुख प्रकार मानले जातात:
1. सामाजिक विमा (Social Insurance):
ही योगदानाधारित (Contributory) योजना असते. कर्मचारी, नियोक्ता किंवा दोघेही योगदान देतात. आजारपण, अपघात, बेरोजगारी, वृद्धत्व इत्यादी जोखमींपासून आर्थिक संरक्षण मिळते.
उदा. कर्मचारी राज्य विमा (ESI), भविष्य निर्वाह निधी (EPF), निवृत्तीवेतन योजना.
2. सामाजिक सहाय्य (Social Assistance):
ही विनायोगदान (Non-Contributory) योजना असते. सरकारकडून गरजू, गरीब, अपंग, विधवा, ज्येष्ठ नागरिक इत्यादींना कोणतेही योगदान न घेता आर्थिक मदत किंवा लाभ दिले जातात.
उदा. वृद्धापकाळ निवृत्तीवेतन, विधवा पेन्शन, दिव्यांग सहाय्य योजना.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण: (b) सामाजिक कल्याण – हे सामाजिक सुरक्षेचे व्यापक उद्दिष्ट आहे; सामाजिक सुरक्षेचा स्वतंत्र प्रकार नाही.
(d) सामाजिक समावेशकता – ही विकास व सार्वजनिक धोरणाशी संबंधित संकल्पना आहे; सामाजिक सुरक्षेचा प्रमुख प्रकार नाही.
निष्कर्ष:
सामाजिक सुरक्षा उपाययोजनांचे दोन प्रमुख प्रकार म्हणजे:
✔ (a) सामाजिक विमा
✔ (c) सामाजिक सहाय्य
∴ योग्य उत्तर : (3) (a) आणि (c)
प्रश्न 43: महाराष्ट्रातील सार्वजनिक वितरण व्यवस्था (PDS) संदर्भात पुढील विधानांचा विचार करा.
(a) डिसेंबर 2025 पर्यंत राज्यात एकूण 270.48 लाख शिधापत्रिकाधारक होते.
(b) 31 ऑक्टोबर 2025 रोजी राज्यात 51,636 रास्त भाव दुकाने कार्यरत होती.
(c) ऑक्टोबर 2025 पर्यंत सुमारे 1.55 कोटी कुटुंबांना आधार आधारित बायोमेट्रिक प्रमाणीकरणाद्वारे शिधावस्तूंचा लाभ देण्यात आला.
वरीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे/त ?
(1) फक्त (a) आणि (b)
(2) फक्त (b) आणि (c)
(3) फक्त (a) आणि (c)
(4) (a), (b) आणि (c)
योग्य उत्तर: (2) फक्त (b) आणि (c)
प्रत्येक विधानाचे विश्लेषण:
विधान (a): "डिसेंबर 2025 पर्यंत राज्यात एकूण 270.48 लाख शिधापत्रिकाधारक होते." ❌
हे विधान चुकीचे आहे. महाराष्ट्र आर्थिक पाहणी 2025-26 नुसार डिसेंबर 2025 पर्यंत राज्यात एकूण 270.84 लाख शिधापत्रिकाधारक होते. त्यामध्ये:
पिवळी शिधापत्रिका – 58.68 लाख
केशरी शिधापत्रिका – 190.15 लाख
पांढरी शिधापत्रिका – 22.01 लाख
एकूण = 270.84 लाख. प्रश्नात 270.48 लाख असा चुकीचा आकडा दिला असल्यामुळे हे विधान अयोग्य आहे.
विधान (b): "31 ऑक्टोबर 2025 रोजी राज्यात 51,636 रास्त भाव दुकाने कार्यरत होती." ✅
हे विधान बरोबर आहे. महाराष्ट्र आर्थिक पाहणी 2025-26 नुसार 31 ऑक्टोबर 2025 रोजी राज्यात 51,636 रास्त भाव दुकाने (Fair Price Shops) कार्यरत होती.
विधान (c): "ऑक्टोबर 2025 पर्यंत सुमारे 1.55 कोटी कुटुंबांना आधार आधारित बायोमेट्रिक प्रमाणीकरणाद्वारे शिधावस्तूंचा लाभ देण्यात आला." ✅
हे विधान देखील बरोबर आहे. e-POS (आधार आधारित बायोमेट्रिक प्रमाणीकरण) प्रणालीद्वारे ऑक्टोबर 2025 पर्यंत सुमारे 1.55 कोटी कुटुंबांना सार्वजनिक वितरण व्यवस्थेचा लाभ देण्यात आला.
निष्कर्ष:
✔ (a) चुकीचे आहे.
✔ (b) बरोबर आहे.
✔ (c) बरोबर आहे.
∴ योग्य उत्तर : (2) फक्त (b) आणि (c)
प्रश्न 44: तेंडूलकर समितीच्या अंदाजानुसार 2004-05 मध्ये ——— % ग्रामीण लोकसंख्या व ——— % शहरी लोकसंख्या दारिद्र्यरेषेखाली होती.
(1) 41.8 आणि 25.7
(2) 29.8 आणि 30.5
(3) 35.2 आणि 45.2
(4) 47.2 आणि 35.2
योग्य उत्तर: (1) 41.8 आणि 25.7
तेंडुलकर समिती (Tendulkar Committee):
सुरेश तेंडुलकर यांच्या अध्यक्षतेखाली नियोजन आयोगाने स्थापन केलेल्या समितीने दारिद्र्यरेषा मोजण्याची नवी पद्धत सुचवली, ज्यात अन्नासोबत आरोग्य व शिक्षण खर्चही समाविष्ट केला गेला.
तेंडुलकर समितीच्या अंदाजानुसार 2004-05 मधील दारिद्र्य प्रमाण:
→ ग्रामीण लोकसंख्या:41.8% दारिद्र्यरेषेखाली ✔
→ शहरी लोकसंख्या:25.7% दारिद्र्यरेषेखाली ✔
→ एकूण भारत: सुमारे 37.2% दारिद्र्यरेषेखाली
महत्त्वाची नोंद:
तेंडुलकर समितीच्या पद्धतीनुसार आधीच्या लकडावाला समितीच्या (1993) अंदाजांपेक्षा दारिद्र्याचे प्रमाण जास्त दिसले, कारण नवीन पद्धतीत उपभोग खर्चाची व्याख्या अधिक व्यापक करण्यात आली होती (फक्त अन्न नव्हे तर आरोग्य व शिक्षणही समाविष्ट).
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
पर्याय (2), (3), (4) — हे आकडे तेंडुलकर समितीच्या अधिकृत अहवालाशी जुळत नाहीत.
प्रश्न 45: खालीलपैकी कोणते जमिनीच्या उपविभागणी आणि तुकड्यांचे (Subdivision and Fragmentation) तोटे आहेत ?
(a) जमिनीची नासाडी
(b) प्रच्छन्न बेरोजगारी
(c) जमीन व्यवस्थापन सोपे करणे
(d) कमी उत्पादकता
(1) केवळ (a), (b) आणि (c)
(2) केवळ (a), (b) आणि (d)
(3) केवळ (a) आणि (d)
(4) वरीलपैकी सर्व
योग्य उत्तर: (2) केवळ (a), (b) आणि (d)
जमिनीच्या उपविभागणी व तुकड्यांच्या (Subdivision and Fragmentation of Holdings) समस्येचे विश्लेषण:
विधान (a) ✅ — बरोबर (तोटा)
जमिनीचे छोटे-छोटे तुकडे झाल्यामुळे बांधबंदिस्तीसाठी (Boundaries) जमिनीचा अपव्यय होतो — यामुळे प्रत्यक्ष लागवडीयोग्य क्षेत्र कमी होते. हीच "जमिनीची नासाडी" आहे. ✔
विधान (b) ✅ — बरोबर (तोटा)
जमिनीचे तुकडे लहान झाल्यामुळे एका कुटुंबाला पूर्णवेळ काम मिळत नाही — परिणामी प्रच्छन्न बेरोजगारी (Disguised Unemployment) वाढते. अनेक व्यक्ती अल्प जमिनीवर काम करत राहतात ज्यामुळे त्यांची सीमांत उत्पादकता जवळपास शून्य असते. ✔
विधान (c) ❌ — चुकीचे (हा तोटा नाही, उलट)
जमिनीची उपविभागणी व तुकडे झाल्याने जमीन व्यवस्थापन कठीण होते, सोपे होत नाही. विखुरलेल्या लहान तुकड्यांवर सिंचन, मशागत व व्यवस्थापन करणे अवघड जाते. त्यामुळे "व्यवस्थापन सोपे करणे" हा तोटा नसून हे चुकीचे विधान आहे. ✗
विधान (d) ✅ — बरोबर (तोटा)
लहान व विखुरलेल्या तुकड्यांमध्ये आधुनिक यंत्रसामग्री व तंत्रज्ञानाचा वापर करणे कठीण होते, परिणामी उत्पादकता कमी होते. ✔
∴ (a), (b) आणि (d) हे जमिनीच्या उपविभागणी व तुकड्यांचे खरे तोटे आहेत.
प्रश्न 46: तेंडुलकर समितीने निदर्शनास आणल्याप्रमाणे, दारिद्र्याची संकल्पना ——— यासारख्या मूलभूत मानवी गरजांच्या संदर्भात सामाजिक वंचिततेशी संबंधित आहे.
(a) पुरेसे पोषण आवश्यक
(b) पुरेसा निवारा आवश्यक
(c) पुरेशी वस्त्र उपलब्धता आवश्यक
(d) टाळण्यायुक्त रोगांपासून सुटका आवश्यक
(e) किमान शिक्षण आवश्यक
वरीलपैकी कोणते/ता मुद्दे/दा बरोबर आहे/त ?
(1) (a), (b) आणि (c)
(2) (b), (c) आणि (d)
(3) (c), (d) आणि (e)
(4) वरील सर्व
योग्य उत्तर: (4) वरील सर्व
तेंडुलकर समितीने दारिद्र्याची संकल्पना केवळ अन्नाच्या उपलब्धतेपुरती मर्यादित न ठेवता, तिला व्यापक सामाजिक वंचिततेच्या (Social Deprivation) दृष्टीने मांडले. यानुसार दारिद्र्य म्हणजे पुढील सर्व मूलभूत मानवी गरजांपासून वंचित राहणे:
विधान (a) ✅ — पुरेसे पोषण
पुरेसे व संतुलित अन्न मिळणे ही मूलभूत गरज असून, याच्या अभावामुळे कुपोषण व आरोग्य समस्या निर्माण होतात. ✔
विधान (b) ✅ — पुरेसा निवारा
सुरक्षित व पुरेसा निवारा (घर) मिळणे हे सन्मानपूर्वक जीवन जगण्यासाठी आवश्यक आहे. ✔
विधान (c) ✅ — पुरेशी वस्त्र उपलब्धता
पुरेसे कपडे मिळणे ही देखील मूलभूत गरजांपैकी एक मानली जाते. ✔
विधान (d) ✅ — टाळण्यायोग्य रोगांपासून सुटका
प्रतिबंध करता येण्याजोग्या आजारांपासून संरक्षण मिळणे (आरोग्य सेवांची उपलब्धता) ही महत्त्वाची गरज आहे. ✔
विधान (e) ✅ — किमान शिक्षण
किमान शिक्षण मिळणे हे व्यक्तीच्या सर्वांगीण विकासासाठी व सक्षमीकरणासाठी आवश्यक आहे. ✔
तेंडुलकर समितीने दारिद्र्याकडे बहुआयामी (Multidimensional) दृष्टिकोनातून पाहिले — ज्यात केवळ उत्पन्न किंवा उपभोग खर्च नव्हे, तर वरील सर्व मूलभूत गरजांपासूनची वंचितता विचारात घेतली जाते. त्यामुळे पर्याय (4) वरील सर्व हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 47: राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा कायदा 2013 संबंधी खालीलपैकी कोणते/ती विधान/ने बरोबर आहे/त ?
(a) महिला सक्षमीकरण हे राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा कायदा 2013 चे वैशिष्ट्य आहे.
(b) राज्य अन्न आयोगास 2013 च्या या कायद्याचे निरीक्षण, पुनरावलोकन आणि अंमलबजावणी करण्याचे अधिकार आहेत.
(1) विधान (a) बरोबर आहे.
(2) विधान (b) बरोबर आहे.
(3) विधान (a) व (b) दोन्ही चूक आहेत.
(4) विधान (a) व (b) दोन्ही बरोबर आहेत.
योग्य उत्तर: (1) विधान (a) बरोबर आहे.
विधान (a) ✔️ — बरोबर
राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा कायदा, 2013 (National Food Security Act, 2013) च्या कलम 13 नुसार, प्रत्येक पात्र कुटुंबातील 18 वर्षे किंवा त्यापेक्षा अधिक वयाची ज्येष्ठ महिला ही शिधापत्रिकेवरील कुटुंबप्रमुख (Head of Household) म्हणून नोंदविली जाते. त्यामुळे महिला सक्षमीकरण हे या कायद्याचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य मानले जाते. ✔
विधान (b) ❌ — चुकीचे
राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा कायदा, 2013 च्या कलम 16 नुसार राज्य अन्न आयोगाचे (State Food Commission) कार्य म्हणजे कायद्याच्या अंमलबजावणीचे निरीक्षण (Monitoring), पुनरावलोकन (Review), मूल्यांकन (Evaluation) करणे, राज्य शासनाला शिफारसी करणे आणि तक्रारींचे निवारण करणे होय.
मात्र, कायद्याची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी (Implementation) करण्याचा अधिकार राज्य अन्न आयोगाकडे नसून तो राज्य शासन, अन्न व नागरी पुरवठा विभाग आणि सार्वजनिक वितरण प्रणाली (PDS) यांच्याकडे असतो. त्यामुळे विधान (b) मधील "अंमलबजावणी करण्याचे अधिकार आहेत" हा भाग चुकीचा आहे. ✔
(a) एकूण भांडवली साठ्यामध्ये डेव्हिड पिअर्स आणि जेरमी वॉरफोर्ड यांनी मानवनिर्मित भौतिक भांडवल, मानवी भांडवल आणि पर्यावरणीय भांडवल यांचा समावेश केला आहे.
(b) डेव्हिड पिअर्स आणि जेरमी वॉरफोर्ड यांच्या मते शाश्वत विकासाचा अर्थ असा आहे की विकास प्रक्रियेत मानवनिर्मित भौतिक भांडवल, मानवी भांडवल आणि पर्यावरणीय भांडवल कमी होते.
वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने बरोबर आहे/त ?
(1) केवळ (a) बरोबर आहे.
(2) केवळ (b) बरोबर आहे.
(3) दोन्ही (a) आणि (b) बरोबर आहेत.
(4) वरीलपैकी नाही
योग्य उत्तर: (1) केवळ (a) बरोबर आहे.
डेव्हिड पिअर्स व जेरमी वॉरफोर्ड यांची शाश्वत विकासाची संकल्पना:
विधान (a) ✅ — बरोबर
डेव्हिड पिअर्स आणि जेरमी वॉरफोर्ड यांनी एकूण भांडवली साठा (Total Capital Stock) या संकल्पनेत तीन प्रकारच्या भांडवलाचा समावेश केला आहे:
1. मानवनिर्मित भौतिक भांडवल (Man-made Physical Capital) — यंत्रे, इमारती, पायाभूत सुविधा
2. मानवी भांडवल (Human Capital) — शिक्षण, कौशल्य, आरोग्य
3. पर्यावरणीय/नैसर्गिक भांडवल (Environmental/Natural Capital) — नैसर्गिक संसाधने, परिसंस्था
हे विधान त्यांच्या मूळ सिद्धांताशी सुसंगत आहे. ✔
विधान (b) ❌ — चुकीचे
पिअर्स व वॉरफोर्ड यांच्या मते शाश्वत विकास म्हणजे विकास प्रक्रियेत हे भांडवल "कमी होणे" नव्हे, तर "कमी होऊ न देणे" किंवा "स्थिर/वाढते राहणे" होय. शाश्वत विकासाचा मूळ अर्थ असा आहे की एकूण भांडवली साठा (Total Capital Stock) काळानुसार कमी न होता टिकून राहावा किंवा वाढावा — जेणेकरून भावी पिढ्यांनाही तेवढ्याच किंवा अधिक संसाधनांचा लाभ मिळू शकेल. त्यामुळे "भांडवल कमी होते" हे विधान त्यांच्या सिद्धांताच्या नेमके विरुद्ध आहे. ✗
∴ फक्त विधान (a) बरोबर आहे → पर्याय (1) योग्य आहे.
प्रश्न 49: राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, 2000 च्या उद्दिष्टांच्या संदर्भात खालील विधानांचा विचार करा.
(a) मुलींच्या विवाहास विलंब करण्यास प्रोत्साहन द्यावे, विवाह 18 वर्षांपेक्षा कमी वयात न होता शक्यतो 21 वर्षांनंतर व्हावा.
(b) 2030 पर्यंत स्थिर लोकसंख्या साध्य करणे हे दीर्घकालीन उद्दिष्ट आहे.
वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने चूक आहे/त ?
(1) फक्त (a) चूक आहे.
(2) फक्त (b) चूक आहे.
(3) दोन्ही (a) आणि (b) चूक आहेत.
(4) वरीलपैकी नाही.
योग्य उत्तर: (3) दोन्ही (a) आणि (b) चूक आहेत.
विधान (a) ❌ — चुकीचे
राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण (National Population Policy), 2000 मध्ये मुलींच्या विवाहास विलंब करण्यास प्रोत्साहन देण्याचे उद्दिष्ट नमूद केले आहे. त्यानुसार विवाह 18 वर्षांपूर्वी होऊ नये आणि शक्यतो 20 वर्षांनंतर व्हावा असे स्पष्टपणे नमूद आहे.
प्रश्नातील विधानात "21 वर्षांनंतर" असा उल्लेख आहे, जो राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, 2000 मधील मूळ उद्दिष्टाशी सुसंगत नाही. त्यामुळे विधान (a) चुकीचे आहे. ✔
विधान (b) ❌ — चुकीचे
राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, 2000 चे दीर्घकालीन उद्दिष्ट 2045 पर्यंत स्थिर लोकसंख्या (Stable Population) साध्य करणे हे आहे.
प्रश्नात 2030 पर्यंत स्थिर लोकसंख्या साध्य करण्याचा उल्लेख करण्यात आला आहे, जो अधिकृत धोरणाशी जुळत नाही. त्यामुळे विधान (b) देखील चुकीचे आहे. ✔
(a) 1950 च्या दशकाच्या उत्तरार्धात कमी उत्पन्न असलेल्या देशांमध्ये कोल आणि हूवर प्रतिमानाने लोकसंख्या वाढ आणि आर्थिक विकास यांचा संबंध जोडला आहे.
(b) कोल आणि हूवर प्रतिमानानुसार उच्च प्रजनन क्षमतेखाली जीएनपी अधिक वेगाने वाढेल.
वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने योग्य आहे/त ?
(1) फक्त (a) योग्य आहे.
(2) फक्त (b) योग्य आहे.
(3) दोन्ही (a) आणि (b) योग्य आहेत.
(4) वरीलपैकी कोणतेही नाही.
# प्रश्न क्र. 50 रद्द करण्यात आलेला आहे.
प्रश्न 51: विद्युत क्षेत्राच्या समतुल्य पृष्ठभागावरील कोणत्याही बिंदूवर त्याला विद्युत प्रभारित करण्यासाठी विद्युत क्षेत्राची दिशा काय असावी ?
(1) बाह्यकेंद्री
(2) पृष्ठभागास समांतर
(3) स्पर्शरेषीय
(4) पृष्ठभागास लंब (आंतरकेंद्री)
# प्रश्न क्र. 51 रद्द करण्यात आलेला आहे.
प्रश्न 52: प्रति युनिट वेळेत पृष्ठभागातून जाणाऱ्या (वाहणाऱ्या) निव्वळ विद्युतभाराला ——— म्हणतात.
(1) विद्युत प्रवाह
(2) संभाव्य फरक
(3) व्होल्टेज फरक
(4) प्रभार गती
योग्य उत्तर: (1) विद्युत प्रवाह
विद्युत प्रवाह (Electric Current) ची व्याख्या:
विद्युत प्रवाह म्हणजे एखाद्या पृष्ठभागातून (किंवा वाहकाच्या आडव्या छेदातून) प्रति एकक वेळेत वाहणारा निव्वळ विद्युतभार.
गणितीय सूत्र: I = Q/t (जेथे I = विद्युत प्रवाह, Q = विद्युतभार, t = वेळ)
क्षणिक स्वरूपात: I = dQ/dt
विद्युत प्रवाहाचे SI एकक अँपिअर (A) असून, 1 अँपिअर म्हणजे 1 सेकंदात 1 कुलंब विद्युतभार वाहणे.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
पर्याय (2) ❌ — संभाव्य फरक (Potential Difference) म्हणजे एकक धन विद्युतभार एका बिंदूपासून दुसऱ्या बिंदूपर्यंत हलवण्यासाठी लागणारे काम — हे विद्युतभाराच्या प्रवाहाचे मोजमाप नाही.
पर्याय (3) ❌ — व्होल्टेज फरक हाही संभाव्य फरकाचाच समानार्थी शब्द आहे — विद्युतभाराच्या प्रवाहाशी थेट संबंधित नाही.
पर्याय (4) ❌ — "प्रभार गती" हा प्रमाणित भौतिकशास्त्रीय संज्ञा नाही; विद्युतभाराच्या प्रवाहाच्या दराला "विद्युत प्रवाह" असेच म्हणतात.
प्रश्न 53: भौतिक प्रमाण आणि त्यांचे परिमाण यांच्या योग्य जोड्या लावा.
स्तंभ-I (भौतिक प्रमाण)
स्तंभ-II (परिमाण)
(a) पारगम्यता (Permeability) (μ)
(i) ML²T⁻¹
(b) चिकटपणाचा गुणांक (Coefficient of Viscosity) (η)
(ii) MLT⁻²I⁻²
(c) प्लॅकचा स्थिरांक (Planck's Constant) (h)
(iii) ML⁻¹T⁻¹
(जिथे M = वस्तुमान, L = लांबी, T = वेळ, I = विद्युतप्रवाह)
(1) a-iii b-i c-ii
(2) a-ii b-i c-iii
(3) a-ii b-iii c-i
(4) a-i b-ii c-iii
योग्य उत्तर: (3) a-ii, b-iii, c-i
प्रत्येक भौतिक प्रमाणाचे परिमाण (Dimensional Formula) विश्लेषण:
• (a) पारगम्यता (μ) → (ii) MLT⁻²I⁻² ✅
चुंबकीय पारगम्यतेचे परिमाण MLT⁻²I⁻² असते. हे चुंबकीय क्षेत्र व विद्युत प्रवाह यांच्या संबंधातून मिळते (B = μH सूत्रावरून). ✔
• (b) चिकटपणाचा गुणांक (η) → (iii) ML⁻¹T⁻¹ ✅
श्यानता गुणांकाचे (Viscosity Coefficient) परिमाण ML⁻¹T⁻¹ असते. हे न्यूटनच्या श्यानता सूत्रावरून (F = ηA(dv/dx)) काढले जाते. ✔
• (c) प्लॅकचा स्थिरांक (h) → (i) ML²T⁻¹ ✅
प्लॅकच्या स्थिरांकाचे परिमाण ML²T⁻¹ असते (E = hν सूत्रावरून, ऊर्जा/वारंवारता). हे कोनीय संवेग (Angular Momentum) च्या परिमाणासारखेच आहे. ✔
अशाप्रकारे तिन्ही भौतिक प्रमाणांची त्यांच्या योग्य परिमाणांशी जोडणी झाली आहे.
प्रश्न 54: जर माध्यमाचा अपवर्तनांक दुहेरी अंतर्वक्र किंवा दुहेरी बहिर्वक्र भिंगाच्या अपवर्तनांकापेक्षा जास्त असेल, तर भिंगाची नाभिय लांबी ——— होते.
(1) अनंत
(2) शून्य
(3) धन (+)
(4) ऋण (-)
योग्य उत्तर: (4) ऋण (-)
लेन्स मेकर्स फॉर्म्युला (Lens Maker's Formula):
1/f = (n₂/n₁ - 1) × (1/R₁ - 1/R₂)
जेथे n₁ = माध्यमाचा अपवर्तनांक, n₂ = भिंगाच्या पदार्थाचा अपवर्तनांक
सामान्य परिस्थिती (हवेत भिंग):
जेव्हा भिंग हवेत (n₁ = 1) ठेवले जाते आणि भिंगाचा अपवर्तनांक (n₂) हवेपेक्षा जास्त असतो, तेव्हा:
→ दुहेरी बहिर्वक्र भिंग (Double Convex Lens) → अभिसारी (Converging) → धन नाभिय लांबी
→ दुहेरी अंतर्वक्र भिंग (Double Concave Lens) → अपसारी (Diverging) → ऋण नाभिय लांबी
दिलेली असामान्य परिस्थिती — माध्यमाचा अपवर्तनांक भिंगाच्या अपवर्तनांकापेक्षा जास्त असेल तर:
या स्थितीत (n₂/n₁ - 1) चे चिन्ह उलटते (कारण आता n₁ > n₂, म्हणजे n₂/n₁ < 1) —
परिणामी:
→ दुहेरी बहिर्वक्र भिंग जे सामान्यतः अभिसारी (धन f) असते, ते आता अपसारी (ऋण नाभिय लांबी) बनते.
→ दुहेरी अंतर्वक्र भिंग जे सामान्यतः अपसारी (ऋण f) असते, ते आता अभिसारी (धन नाभिय लांबी) बनते.
म्हणजेच भिंगाचे स्वरूप (अभिसारी/अपसारी) पूर्णपणे उलटते (Reversed). प्रश्नातील विशिष्ट परिस्थिती — दुहेरी बहिर्वक्र भिंग (जे सामान्यतः अभिसारी असते) — माध्यमाचा अपवर्तनांक जास्त असल्याने ते अपसारी बनते, म्हणजेच त्याची नाभिय लांबी ऋण (-) होते.
प्रश्न 55: थर्मोडायनॅमिक्सच्या दुसऱ्या नियमानुसार हीट इंजिनची कार्यक्षमता किती असते ?
(1) शून्य
(2) अनंत
(3) एक
(4) एकपेक्षा कमी
योग्य उत्तर: (4) एकपेक्षा कमी
उष्मागतिकीचा दुसरा नियम (Second Law of Thermodynamics):
केल्व्हिन-प्लॅंक विधानानुसार: "कोणतेही उष्मा इंजिन (Heat Engine) हे एका उष्णता साठ्यातून (Reservoir) घेतलेली संपूर्ण उष्णता पूर्णपणे कार्यात (Work) रूपांतरित करू शकत नाही, त्याशिवाय कोणताही इतर परिणाम न होता."
कार्यक्षमतेचे सूत्र:
η = W/Q₁ = 1 - Q₂/Q₁
जेथे:
W = केलेले उपयुक्त कार्य
Q₁ = उच्च तापमानाच्या साठ्यातून घेतलेली उष्णता
Q₂ = कमी तापमानाच्या साठ्याकडे सोडलेली उष्णता
का कार्यक्षमता नेहमी 1 पेक्षा कमी असते?
दुसऱ्या नियमानुसार, उष्मा इंजिनाला कार्य करण्यासाठी काही उष्णता (Q₂) ही नेहमी कमी तापमानाच्या साठ्याकडे (Sink) सोडावीच लागते — संपूर्ण उष्णता कार्यात रूपांतरित होऊ शकत नाही. त्यामुळे Q₂ कधीही शून्य होऊ शकत नाही, परिणामी कार्यक्षमता η नेहमी 1 पेक्षा कमी राहते.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
पर्याय (1) ❌ — कार्यक्षमता शून्य असणे म्हणजे इंजिन कोणतेही कार्य करत नाही — हे सामान्य परिस्थिती नाही.
पर्याय (2) ❌ — अनंत कार्यक्षमता भौतिकदृष्ट्या अशक्य आहे — ऊर्जा संवर्धनाच्या नियमाचे उल्लंघन होईल.
पर्याय (3) ❌ — कार्यक्षमता "एक" (100%) असणे म्हणजे संपूर्ण उष्णतेचे कार्यात रूपांतर — हे दुसऱ्या नियमाच्या (केल्व्हिन-प्लॅंक विधान) थेट विरुद्ध आहे, हे फक्त सैद्धांतिक कार्नो इंजिनातही शक्य नाही जोपर्यंत कमी तापमान साठा 0 K (निरपेक्ष शून्य) नसतो, जे प्रत्यक्षात अप्राप्य आहे.
प्रश्न 56: जेव्हा न्यूक्लिऑनचे भ्रमण (Spin) समांतर असते, तेव्हा अणुकेंद्रीय बलाचे (Nuclear Force) वर्तन कसे असते ?
(1) बल अधिक मजबूत करते.
(2) बल कमकुवत करते.
(3) बल स्थिर राहते.
(4) बल प्रत्याकर्षण बनते.
योग्य उत्तर: (1) बल अधिक मजबूत करते.
अणुकेंद्रीय बल (Nuclear Force) चे स्पिन-अवलंबित स्वरूप:
अणुकेंद्रीय बल हे स्पिन-अवलंबित (Spin-Dependent) बल आहे, म्हणजेच ते न्यूक्लिऑनच्या (प्रोटॉन/न्यूट्रॉन) चक्रण (Spin) दिशेवर अवलंबून असते.
प्रायोगिक पुरावा — ड्युटेरॉन (Deuteron):
प्रोटॉन-न्यूट्रॉन (Deuteron) यांचा अभ्यास केल्यास असे आढळते की:
→ जेव्हा दोन्ही न्यूक्लिऑनचे स्पिन समांतर (Parallel Spin) असतात (ट्रिप्लेट अवस्था, Triplet State), तेव्हा त्यांच्यातील आकर्षण बल अधिक मजबूत असते आणि एक स्थिर बद्ध अवस्था (Bound State) तयार होते — हीच ड्युटेरॉनची स्थिर अवस्था आहे.
→ जेव्हा स्पिन विरुद्ध दिशेने (Anti-parallel) असतात (सिंग्लेट अवस्था, Singlet State), तेव्हा बल तुलनेने कमकुवत असते आणि कोणतीही स्थिर बद्ध अवस्था तयार होत नाही.
निष्कर्ष:
समांतर स्पिन असताना अणुकेंद्रीय बल अधिक मजबूत (Stronger) होते — हे प्रायोगिकदृष्ट्या सिद्ध झालेले अणुकेंद्रीय बलाचे वैशिष्ट्य आहे.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
पर्याय (2) ❌ — समांतर स्पिनमुळे बल कमकुवत होत नाही; उलट ते मजबूत होते (समांतर स्पिनमुळेच स्थिर ड्युटेरॉन तयार होतो).
पर्याय (3) ❌ — बल स्थिर राहत नाही; स्पिन दिशेनुसार त्यात स्पष्ट फरक दिसून येतो (स्पिन-अवलंबित स्वरूप).
पर्याय (4) ❌ — अणुकेंद्रीय बल हे समांतर स्पिनवर प्रत्याकर्षण (Repulsive) बनत नाही; ते आकर्षण बलच राहते, फक्त त्याची तीव्रता बदलते.
प्रश्न 57: खालीलपैकी कोणत्या जीवांच्या पडद्यामध्ये असंतृप्त फॉस्फोलिपिड्सचे (Unsaturated Phospholipids) प्रमाण सर्वाधिक असेल याचा अंदाज लावा ?
(1) अंटार्क्टिक मासे
(2) वाळवंटातील साप
(3) मानव
(4) ध्रुवीय अस्वल
योग्य उत्तर: (1) अंटार्क्टिक मासे
पेशी पटलाची तरलता व तापमान यांचा संबंध (Membrane Fluidity & Temperature):
पेशीपटलाची (Cell Membrane) तरलता टिकवण्यासाठी फॉस्फोलिपिड्समधील फॅटी ॲसिडची संतृप्तता (Saturation) महत्त्वाची भूमिका बजावते:
→ असंतृप्त फॅटी ॲसिड (Unsaturated Fatty Acids) मध्ये दुहेरी बंध (Double Bonds) असल्याने त्यांची रचना वाकडी (Kinked) असते — यामुळे पेशीपटल थंड तापमानातही द्रवरूप (Fluid) राहते.
→ संतृप्त फॅटी ॲसिड (Saturated Fatty Acids) सरळ साखळीचे असतात आणि घट्टपणे एकमेकांशी जोडले जातात — यामुळे थंड तापमानात पेशीपटल कडक (Rigid/Gel-like) होते.
अंटार्क्टिक माशांची विशेष अनुकूलता:
अंटार्क्टिक मासे हे अत्यंत थंड (उपशून्य) तापमानाच्या पाण्यात राहतात. अशा अत्यंत थंड वातावरणात पेशीपटलाची द्रवता (Fluidity) टिकवण्यासाठी त्यांच्या पेशीपटलात असंतृप्त फॉस्फोलिपिड्सचे प्रमाण सर्वाधिक असते — जेणेकरून पेशीपटल गोठून कडक होणार नाही आणि सामान्य जैविक कार्ये (वाहतूक, सिग्नलिंग) सुरळीत चालू राहतील.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
पर्याय (2) ❌ — वाळवंटातील साप उष्ण वातावरणात राहतात, त्यामुळे त्यांना पेशीपटल जास्त द्रव ठेवण्याची तितकी गरज नसते — संतृप्त फॅटी ॲसिडचे प्रमाण तुलनेने जास्त असू शकते.
पर्याय (3) ❌ — मानवाचे शरीर तापमान स्थिर (37°C) असते, त्यामुळे अत्यंत थंड वातावरणाशी जुळवून घेण्याची गरज नसते.
पर्याय (4) ❌ — ध्रुवीय अस्वल हे उष्णरक्ती (Endothermic) प्राणी आहेत आणि शरीराचे अंतर्गत तापमान स्थिर ठेवतात (फर व चरबीच्या थराद्वारे) — त्यामुळे पेशीपटलाच्या पातळीवर अत्यंत थंड वातावरणाशी जुळवून घेण्याची तितकी गरज नसते जितकी थंड पाण्यातील माशांना असते.
प्रश्न 58: असे अंगक निवडा ज्यामध्ये स्वतःचे DNA आणि 70S रायबोझोम असतात परंतु ते युकॅरियोटिक पेशींमध्ये आढळते.
(1) लायसोसोम
(2) तंतुकणिका (Mitochondria)
(3) गॉल्जी काय
(4) अंतर्द्रव्यजालिका (Endoplasmic Reticulum)
योग्य उत्तर: (2) तंतुकणिका (Mitochondria)
तंतुकणिकेची (Mitochondria) अनोखी वैशिष्ट्ये:
तंतुकणिका ही युकॅरियोटिक पेशींमध्ये (Eukaryotic Cells) आढळणारी एक महत्त्वाची अंगिका (Organelle) आहे, परंतु तिच्याकडे काही जिवाणूसदृश (Prokaryotic) वैशिष्ट्ये आहेत:
1. स्वतःचे DNA (Mitochondrial DNA - mtDNA) ✔
तंतुकणिकेमध्ये स्वतःचा वर्तुळाकार DNA (Circular DNA) असतो, जो जिवाणूंच्या DNA सारखा असतो. हा DNA माइटोकॉन्ड्रियाशी संबंधित काही प्रथिनांच्या संश्लेषणासाठी जबाबदार असतो.
2. स्वतःचे 70S रायबोझोम ✔
तंतुकणिकेमध्ये 70S प्रकारचे रायबोझोम असतात (युकॅरियोटिक पेशींमध्ये सायटोप्लाझममध्ये 80S रायबोझोम असतात). 70S रायबोझोम हे सामान्यतः प्रोकॅरियोट्समध्ये (जिवाणू) आढळतात — म्हणूनच हे वैशिष्ट्य तंतुकणिकेला विशिष्ट बनवते.
एंडोसिम्बायोटिक सिद्धांत (Endosymbiotic Theory):
लिन मार्गुलिस यांच्या एंडोसिम्बायोटिक सिद्धांतानुसार, तंतुकणिका मूळतः एक स्वतंत्र जिवाणू होता जो युकॅरियोटिक पेशींमध्ये समाविष्ट (engulfed) झाला. म्हणूनच त्याच्याकडे स्वतःचा DNA व 70S रायबोझोम आहेत.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
पर्याय (1) ❌ — लायसोसोमकडे स्वतःचे DNA व 70S रायबोझोम नसतात — ते पाचक एन्झाईम्स असलेले अंगक आहे.
पर्याय (3) ❌ — गॉल्जी काय (Golgi Body) हे प्रथिनांचे प्रक्रिया व पाठवणी करणारे अंगक आहे — यात स्वतःचे DNA नसते.
पर्याय (4) ❌ — अंतर्द्रव्यजालिका (ER) हे पेशींमध्ये वाहतूक व संश्लेषण करणारे अंगक आहे — यातही स्वतःचे DNA व 70S रायबोझोम नसतात.
प्रश्न 59: 'अपोमिक्सिस' हे एक प्रकारचे पुनरुत्पादन आहे ज्यामुळे ——— चा विकास होतो.
(1) गॅमेट्सच्या संलयनाशिवाय नवीन जीव
(2) गॅमेट्सच्या संलयन उत्पादनापासून नवीन जीव
(3) एंडोस्पर्मपासून गर्भ
(4) न्यूसेल्सपासून भ्रूण
योग्य उत्तर: (1) गॅमेट्सच्या संलयनाशिवाय नवीन जीव
अपोमिक्सिस (Apomixis) ची व्याख्या:
अपोमिक्सिस हा एक प्रकारचा अलैंगिक पुनरुत्पादनाचा (Asexual Reproduction) प्रकार आहे, परंतु तो लैंगिक पुनरुत्पादनाच्या (फुलोऱ्याद्वारे बीजोत्पादनाच्या) रचनेतून घडतो — म्हणजेच बीजाद्वारे (Seed) पुनरुत्पादन होते, परंतु प्रत्यक्ष गॅमेट्सच्या (नर व मादी जनुक पेशी) संलयनाशिवाय (Fertilization without Fusion).
अपोमिक्सिसची प्रक्रिया:
→ सामान्यतः मादी गॅमेटोफाईट (Megagametophyte) किंवा बीजांडातील सोमॅटिक (कायिक) पेशींपासून थेट भ्रूण (Embryo) तयार होतो.
→ यात फलन (Fertilization) ची आवश्यकता नसते — परिणामी निर्माण होणारा भ्रूण हा आनुवंशिकदृष्ट्या मातृवनस्पतीसारखाच (Genetically Identical/Clone) असतो.
→ उदाहरणार्थ: सिट्रस (लिंबूवर्गीय फळे), आंबा यांसारख्या वनस्पतींमध्ये अपोमिक्सिस आढळते.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
पर्याय (2) ❌ — "गॅमेट्सच्या संलयन उत्पादनापासून नवीन जीव" हे सामान्य लैंगिक पुनरुत्पादनाचे (Sexual Reproduction) वर्णन आहे, अपोमिक्सिसचे नाही.
पर्याय (3) ❌ — "एंडोस्पर्मपासून गर्भ" हे चुकीचे आहे; एंडोस्पर्म हे पोषक ऊती असते, त्यापासून भ्रूण विकसित होत नाही.
पर्याय (4) ❌ — "न्यूसेल्सपासून भ्रूण" हा प्रकार न्यूसेलर एम्ब्रियोनी (Nucellar Embryony) म्हणतात, जो अपोमिक्सिसचा एक उपप्रकार आहे, परंतु अपोमिक्सिसची सर्वसमावेशक (General) व्याख्या ही पर्याय (1) नुसारच आहे.
प्रश्न 60: जंपिंग जीन्सबद्दल योग्य विधाने ओळखा :
(a) हे जीन्स आहेत जे त्यांची जागा बदलू शकतात.
(b) यांना ट्रान्सपोसन्स असेही म्हणतात.
(c) बार्बरा मॅकक्लिंटॉक यांनी 1965 मध्ये हे प्रथम शोधले होते.
(1) (a) आणि (b)
(2) (b) आणि (c)
(3) (a) आणि (c)
(4) वरीलपैकी सर्व
योग्य उत्तर: (4) वरीलपैकी सर्व
विधान (a) ✔️ — बरोबर जंपिंग जीन्स (Jumping Genes) हे असे DNA घटक आहेत जे गुणसूत्रावरील एका स्थानावरून दुसऱ्या स्थानावर स्थलांतर (Transposition) करू शकतात. त्यामुळे त्यांना "जंपिंग जीन्स" असे म्हटले जाते. ✔
विधान (b) ✔️ — बरोबर
जंपिंग जीन्सना ट्रान्सपोसन्स (Transposons) किंवा Transposable Elements असेही म्हणतात. हे दोन्ही शब्द समान अर्थाने वापरले जातात. ✔
विधान (c) ✔️ — MPSC उत्तरतालिकेनुसार बरोबर
शास्त्रीयदृष्ट्या बार्बरा मॅकक्लिंटॉक यांनी जंपिंग जीन्सचा शोध 1947–48 मध्ये लावला आणि त्यावरील संशोधन 1950 मध्ये प्रकाशित केले. तथापि, 1965 मध्ये त्यांच्या "The Control of Gene Action in Maize" या महत्त्वपूर्ण संशोधनामुळे जंपिंग जीन्सच्या कार्याचे सविस्तर स्पष्टीकरण प्रसिद्ध झाले. अनेक संदर्भग्रंथांमध्ये McClintock (1965) असा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे MPSC च्या अंतिम उत्तरतालिकेनुसार हे विधान बरोबर मानण्यात आले आहे. ✔
टीप:
हा प्रश्न शब्दप्रयोगामुळे वादग्रस्त मानला जातो. "1965 मध्ये प्रथम शोधले" हा उल्लेख ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक नसला, तरी MPSC ने 1965 च्या प्रसिद्ध संदर्भाचा आधार घेत विधान (c) देखील योग्य मानले आहे.
निष्कर्ष:
(a) ✔️ बरोबर
(b) ✔️ बरोबर
(c) ✔️ MPSC अंतिम उत्तरतालिकेनुसार बरोबर
∴ योग्य उत्तर : (4) वरीलपैकी सर्व.
प्रश्न 61: मार्सुपिअल्स व प्लासेंटल मॅमल्स हे उत्क्रांतीचे कोणते उदाहरण दर्शवितात ?
(1) भिन्न उत्क्रांती
(2) अभिसरण उत्क्रांती
(3) समांतर उत्क्रांती
(4) स्वतंत्र उत्क्रांती
योग्य उत्तर: (2) अभिसरण उत्क्रांती
अभिसरण उत्क्रांती (Convergent Evolution):
जेव्हा भिन्न पूर्वज (Different Ancestors) असलेल्या दोन किंवा अधिक जीवसमूहांमध्ये समान पर्यावरणीय परिस्थिती, समान जीवनशैली किंवा समान निवडदाब (Selection Pressure) यांमुळे समान वैशिष्ट्ये (Analogous Features) स्वतंत्रपणे विकसित होतात, तेव्हा त्याला अभिसरण उत्क्रांती म्हणतात. ✔
मार्सुपिअल्स व प्लासेंटल मॅमल्सचे उदाहरण:
ऑस्ट्रेलियातील मार्सुपिअल्स (Marsupials) (उदा. कांगारू, तस्मानियन वुल्फ) आणि इतर खंडांतील प्लासेंटल मॅमल्स (Placental Mammals) (उदा. लांडगा, उंदीर) हे वेगवेगळ्या उत्क्रांती मार्गांनी विकसित झाले आहेत. तथापि, समान पर्यावरणीय गरजांमुळे त्यांच्या शरीररचनेत व जीवनपद्धतीत आश्चर्यकारक साम्य निर्माण झाले आहे. हे अभिसरण उत्क्रांतीचे उत्कृष्ट उदाहरण मानले जाते. ✔
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
❌ (1) भिन्न उत्क्रांती (Divergent Evolution) — समान पूर्वजापासून वेगवेगळ्या वैशिष्ट्यांचा विकास होतो. हे या उदाहरणाला लागू होत नाही.
❌ (3) समांतर उत्क्रांती (Parallel Evolution) — जवळच्या संबंधित वंशांमध्ये समान दिशेने उत्क्रांती घडते. MPSC च्या अंतिम उत्तरतालिकेनुसार या प्रश्नासाठी हा पर्याय योग्य मानलेला नाही.
❌ (4) स्वतंत्र उत्क्रांती — ही उत्क्रांतीतील प्रमाणित वैज्ञानिक संज्ञा नाही.
निष्कर्ष:
मार्सुपिअल्स व प्लासेंटल मॅमल्स यांच्यातील साम्य हे समान पर्यावरणीय अनुकूलनामुळे निर्माण झाले आहे. त्यामुळे हे अभिसरण उत्क्रांती (Convergent Evolution) चे उदाहरण आहे.
∴ योग्य उत्तर : (2) अभिसरण उत्क्रांती.
प्रश्न 62: पॉलिपेप्टाइड हार्मोन कॅल्सीटोनीन (CT) ——— ग्रंथीच्या पॅराफोलिक्युलर पेशींद्वारे तयार केला जातो.
(1) लाळ
(2) घाम
(3) थायरॉईड
(4) स्वादुपिंड
योग्य उत्तर: (3) थायरॉईड
कॅल्सीटोनीन (Calcitonin) हार्मोनची माहिती:
कॅल्सीटोनीन हे एक पॉलिपेप्टाइड हार्मोन असून ते थायरॉईड ग्रंथीच्या (Thyroid Gland)पॅराफोलिक्युलर पेशींद्वारे (Parafollicular Cells) — ज्यांना C-पेशी (C-cells) असेही म्हणतात — तयार केले जाते.
कॅल्सीटोनीनचे कार्य:
→ रक्तातील कॅल्शियमची पातळी कमी करणे (Hypocalcemic Hormone)
→ हाडांमधून कॅल्शियम रक्तात सोडण्याची प्रक्रिया (Bone Resorption) रोखणे
→ हाडांमध्ये कॅल्शियम साठवण्यास प्रोत्साहन देणे
→ पॅराथायरॉईड हार्मोन (PTH) च्या विरुद्ध कार्य करते — PTH रक्तातील कॅल्शियम वाढवते, तर कॅल्सीटोनीन ते कमी करते
पॅराफोलिक्युलर पेशी (C-cells):
या पेशी थायरॉईड ग्रंथीतील फॉलिकल्सच्या (Follicles) दरम्यान विखुरलेल्या असतात, जे फॉलिक्युलर पेशींपेक्षा (जे थायरॉक्सिन तयार करतात) वेगळ्या असतात.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
पर्याय (1) ❌ — लाळ ग्रंथी पचनासाठी एन्झाईम्स व लाळ तयार करते, हार्मोन कॅल्सीटोनीन नाही.
पर्याय (2) ❌ — घाम ग्रंथी शरीराचे तापमान नियंत्रित करण्यासाठी घाम तयार करते, हार्मोन तयार करत नाही.
पर्याय (4) ❌ — स्वादुपिंड (Pancreas) इन्सुलिन व ग्लुकागॉन सारखे हार्मोन तयार करते, कॅल्सीटोनीन नाही.
प्रश्न 63: HIV संसर्गाच्या कोणत्या टप्प्यात AIDS ची लक्षणे साधारणपणे दिसू लागतात ?
(1) संसर्ग करणारा रेट्रोव्हायरस यजमानाच्या पेशींमध्ये प्रवेश करतो तेव्हा
(2) रिव्हर्स ट्रान्सक्रिप्टेस एन्झाइमद्वारे व्हायरल DNA तयार होतो तेव्हा
(3) HIV हेल्पर T-लिम्फोसाइट्समध्ये वेगाने वाढतो व या पेशींचे मोठ्या संख्येने नुकसान करतो तेव्हा
(4) संक्रमित व्यक्तीसोबत लैंगिक संपर्क झाल्यानंतर 15 दिवसांच्या आत
योग्य उत्तर: (3) HIV हेल्पर T-लिम्फोसाइट्समध्ये वेगाने वाढतो व या पेशींचे मोठ्या संख्येने नुकसान करतो तेव्हा
HIV संसर्गाची प्रक्रिया (Stages of HIV Infection):
HIV (Human Immunodeficiency Virus) हा एक रेट्रोव्हायरस (Retrovirus) असून तो प्रामुख्याने हेल्पर T-लिम्फोसाइट्स (Helper T-cells / CD4+ cells) या रोगप्रतिकारक पेशींना लक्ष्य करतो.
संसर्गाचा क्रम:
1. HIV विषाणू हेल्पर T-लिम्फोसाइट्समध्ये प्रवेश करतो.
2. रिव्हर्स ट्रान्सक्रिप्टेस एन्झाइमद्वारे RNA पासून व्हायरल DNA तयार होतो, जो यजमान पेशीच्या DNA मध्ये समाविष्ट होतो.
3. विषाणू पेशीमध्ये निष्क्रिय (Latent) राहू शकतो किंवा सक्रियपणे प्रतिकृती (Replication) करू लागतो.
4. जेव्हा HIV हेल्पर T-लिम्फोसाइट्समध्ये वेगाने वाढतो (Replication) आणि त्यांचा मोठ्या प्रमाणावर नाश करतो, तेव्हा शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती (Immunity) कमालीची कमकुवत होते.
5. यामुळेच AIDS (Acquired Immunodeficiency Syndrome) ची लक्षणे दिसू लागतात — कारण शरीर सामान्य संसर्गांशीही लढू शकत नाही (Opportunistic Infections).
म्हणजेच, AIDS ची लक्षणे ही हेल्पर T-पेशींचा मोठ्या प्रमाणावर ऱ्हास झाल्यानंतरच, म्हणजे रोगप्रतिकारक शक्ती गंभीरपणे क्षीण झाल्यावरच दिसून येतात.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
पर्याय (1) ❌ — विषाणू पेशीत प्रवेश करणे ही प्रारंभिक पायरी आहे; यावेळी लक्षणे दिसत नाहीत.
पर्याय (2) ❌ — व्हायरल DNA तयार होणे ही आण्विक पातळीवरील प्रक्रिया आहे; याने तत्काळ लक्षणे दिसत नाहीत.
पर्याय (4) ❌ — संपर्कानंतर 15 दिवसांत AIDS ची लक्षणे दिसत नाहीत; HIV ते AIDS हा प्रवास सामान्यतः अनेक वर्षे (8-10 वर्षे किंवा अधिक) लागतो.
प्रश्न 64: खालीलपैकी कोणते नैसर्गिक वनस्पती संप्रेरक नाही ?
(1) ऑक्सिन
(2) इथायलीन
(3) मिथायलीन
(4) अॅबसिसिक आम्ल
योग्य उत्तर: (3) मिथायलीन
वनस्पती संप्रेरकांचे (Plant Hormones/Phytohormones) पाच प्रमुख गट:
वनस्पतींमध्ये नैसर्गिकरित्या आढळणारी पाच प्रमुख संप्रेरके (Phytohormones) आहेत:
1. ऑक्सिन (Auxin) — वाढ नियंत्रण, फोटोट्रॉपिझम
2. जिबरेलिन (Gibberellin) — बीज अंकुरण, खोड वाढ
3. सायटोकायनिन (Cytokinin) — पेशी विभाजन
4. इथायलीन (Ethylene) — फळे पिकवणे, पानगळ
5. अॅब्सिसिक आम्ल (Abscisic Acid - ABA) — सुप्तावस्था, तणावाला प्रतिसाद
प्रत्येक पर्यायाचे विश्लेषण:
पर्याय (1) ✅ — ऑक्सिन हे नैसर्गिक वनस्पती संप्रेरक आहे — वाढीचे नियमन करते. ✔
पर्याय (2) ✅ — इथायलीन हे वायुरूप नैसर्गिक वनस्पती संप्रेरक आहे — फळ पिकवण्याच्या प्रक्रियेत महत्त्वाची भूमिका बजावते. ✔
पर्याय (3) ❌ — मिथायलीन हे वनस्पती संप्रेरक नाही. "मिथायलीन" हा एक सेंद्रिय रसायन गट (Methylene Group, -CH₂-) आहे जो रासायनिक संयुगांच्या संरचनेत वापरला जातो — हा वनस्पती संप्रेरकांच्या यादीत येत नाही. हा शब्द "इथायलीन" शी गोंधळात टाकण्यासाठी दिलेला आहे. ✗
पर्याय (4) ✅ — अॅब्सिसिक आम्ल हे नैसर्गिक वनस्पती संप्रेरक आहे — तणावाच्या परिस्थितीत (दुष्काळ इ.) महत्त्वाची भूमिका बजावते, याला "तणाव संप्रेरक" (Stress Hormone) असेही म्हणतात. ✔
∴ मिथायलीन हे नैसर्गिक वनस्पती संप्रेरक नसल्याने तेच योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 65: एकमेकांत न मिसळणाऱ्या दोन द्रवांपैकी एका द्रवाचे दुसऱ्या द्रवामध्ये केलेल्या कोलॉइडल प्रसारणास ——— म्हणतात.
(1) द्रावण
(2) फेस
(3) इमल्शन
(4) जेल
योग्य उत्तर: (3) इमल्शन
इमल्शन (Emulsion) ची व्याख्या:
इमल्शन हे असे कोलॉइडल मिश्रण (Colloidal System) आहे ज्यामध्ये एकमेकांत न मिसळणाऱ्या (Immiscible) दोन द्रवांपैकी एक द्रव दुसऱ्या द्रवात सूक्ष्म थेंबांच्या (Droplets) स्वरूपात विखुरलेला (Dispersed) असतो.
इमल्शनचे उदाहरणे:
→ दूध (Milk) — चरबी (Fat) पाण्यात विखुरलेली
→ तेल व पाणी यांचे मिश्रण (शेक केल्यावर)
→ क्रीम, लोशन, मेयोनीज
इमल्शनचे प्रकार:
1. तेल-इन-पाणी (Oil in Water - O/W) — उदा. दूध
2. पाणी-इन-तेल (Water in Oil - W/O) — उदा. बटर, कोल्ड क्रीम
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
पर्याय (1) ❌ — द्रावण (Solution) हे एकजिनसी (Homogeneous) मिश्रण आहे, ज्यात एक पदार्थ दुसऱ्यात पूर्णपणे विरघळतो (आण्विक स्तरावर) — ही कोलॉइडल प्रसारण प्रक्रिया नाही.
पर्याय (2) ❌ — फेस (Foam) म्हणजे वायू द्रव किंवा घन पदार्थात विखुरलेला असतो (उदा. साबणाचा फेस, व्हिप्ड क्रीम) — हे द्रव-द्रव प्रकारचे कोलॉइड नाही.
पर्याय (4) ❌ — जेल (Gel) म्हणजे द्रव हा घन पदार्थात (नेटवर्क संरचनेत) विखुरलेला असतो (उदा. जेलेटिन, अगर) — हे द्रव-द्रव प्रसारण नाही.
प्रश्न 66: दिलेल्या पर्यायांपैकी खनिज आम्ल/आम्ले ओळखा :
खनिज आम्ल (Mineral Acid / Inorganic Acid) म्हणजे काय?
खनिज आम्ल म्हणजे अशी आम्ले जी खनिज स्रोतांपासून (अकार्बनिक स्रोत) तयार होतात आणि त्यांच्या संरचनेत कार्बन अणू नसतो (काही अपवाद वगळता). ही आम्ले सामान्यतः तीव्र (Strong) असतात.
प्रत्येक पर्यायाचे विश्लेषण:
विधान (a) ❌ — ऑक्झॅलिक आम्ल (Oxalic Acid)
हे एक सेंद्रिय आम्ल (Organic Acid) आहे (HOOC-COOH) — यात कार्बन अणू असतात. हे वनस्पतींमधून (उदा. पालक, रताळी) नैसर्गिकरित्या मिळते. त्यामुळे हे खनिज आम्ल नाही. ✗
विधान (b) ✅ — सल्फ्यूरिक आम्ल (Sulphuric Acid, H₂SO₄)
हे एक प्रबळ खनिज आम्ल आहे, ज्याला "आम्लांचा राजा" (King of Chemicals) म्हणतात. ✔
विधान (c) ✅ — नायट्रिक आम्ल (Nitric Acid, HNO₃)
हे देखील एक प्रबळ खनिज आम्ल आहे, जे खते, स्फोटके निर्मितीत वापरले जाते. ✔
विधान (d) ✅ — हायड्रोक्लोरिक आम्ल (Hydrochloric Acid, HCl)
हे एक प्रबळ खनिज आम्ल आहे, जे जठरातील पाचक रसातही (Gastric Juice) आढळते. ✔
∴ सल्फ्यूरिक आम्ल, नायट्रिक आम्ल व हायड्रोक्लोरिक आम्ल ही तिन्ही खनिज (अकार्बनिक) आम्ले आहेत, तर ऑक्झॅलिक आम्ल हे सेंद्रिय आम्ल आहे.
क्लोरोॲम्फिनीकॉल हे एक विस्तृत श्रेणीचे (Broad Spectrum) प्रतिजैविक (Antibiotic) आहे, जे स्ट्रेप्टोमायसिस व्हेनेझुएले (Streptomyces venezuelae) या जीवाणूपासून मिळते (आता ते कृत्रिमरित्या — Synthetically — देखील तयार केले जाते).
विस्तृत श्रेणी (Broad Spectrum) म्हणजे काय?
विस्तृत श्रेणीचे प्रतिजैविक हे ग्राम-पॉझिटिव्ह (Gram-positive) आणि ग्राम-निगेटिव्ह (Gram-negative) अशा दोन्ही प्रकारच्या जीवाणूंवर परिणामकारक असते — म्हणजेच ते अनेक प्रकारच्या सूक्ष्मजीवांविरुद्ध कार्य करते.
विधान (a) ❌ — चुकीचे
"संकीर्ण श्रेणीचे" (Narrow Spectrum) म्हणजे फक्त मर्यादित प्रकारच्या जीवाणूंवर परिणामकारक — क्लोरोॲम्फिनीकॉल हे याउलट विस्तृत श्रेणीचे आहे. ✗
विधान (b) ✅ — बरोबर
क्लोरोॲम्फिनीकॉल हे विस्तृत श्रेणीचे प्रतिजैविक आहे — हीच त्याची प्रमाणित ओळख आहे. ✔
विधान (c) ❌ — चुकीचे
"मर्यादित श्रेणीचे" हाही चुकीचा शब्दप्रयोग आहे — विस्तृत श्रेणीच्या विरुद्धार्थी संकल्पना आहे. ✗
विधान (d) ❌ — चुकीचे
क्लोरोॲम्फिनीकॉल हे प्रतिजैविक (Antibiotic) आहे, सर्वसाधारण "जंतुनाशक औषध" (Disinfectant) नाही — हे विशिष्टपणे जीवाणूंच्या प्रथिन संश्लेषणाला (Protein Synthesis) अडथळा आणून कार्य करते. ✗
∴ फक्त विधान (b) बरोबर आहे → पर्याय (2) योग्य आहे.
प्रश्न 68: खालीलपैकी कोणत्या मूलद्रव्याची विद्युतऋणता (Electronegativity) सर्वात जास्त आहे ?
(1) ऑक्सिजन
(2) नायट्रोजन
(3) फ्ल्युओरीन
(4) क्लोरीन
योग्य उत्तर: (3) फ्ल्युओरीन
विद्युतऋणता (Electronegativity) म्हणजे काय?
विद्युतऋणता म्हणजे एखाद्या अणूची रासायनिक बंधातील इलेक्ट्रॉन स्वतःकडे आकर्षित करण्याची क्षमता.
फ्ल्युओरीन सर्वाधिक विद्युतऋणतेचे का?
→ फ्ल्युओरीन हे आवर्तसारणीत दुसऱ्या आवर्तातील (Period 2) हॅलोजन गटातील मूलद्रव्य आहे.
→ त्याचा अणुत्रिज्या (Atomic Radius) सर्वात लहान असून, नाभिक (Nucleus) इलेक्ट्रॉनवर सर्वाधिक मजबूत आकर्षण बल लावतो.
→ आवर्तसारणीत डावीकडून उजवीकडे जाताना विद्युतऋणता वाढते आणि वरून खाली जाताना ती कमी होते — फ्ल्युओरीन हे या दोन्ही प्रवृत्तींच्या (Trends) परिणामी सर्वाधिक विद्युतऋणतेचे मूलद्रव्य ठरते.
∴ संपूर्ण आवर्तसारणीत फ्ल्युओरीन हे सर्वाधिक विद्युतऋणतेचे मूलद्रव्य आहे — हे एक मूलभूत व सर्वज्ञात रसायनशास्त्रीय तथ्य आहे.
प्रश्न 69: कोणत्याही अॅलोट्रॉपिक स्वरूपातील सर्व मूलद्रव्यांची ऑक्सिडेशन स्थिती ——— असते.
(1) +2 (अधिक दोन)
(2) +1 (अधिक एक)
(3) 0 (शून्य)
(4) -1 (वजा एक)
योग्य उत्तर: (3) 0 (शून्य)
ऑक्सिडेशन स्थिती (Oxidation State) चा मूलभूत नियम:
रसायनशास्त्रातील मूलभूत नियमानुसार, कोणत्याही मूलद्रव्याची त्याच्या शुद्ध/मुक्त स्वरूपातील (Free/Elemental State) ऑक्सिडेशन स्थिती नेहमी शून्य (0) असते — मग ते मूलद्रव्य कोणत्याही अॅलोट्रॉपिक स्वरूपात (Allotropic Form) असो.
अॅलोट्रॉपी (Allotropy) म्हणजे काय?
एकाच मूलद्रव्याचे वेगवेगळ्या भौतिक/रासायनिक संरचनेत अस्तित्वात असणे म्हणजे अॅलोट्रॉपी.
उदाहरणे:
→ कार्बन (C): हिरा, ग्रॅफाइट, फुलरीन — या सर्व अॅलोट्रॉपिक स्वरूपांत कार्बनची ऑक्सिडेशन स्थिती 0 असते.
→ ऑक्सिजन (O): O₂ व O₃ (ओझोन) — दोन्हीमध्ये ऑक्सिजनची ऑक्सिडेशन स्थिती 0 असते.
→ फॉस्फरस (P): पांढरा फॉस्फरस, लाल फॉस्फरस, काळा फॉस्फरस — सर्वांची ऑक्सिडेशन स्थिती 0 असते.
→ गंधक (S): रॉम्बिक सल्फर, मोनोक्लिनिक सल्फर — दोन्हींची ऑक्सिडेशन स्थिती 0 असते.
कारण:
अॅलोट्रॉपिक स्वरूपे ही केवळ अणूंच्या भौतिक मांडणीतील (Structural Arrangement) फरक दर्शवतात, परंतु अणू स्वतः शुद्ध मूलद्रव्य स्वरूपातच असतो — कोणत्याही इतर मूलद्रव्याशी रासायनिक बंध (आयनिक/सहसंयोजक) तयार झालेला नसतो, त्यामुळे इलेक्ट्रॉन्सची देवाणघेवाण शून्य असते आणि ऑक्सिडेशन स्थिती 0 राहते.
प्रश्न 70: खालीलपैकी कोणता घटक साध्या लिगँड्स बरोबर उदा. हेलाईड्स (Halides) बरोबर समन्वय संयुग निर्माण करतो ?
(1) बेरिलियम
(2) मॅग्नेशियम
(3) कोबाल्ट
(4) वरीलपैकी एकही नाही
# प्रश्न क्र. 70 रद्द करण्यात आलेला आहे.
प्रश्न 71: कोणत्या समापन (चर्चा समाप्ती) प्रस्तावा अंतर्गत, फक्त महत्त्वाचे कलम चर्चेसाठी आणि मतदानासाठी घेतले जातात आणि मध्यवर्ती कलमे वगळली जातात आणि मंजूर झाल्याचे गृहीत धरले जातात ?
(1) साधारण समापन
(2) खंडशः समापन
(3) कंगारू समापन
(4) गिलोटिन समापन
योग्य उत्तर: (3) कंगारू समापन
संसदीय कार्यपद्धतीत (Parliamentary Procedure) चर्चा समाप्तीचे (Closure Motion) चार प्रकार आहेत:
1. साधारण समापन (Simple Closure):
सभापतीच्या परवानगीने एखादा सदस्य प्रस्ताव मांडतो की "विषयावरील चर्चा आता मतदानासाठी ठेवली जावी" — संपूर्ण विधेयकावरील चर्चा संपवली जाते.
2. खंडशः समापन (Closure by Compartments):
विधेयकाचे विविध भाग/खंडांत (Compartments) विभाजन करून प्रत्येक भागावर स्वतंत्रपणे चर्चा व मतदान घेतले जाते — पूर्वनिर्धारित वेळेत संपूर्ण विधेयक मंजूर करावे लागते.
3. कंगारू समापन (Kangaroo Closure) ✅
या पद्धतीत सभापती फक्त महत्त्वाची व वादग्रस्त कलमे (Important/Controversial Clauses) निवडून त्यांच्यावरच चर्चा व मतदान घेतो. मधली कमी महत्त्वाची कलमे (Intervening Clauses) वगळली जातात आणि ती आपोआप मंजूर झाल्याचे गृहीत धरले जाते — जसे कांगारू उड्या मारत पुढे जातो, तसे हे एका महत्त्वाच्या कलमावरून दुसऱ्या महत्त्वाच्या कलमावर "उडी मारत" जाते, म्हणून याला "कंगारू समापन" म्हणतात. ✔
4. गिलोटिन समापन (Guillotine Closure):
जेव्हा ठरलेल्या वेळेत विधेयकावरील चर्चा पूर्ण होत नाही, तेव्हा उर्वरित सर्व कलमे — चर्चा न करताच — एकाच वेळी मतदानासाठी ठेवली जातात आणि मंजूर केली जातात (जणू गिलोटिनप्रमाणे चर्चा एकाच वेळी "कापली" जाते).
∴ प्रश्नात वर्णन केलेली पद्धत — फक्त महत्त्वाची कलमे चर्चेसाठी घेणे व मधली कलमे वगळून मंजूर समजणे — हीच कंगारू समापन पद्धत आहे.
प्रश्न 72: खालीलपैकी अयोग्य कथन ओळखा :
(1) राष्ट्रपती हे कोर्ट मार्शलद्वारा दिलेल्या शिक्षेला क्षमा करू शकतात, तर राज्यपाल मात्र क्षमा करू शकत नाहीत.
(2) राष्ट्रपती हे क्षमेच्या अधिकाराची कारणे देण्यास बांधील आहेत.
(3) दयेसाठी याचिकाकर्त्याला राष्ट्रपतींकडून तोंडी सुनावणी घेण्याचा अधिकार नाही.
(4) केंद्रीय मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्यानुसार राष्ट्रपतींना क्षमेचा अधिकार वापरावा लागतो.
योग्य उत्तर: (2) राष्ट्रपती हे क्षमेच्या अधिकाराची कारणे देण्यास बांधील आहेत.
राष्ट्रपतींच्या क्षमादान अधिकाराबाबत (अनुच्छेद 72) प्रत्येक विधानाचे विश्लेषण:
विधान (1) ✅ — बरोबर
अनुच्छेद 72 नुसार राष्ट्रपतींना कोर्ट मार्शल (Court Martial) द्वारा दिलेल्या शिक्षेला क्षमा करण्याचा विशेष अधिकार आहे. हा अधिकार राज्यपालांना नाही (अनुच्छेद 161 नुसार राज्यपालांना हा अधिकार दिलेला नाही) — हे विधान संविधानाशी सुसंगत आहे. ✔
विधान (2) ❌ — चुकीचे (अयोग्य कथन)
राष्ट्रपती हे क्षमादान अधिकाराचा वापर करताना कोणतीही कारणे (Reasons) देण्यास बांधील नाहीत. सर्वोच्च न्यायालयाने अनेक निकालांत स्पष्ट केले आहे की राष्ट्रपतींचा हा विशेषाधिकार (Prerogative Power) असून तो न्यायालयीन पुनरावलोकनाच्या (Judicial Review) मर्यादित कक्षेत येतो, परंतु राष्ट्रपतींना त्यांच्या निर्णयामागची कारणे जाहीर करणे बंधनकारक नाही. त्यामुळे हे विधान चुकीचे आहे. ✗
विधान (3) ✅ — बरोबर
दयेसाठी याचिका करणाऱ्या व्यक्तीला राष्ट्रपतींसमोर तोंडी सुनावणी (Oral Hearing) घेण्याचा कोणताही कायदेशीर अधिकार नाही — राष्ट्रपती लेखी अर्जांच्या आधारे व मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्यानुसार निर्णय घेतात. ✔
विधान (4) ✅ — बरोबर
अनुच्छेद 74 नुसार राष्ट्रपतींनी केंद्रीय मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्यानुसारच आपले अधिकार वापरायचे असतात — क्षमादान अधिकारही याला अपवाद नाही. ✔
∴ विधान (2) हे अयोग्य कथन आहे.
प्रश्न 73: राज्याच्या महाअधिवक्त्याचे पारिश्रमिक (Remuneration) कोण निर्धारित करतात ?
(1) संसद
(2) राष्ट्रपती
(3) विधानसभा
(4) राज्यपाल
योग्य उत्तर: (4) राज्यपाल
राज्याचा महाअधिवक्ता (Advocate General) — अनुच्छेद 165:
भारतीय संविधानाच्या अनुच्छेद 165 नुसार प्रत्येक राज्यासाठी एक महाअधिवक्ता (Advocate General) असतो, जो राज्य सरकारचा सर्वोच्च कायदेशीर सल्लागार असतो.
नेमणूक व पारिश्रमिक:
→ महाअधिवक्त्याची नेमणूक राज्यपाल करतात.
→ महाअधिवक्त्याचे पारिश्रमिक (वेतन) देखील राज्यपालच निर्धारित करतात — हे संविधानाने राज्यपालांच्या अखत्यारीत ठेवले आहे.
→ महाअधिवक्ता हा राज्यपालांच्या मर्जीनुसार (During the Pleasure of the Governor) पदावर राहतो.
केंद्रीय महान्यायवादीशी तुलना (Attorney General — अनुच्छेद 76):
केंद्रीय महान्यायवादीची नेमणूक व पारिश्रमिक राष्ट्रपती ठरवतात — हीच रचना राज्यस्तरावर महाअधिवक्त्यासाठी राज्यपालांद्वारे पुनरावृत्त होते.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
पर्याय (1) ❌ — संसदेचा महाअधिवक्त्याच्या पारिश्रमिक निर्धारणाशी थेट संबंध नाही.
पर्याय (2) ❌ — राष्ट्रपती हे केंद्रीय महान्यायवादीचे (Attorney General) पारिश्रमिक ठरवतात, राज्याच्या महाअधिवक्त्याचे नाही.
पर्याय (3) ❌ — विधानसभेचा महाअधिवक्त्याच्या पारिश्रमिक निर्धारणाशी थेट संबंध नाही — हा अधिकार राज्यपालांकडेच आहे.
प्रश्न 74: खालीलपैकी योग्य कथने ओळखा :
(a) उच्च न्यायालयाकडून कनिष्ठ न्यायालय किंवा न्यायाधिकरणाला प्रतिषेध (Prohibition) आदेश जारी केला जातो आणि त्याचा उद्देश त्यांना अधिकार क्षेत्राबाहेर जाण्यापासून प्रतिबंध करणे आहे.
(b) प्रतिषेध आदेश प्रशासकीय संस्थांविरुद्ध जारी केला जाऊ शकतो.
(c) प्रतिषेध आदेश न्यायिक व अर्धन्यायिक संस्थांविरुद्ध जारी केला जाऊ शकतो.
(1) फक्त (a), (b)
(2) फक्त (a), (c)
(3) फक्त (b), (c)
(4) वरीलपैकी सर्व
योग्य उत्तर: (2) फक्त (a) आणि (c)
प्रतिषेध आदेश (Writ of Prohibition):
प्रतिषेध (Prohibition) हा भारतीय संविधानातील अनुच्छेद 32 व 226 अंतर्गत सर्वोच्च न्यायालय किंवा उच्च न्यायालयाकडून जारी केला जाणारा एक महत्त्वाचा रिट (Writ) आहे. याचा उद्देश कनिष्ठ न्यायालय किंवा अर्धन्यायिक संस्थेला त्यांच्या अधिकारक्षेत्राबाहेर जाण्यापासून रोखणे हा आहे.
विधान (a) ✔️ — बरोबर
प्रतिषेध आदेश हा कनिष्ठ न्यायालय किंवा न्यायाधिकरण यांना त्यांच्या अधिकारक्षेत्राबाहेर कार्य करण्यापासून प्रतिबंध करण्यासाठी वरिष्ठ न्यायालयाकडून जारी केला जातो. त्यामुळे हे विधान अचूक आहे.
विधान (b) ❌ — चुकीचे
प्रतिषेध आदेश शुद्ध प्रशासकीय संस्थांविरुद्ध जारी केला जात नाही. तो केवळ न्यायिक (Judicial) किंवा अर्धन्यायिक (Quasi-Judicial) संस्था किंवा न्यायाधिकरणांविरुद्धच जारी केला जाऊ शकतो. त्यामुळे हे विधान चुकीचे आहे.
विधान (c) ✔️ — बरोबर
प्रतिषेध आदेश न्यायिक व अर्धन्यायिक संस्थांविरुद्ध जारी केला जाऊ शकतो. हे विधान भारतीय न्यायव्यवस्थेतील रिट अधिकारांच्या तरतुदींशी सुसंगत आहे.
निष्कर्ष:
विधान (a) आणि (c) बरोबर आहेत, तर विधान (b) चुकीचे आहे. त्यामुळे पर्याय (2) हा योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 75: खालीलपैकी चुकीचे विधान/ने कोणते आहे ?
(a) बी.एन. राव हे घटना समितीचे सल्लागार होते.
(b) बी.एन. राव यांनी घटनेचा मसुदा ऑक्टोबर, 1947 मध्ये तयार केला.
(c) बी.एन. राव यांनी तयार केलेल्या घटनेच्या मसुद्यामध्ये 310 कलमे व 8 अनुसूची होत्या.
(d) बी.एन. राव यांनी तयार केलेल्या घटनेच्या मसुद्यामध्ये 243 कलमे व 13 अनुसूची होत्या.
(1) (a) आणि (c)
(2) (b) आणि (c)
(3) फक्त (d)
(4) फक्त (c)
योग्य उत्तर: (4) फक्त (c)
प्रत्येक विधानाचे विश्लेषण:
विधान (a) ✔️ — बरोबर सर बी. एन. राव (B. N. Rau) हे भारतीय घटना समितीचे घटनात्मक सल्लागार (Constitutional Advisor) होते. भारतीय राज्यघटनेच्या निर्मिती प्रक्रियेत त्यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान होते.
विधान (b) ✔️ — बरोबर
बी. एन. राव यांनी भारतीय राज्यघटनेचा प्राथमिक मसुदा ऑक्टोबर 1947 मध्ये तयार करून घटना समितीकडे सादर केला. त्याच मसुद्याच्या आधारे मसुदा समितीने पुढील काम केले.
विधान (c) ❌ — चुकीचे
बी. एन. राव यांनी तयार केलेल्या मसुद्यात 310 कलमे व 8 अनुसूची नव्हत्या. त्यामुळे हे विधान चुकीचे आहे.
विधान (d) ✔️ — बरोबर
बी. एन. राव यांनी तयार केलेल्या प्रारंभिक मसुद्यात 243 कलमे व 13 अनुसूची (Schedules) होत्या. हीच आकडेवारी त्यांच्या मूळ मसुद्याशी संबंधित आहे.
निष्कर्ष:
(a), (b) आणि (d) ही विधाने बरोबर आहेत, तर (c) हेच विधान चुकीचे आहे. त्यामुळे पर्याय (4) योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 76: भारतीय राज्यघटनेतील बाराव्या अनुसूचीमध्ये (Twelfth Schedule) खालीलपैकी कोणत्या बाबींचा समावेश केला आहे ?
(a) कलात्मक दृष्टिकोनाचे प्रवर्धन, अग्निशमन सेवा
(b) दहनभूमी व विद्युत दाहिनी
(c) बाजार व जत्रा, ग्रामीण गृहनिर्माण
(d) अपंग व मतिमंद यांच्या हितसंबंधाचे संरक्षण, पर्यावरणाचे संरक्षण
74 व्या घटनादुरुस्ती कायदा, 1992 द्वारे भारतीय राज्यघटनेत समाविष्ट करण्यात आलेल्या बाराव्या अनुसूचीमध्ये नगरपालिकांच्या कार्यक्षेत्रातील 18 विषयांचा समावेश करण्यात आला आहे.
विधान (a) ✔️ — बरोबर अग्निशमन सेवा (Fire Services) तसेच सांस्कृतिक, शैक्षणिक व कलात्मक (Aesthetic) दृष्टिकोनाचे प्रवर्धन हे दोन्ही विषय बाराव्या अनुसूचीमध्ये समाविष्ट आहेत. त्यामुळे हे विधान बरोबर आहे.
विधान (b) ✔️ — बरोबर दहनभूमी, स्मशानभूमी व विद्युत दाहिनी (Cremation Grounds and Electric Crematoria) यांचा स्पष्टपणे बाराव्या अनुसूचीमध्ये समावेश आहे. त्यामुळे हे विधानही बरोबर आहे.
विधान (c) ❌ — चुकीचे बाजार व जत्रा (Markets and Fairs) हा बाराव्या अनुसूचीतील विषय आहे. मात्र ग्रामीण गृहनिर्माण (Rural Housing) हा अकराव्या अनुसूचीतील (Eleventh Schedule) पंचायती राज संस्थांशी संबंधित विषय आहे. त्यामुळे हे संपूर्ण विधान चुकीचे ठरते.
विधान (d) ✔️ — बरोबर अपंग व मतिमंद व्यक्तींसह दुर्बल घटकांच्या हितसंबंधांचे संरक्षण तसेच पर्यावरणाचे संरक्षण व पर्यावरणीय संतुलनाचा विकास हे दोन्ही विषय बाराव्या अनुसूचीमध्ये समाविष्ट आहेत. त्यामुळे हे विधान बरोबर आहे.
निष्कर्ष:
(a), (b) आणि (d) ही विधाने बरोबर आहेत, तर (c) चुकीचे आहे. त्यामुळे पर्याय (1) हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 77: मूलभूत कर्तव्ये प्रभावीपणे पार पाडण्यासाठी, संविधानाच्या कामकाजाचा आढावा घेण्यासाठी राष्ट्रीय आयोगाने (National Commission to Review the Working of the Constitution — NCRWC) शिफारस केली आहे, ———
(a) निवडणुकीत मतदान करण्याचे कर्तव्य
(b) कर भरणे
(c) औद्योगिक संस्थांचे त्यांच्या कर्मचाऱ्यांच्या मुलांना शिक्षण देणे, हे कर्तव्य आहे
(d) मुलांच्या शिक्षण, शारीरिक आणि नैतिक कल्याणाच्या बाबतीत कौटुंबिक मूल्यांची आणि जबाबदार पालकत्वाची भावना जोपासणे
(1) फक्त (a), (b)
(2) फक्त (c), (d)
(3) फक्त (a), (c), (d)
(4) वरीलपैकी सर्व
योग्य उत्तर: (1) फक्त (a), (b)
राष्ट्रीय संविधान पुनरावलोकन आयोग (NCRWC, 2002) च्या शिफारशी:
न्यायमूर्ती एम. एन. वेंकटचलैय्या यांच्या अध्यक्षतेखाली स्थापन झालेल्या National Commission to Review the Working of the Constitution (NCRWC) ने मूलभूत कर्तव्ये अधिक प्रभावी करण्यासाठी काही नवीन कर्तव्ये समाविष्ट करण्याच्या शिफारशी केल्या होत्या.
विधान (a) ✔️ — बरोबर निवडणुकीत मतदान करणे हे प्रत्येक नागरिकाचे मूलभूत कर्तव्य म्हणून समाविष्ट करण्याची शिफारस NCRWC ने केली होती. लोकशाही प्रक्रियेत नागरिकांचा सक्रिय सहभाग वाढवणे हा यामागील उद्देश होता.
विधान (b) ✔️ — बरोबर प्रामाणिकपणे कर भरणे (Honest Payment of Taxes) हे देखील मूलभूत कर्तव्य म्हणून समाविष्ट करण्याची शिफारस आयोगाने केली होती. यामुळे नागरिकांमध्ये आर्थिक जबाबदारीची भावना दृढ होईल, असा आयोगाचा उद्देश होता.
विधान (c) ❌ — चुकीचे औद्योगिक संस्थांनी त्यांच्या कर्मचाऱ्यांच्या मुलांना शिक्षण देणे हे NCRWC ने नागरिकांच्या मूलभूत कर्तव्यांमध्ये समाविष्ट करण्याची शिफारस केलेली नव्हती. हा मुद्दा शिक्षणविषयक धोरणांच्या चर्चेत येतो, परंतु आयोगाच्या मूलभूत कर्तव्यांच्या शिफारशींमध्ये असा स्पष्ट उल्लेख नाही.
विधान (d) ❌ — चुकीचे
NCRWC ने पालकांनी 6 ते 14 वर्षांच्या मुलांना शिक्षण देण्याचे कर्तव्य सुचवले होते, ज्याचा समावेश नंतर 86 व्या घटनादुरुस्तीने अनुच्छेद 51A(k) मध्ये करण्यात आला. मात्र प्रश्नातील "शारीरिक आणि नैतिक कल्याण" तसेच "कौटुंबिक मूल्यांची भावना जोपासणे" असा विस्तारित शब्दप्रयोग NCRWC च्या मूळ शिफारशींमध्ये नव्हता. त्यामुळे हे विधान अचूक मानता येत नाही.
निष्कर्ष:
NCRWC च्या मूळ शिफारशींनुसार (a) आणि (b) हीच विधाने बरोबर आहेत, तर (c) आणि (d) चुकीची आहेत. त्यामुळे पर्याय (1) हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 78: संसदेच्या सार्वजनिक उपक्रम समितीबाबत (Committee on Public Undertakings) खालीलपैकी चुकीचे विधान/ने कोणती आहेत ?
(a) पंडित नेहरू यांनी या समितीच्या निर्मितीची शिफारस 1963 मध्ये केली.
(b) लोकसभेमधून निवडून आलेल्या सदस्यामधूनच या समितीचा अध्यक्ष निवडला जातो.
(c) 1974 पासून लोकसभेमधून 15 तर राज्यसभेमधून 7 सदस्य या समितीवर निवडले जातात.
(d) या समितीच्या सदस्यांचा कार्यकाल दोन वर्षांचा असतो.
(1) (a) आणि (b)
(2) (a) आणि (d)
(3) (c) आणि (d)
(4) (b), (c) आणि (d)
योग्य उत्तर: (2) (a) आणि (d)
संसदेची सार्वजनिक उपक्रम समिती (Committee on Public Undertakings - COPU):
विधान (a) ❌ — चुकीचे
"पंडित नेहरू यांनी 1963 मध्ये या समितीच्या निर्मितीची शिफारस केली" हे विधान अचूक नाही. सार्वजनिक उपक्रम समितीची स्थापना 1964 मध्ये करण्यात आली. त्यामुळे हे विधान चुकीचे आहे. ✔
विधान (b) ✅ — बरोबर
सार्वजनिक उपक्रम समितीचा अध्यक्ष लोकसभा सभापतींकडून केवळ लोकसभेच्या सदस्यांमधून नियुक्त केला जातो. राज्यसभेचा सदस्य या समितीचा अध्यक्ष होऊ शकत नाही. त्यामुळे हे विधान बरोबर आहे. ✔
विधान (c) ✅ — बरोबर 1974 पासून या समितीत लोकसभेचे 15 आणि राज्यसभेचे 7 सदस्य असे एकूण 22 सदस्य असतात. हे विधान योग्य आहे. ✔
विधान (d) ❌ — चुकीचे
सार्वजनिक उपक्रम समितीच्या सदस्यांचा कार्यकाल एक वर्षाचा असतो, दोन वर्षांचा नाही. त्यामुळे हे विधान चुकीचे आहे. ✘
निष्कर्ष:
चुकीची विधाने (a) आणि (d) आहेत. त्यामुळे पर्याय (2) योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 79: पुढील विधानांपैकी राष्ट्रपतींच्या नकाराधिकारसंबंधी (Veto Power) कोणती विधाने योग्य आहेत ?
(a) राष्ट्रपती विधेयकाला त्यांची संमती राखून ठेवू शकतात.
(b) राज्यपाल त्यांना योग्य/उचित वाटेल असे विधेयक राष्ट्रपतींच्या विचारार्थ राखीव ठेवू शकतात.
(c) राष्ट्रपती संसदेकडे पुनर्विचारार्थ विधेयक दोन्ही सभागृहांना संदेशासह पाठवू शकतात.
राष्ट्रपतींना संसदेने पारित केलेल्या विधेयकावर चार प्रकारचे नकाराधिकार वापरण्याचे अधिकार आहेत:
विधान (a) ✅ — बरोबर
राष्ट्रपती विधेयकाला "निरपेक्ष नकाराधिकार" (Absolute Veto) वापरून आपली संमती कायमची राखून ठेवू शकतात — म्हणजे विधेयक संमत न करता ते "मरू" देऊ शकतात (Pocket Veto च्या संबंधित). ✔
विधान (b) ✅ — बरोबर
अनुच्छेद 200 नुसार राज्यपाल त्यांना योग्य वाटणारे राज्य विधेयक राष्ट्रपतींच्या विचारार्थ राखीव (Reserve) ठेवू शकतात — यानंतर राष्ट्रपती त्या विधेयकावर अंतिम निर्णय घेतात. हे "Reservation for President's Consideration" आहे. ✔
विधान (c) ✅ — बरोबर
राष्ट्रपती "निलंबनात्मक नकाराधिकार" (Suspensive Veto) वापरून विधेयक संसदेच्या दोन्ही सभागृहांकडे (Lok Sabha व Rajya Sabha) पुनर्विचारासाठी (Reconsideration) संदेशासह परत पाठवू शकतात (हा अधिकार धन विधेयकांना — Money Bills — लागू होत नाही). ✔
∴ राष्ट्रपतींच्या नकाराधिकाराशी संबंधित तिन्ही विधाने योग्य असल्याने पर्याय (4) योग्य आहे.
प्रश्न 80: पुढील विधानांमधून आंतरराज्यीय परिषदांसंबंधी (Inter-State Council) योग्य विधाने शोधा :
(a) याचा उल्लेख अनुच्छेद क्रमांक 263 मध्ये आहे.
(b) याची स्थापना करण्याचा राष्ट्रपतींना अधिकार आहे.
(c) भारताच्या राष्ट्रपतींनी या अधिकाराचा आजवर वापर केलेला नाही आणि अनुच्छेद क्रमांक 263 अंतर्गत आजवर कोणतीही आंतरराज्य परिषद स्थापन केलेली नाही.
विधान (a) ✅ — बरोबर
आंतरराज्य परिषदेचा उल्लेख भारतीय संविधानाच्या अनुच्छेद 263 मध्ये आहे. हे अनुच्छेद राज्यांमधील समन्वय वाढवण्यासाठी आहे. ✔
विधान (b) ✅ — बरोबर
अनुच्छेद 263 नुसार राष्ट्रपतींना आंतरराज्य परिषद स्थापन करण्याचा अधिकार आहे, जर त्यांना असे वाटले की अशा परिषदेची स्थापना सार्वजनिक हिताच्या (Public Interest) दृष्टीने उपयुक्त ठरेल. ✔
विधान (c) ❌ — चुकीचे
हे विधान वस्तुस्थितीशी विसंगत आहे. भारताच्या राष्ट्रपतींनी या अधिकाराचा वापर केलेला आहे — 1990 मध्ये सरकारिया आयोगाच्या (Sarkaria Commission) शिफारशीनुसार राष्ट्रपतींच्या आदेशाद्वारे (Presidential Order) आंतरराज्य परिषदेची (Inter-State Council) प्रत्यक्षात स्थापना करण्यात आली. त्यामुळे "आजवर कोणतीही आंतरराज्य परिषद स्थापन केलेली नाही" हे विधान पूर्णपणे चुकीचे आहे. ✗
∴ फक्त विधाने (a) आणि (b) योग्य आहेत → पर्याय (2) योग्य आहे.
प्रश्न 81: खालीलपैकी योग्य विधान/ने कोणती आहेत ?
(a) के.सी. व्हीअर यांच्या मते, भारतीय संघराज्य हे 'अर्ध-संघराज्य' आहे.
(b) मोरिस जोन्स यांच्या मते, भारतीय संघराज्य हे 'सौदेबाजी संघराज्य' आहे.
(c) सी.एफ. स्ट्राँग यांच्या मते, भारतीय संघराज्य हे 'कमी संघराज्य' आहे.
(d) ग्रॅनव्हिल ऑस्टीन यांच्या मते, भारतीय संघराज्य हे 'सहकार्याचे संघराज्य' आहे.
(1) फक्त (a) आणि (d)
(2) फक्त (a), (b) आणि (c)
(3) फक्त (a)
(4) (a), (b), (c) आणि (d)
योग्य उत्तर: (4) (a), (b), (c) आणि (d)
विविध विद्वानांनी भारतीय संघराज्याचे (Indian Federalism) स्वरूप वर्णन करण्यासाठी वापरलेल्या संकल्पना:
विधान (a) ✅ — बरोबर के.सी. व्हीअर (K.C. Wheare) यांनी भारतीय संघराज्याला 'अर्ध-संघराज्य' (Quasi-Federal) असे संबोधले — कारण भारतीय संघराज्यात एकात्मक (Unitary) व संघराज्यीय (Federal) अशा दोन्ही वैशिष्ट्यांचे मिश्रण आहे, परंतु केंद्राकडे अधिक शक्ती असल्याने ते "जवळजवळ संघराज्यीय परंतु प्रत्यक्षात एकात्मक" आहे. ✔
विधान (b) ✅ — बरोबर मॉरिस जोन्स (Morris Jones) यांनी भारतीय संघराज्याला 'सौदेबाजी संघराज्य' (Bargaining Federalism) असे म्हटले — कारण केंद्र व राज्यांमध्ये सतत वाटाघाटी, समन्वय व सौदेबाजीच्या प्रक्रियेद्वारे अधिकारांचा वापर होतो. ✔
विधान (c) ✅ — बरोबर सी.एफ. स्ट्राँग (C.F. Strong) यांनी भारतीय संघराज्याला 'कमी संघराज्य' / 'अल्प-प्रमाणातील संघराज्य' (Federation with Strong Centralizing Tendency) असे संबोधले — कारण भारतीय संरचनेत केंद्रीकरणाची प्रवृत्ती जास्त असून ती पूर्ण संघराज्यापेक्षा कमी संघराज्यीय वाटते. ✔
विधान (d) ✅ — बरोबर ग्रॅनव्हिल ऑस्टीन (Granville Austin) यांनी भारतीय संघराज्याला 'सहकार्यात्मक संघराज्य' (Cooperative Federalism) असे म्हटले — कारण भारतीय राज्यघटनाकर्त्यांनी केंद्र व राज्ये यांच्यातील सहकार्य व समन्वयावर भर दिला, संघर्षावर नाही. ✔
∴ चारही विद्वानांची विधाने त्यांच्या प्रत्यक्ष मतांशी सुसंगत असल्याने पर्याय (4) योग्य आहे.
प्रश्न 82: संसदेच्या साध्या बहुमताद्वारे खालील प्रकारच्या घटनादुरुस्त्या करता येतात. योग्य विधान/ने निवडा.
(a) नवीन घटकराज्यांची निर्मिती करणे.
(b) राष्ट्रपतींच्या वेतन व भत्त्याबाबत दुरुस्ती करणे.
(c) राज्याच्या धोरणाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये दुरुस्ती करणे.
(d) मतदारसंघांचे परिसीमन करणे.
(1) (a) आणि (c)
(2) (c) आणि (d)
(3) (a), (b) आणि (d)
(4) (a), (c) आणि (d)
योग्य उत्तर: (3) (a), (b) आणि (d)
भारतीय राज्यघटनेतील काही तरतुदींमध्ये संसदेच्या साध्या बहुमताने (Simple Majority) बदल करता येतात. अशा बदलांना अनुच्छेद 368 अंतर्गत घटनादुरुस्ती मानले जात नाही; ते सामान्य कायद्याद्वारे केले जातात.
विधान (a) ✅ — बरोबर अनुच्छेद 2, 3 आणि 4 नुसार नवीन राज्यांची निर्मिती, राज्यांच्या सीमा किंवा नावात बदल करणे हे संसदेच्या साध्या बहुमताने करता येते. ✔
विधान (b) ✅ — बरोबर राष्ट्रपतींचे वेतन व भत्ते हे दुसऱ्या अनुसूचीतील (Second Schedule) विषय असून त्यामधील बदल साध्या बहुमताने करता येतात. ✔
विधान (c) ❌ — चुकीचे राज्याच्या धोरणाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये (Directive Principles of State Policy) दुरुस्ती करण्यासाठी संसदेच्या विशेष बहुमताची (Special Majority) आवश्यकता असते. त्यामुळे हे विधान चुकीचे आहे. ✘
विधान (d) ✅ — बरोबर मतदारसंघांचे परिसीमन (Delimitation of Constituencies) हे सामान्य कायद्याद्वारे केले जाते आणि त्यासाठी साध्या बहुमताची आवश्यकता असते. ✔
निष्कर्ष: (a), (b) आणि (d) ही विधाने बरोबर आहेत, तर (c) चुकीचे आहे. त्यामुळे पर्याय (3) योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 83: भारतीय संविधानातील खालीलपैकी कोणते कलम भारताच्या नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षकाचे (CAG) स्वतंत्र पद स्थापित करते ?
(1) कलम 141
(2) कलम 144
(3) कलम 148
(4) कलम 149
योग्य उत्तर: (3) कलम 148
भारताचा नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षक (Comptroller and Auditor General — CAG):
भारतीय संविधानाच्या अनुच्छेद 148 नुसार भारताचा नियंत्रक आणि महालेखापरीक्षक (CAG) या स्वतंत्र पदाची स्थापना करण्यात आली आहे.
अनुच्छेद 148 मधील महत्त्वाच्या तरतुदी:
→ CAG ची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात.
→ CAG हा स्वतंत्र (Independent) घटनात्मक अधिकारी आहे.
→ CAG चा कार्यकाल 6 वर्षे किंवा वयाची 65 वर्षे (जे आधी पूर्ण होईल) इतका असतो.
→ CAG ला सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशाप्रमाणे संरक्षण व पदच्युतीची प्रक्रिया लागू असते.
संबंधित इतर महत्त्वाची कलमे:
→ अनुच्छेद 149: CAG ची कर्तव्ये व अधिकार
→ अनुच्छेद 150: केंद्र व राज्यांचे लेखे CAG च्या सल्ल्यानुसार ठेवली जातात
→ अनुच्छेद 151: CAG चे अहवाल राष्ट्रपती/राज्यपालांना सादर करणे
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
पर्याय (1) ❌ — अनुच्छेद 141 हा सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयांचे बंधनकारक स्वरूप (Law Declared by Supreme Court) याबद्दल आहे.
पर्याय (2) ❌ — अनुच्छेद 144 हा नागरी व न्यायिक अधिकाऱ्यांनी सर्वोच्च न्यायालयाला सहाय्य करणे याबद्दल आहे.
पर्याय (4) ❌ — अनुच्छेद 149 हे CAG स्थापित करत नाही, तर ते CAG च्या कर्तव्ये व अधिकारांबद्दल आहे — CAG चे पद स्थापित करणारे कलम 148 आहे.
प्रश्न 84: परदेशातील भारतीय नागरिकांना दुहेरी नागरिकत्व देण्याची तरतूद फक्त काही विशिष्ट देशांमध्ये असलेल्यांनाच लागू होते. ते देश आहेत :
(a) फिनलँड
(b) इस्त्रायल
(c) रिपब्लिक ऑफ सायप्रस
(d) पोर्तुगाल
(1) फक्त (a), (b), (c)
(2) फक्त (b), (c), (d)
(3) फक्त (a), (c), (d)
(4) वरीलपैकी सर्व
योग्य उत्तर: (4) वरीलपैकी सर्व
भारतीय नागरिकत्व व दुहेरी नागरिकत्वाची संकल्पना:
भारतीय संविधान (अनुच्छेद 9) नुसार भारत दुहेरी नागरिकत्व (Dual Citizenship) मान्य करत नाही — म्हणजेच भारतीय नागरिकाला दुसऱ्या देशाचे नागरिकत्व स्वीकारल्यास आपोआप भारतीय नागरिकत्व गमवावे लागते.
परंतु काही अपवादात्मक देश असे आहेत जे स्वतःच त्यांच्या नागरिकांना दुहेरी नागरिकत्वाची मुभा देतात — म्हणजे या देशांचे नागरिकत्व स्वीकारूनही मूळ देशाचे (भारताचे) नागरिकत्व कायम राहू शकते, कारण हे देश स्वतः दुहेरी नागरिकत्व मान्य करतात.
विधान (a) ✅ — फिनलँड
फिनलँड हा देश आपल्या नागरिकांना दुहेरी नागरिकत्वाची परवानगी देतो. ✔
विधान (b) ✅ — इस्त्रायल
इस्त्रायल देखील दुहेरी नागरिकत्वाची परवानगी देणारा देश आहे — विशेषतः ज्यू वंशाच्या व्यक्तींना. ✔
विधान (c) ✅ — रिपब्लिक ऑफ सायप्रस
सायप्रस हा देशही दुहेरी नागरिकत्वाची मुभा देतो. ✔
विधान (d) ✅ — पोर्तुगाल
पोर्तुगाल हा देश देखील आपल्या नागरिकांना दुहेरी नागरिकत्वाची परवानगी देतो — विशेषतः ज्यांची मुळे पोर्तुगीज वसाहतींशी (जसे गोवा) संबंधित आहेत. ✔
∴ हे चारही देश दुहेरी नागरिकत्वाची मुभा देणारे देश असल्याने पर्याय (4) वरीलपैकी सर्व हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 85: भारतीय राज्यघटनेतील खालील कलमे आणि संबंधित विषय यांच्या योग्य जोड्या जुळवा.
गट अ (विषय)
गट ब (कलम)
(a) गाऱ्हाण्यांच्या निवारणासाठी केलेल्या अभिवेदनामध्ये वापरावयाची भाषा
(i) 350 क
(b) प्राथमिक स्तरावर मातृभाषेतून शिक्षणाच्या सोयी
(ii) 351
(c) भाषिक अल्पसंख्यांक समाजांकरिता विशेष अधिकारी
(iii) 350
(d) हिंदी भाषेच्या विकासासाठी निर्देश
(iv) 350 ख
(1) a-ii b-iii c-i d-iv
(2) a-iv b-ii c-iii d-i
(3) a-i b-iv c-ii d-iii
(4) a-iii b-i c-iv d-ii
योग्य उत्तर: (4) a-iii, b-i, c-iv, d-ii
भारतीय राज्यघटनेच्या भाग XVII (भाषेसंबंधी तरतुदी) मधील संबंधित कलमे पुढीलप्रमाणे आहेत:
(a) गाऱ्हाण्यांच्या निवारणासाठी केलेल्या अभिवेदनामध्ये वापरावयाची भाषा → (iii) कलम 350 ✅ कलम 350 नुसार कोणतीही व्यक्ती केंद्र किंवा राज्य शासनाकडे गाऱ्हाणे किंवा तक्रार निवारणासाठी संघराज्यात किंवा संबंधित राज्यात वापरल्या जाणाऱ्या कोणत्याही भाषेत अभिवेदन करू शकते. ✔
(b) प्राथमिक स्तरावर मातृभाषेतून शिक्षणाच्या सोयी → (i) कलम 350A (350 क) ✅ कलम 350A नुसार प्रत्येक राज्याने भाषिक अल्पसंख्याकांच्या मुलांना प्राथमिक स्तरावर मातृभाषेतून शिक्षणाच्या सोयी उपलब्ध करून देण्यासाठी प्रयत्न करावेत. ✔
(c) भाषिक अल्पसंख्यांक समाजांकरिता विशेष अधिकारी → (iv) कलम 350B (350 ख) ✅ कलम 350B नुसार राष्ट्रपती भाषिक अल्पसंख्याकांसाठी विशेष अधिकाऱ्याची नियुक्ती करतात. हा अधिकारी संविधानातील संरक्षणात्मक तरतुदींच्या अंमलबजावणीवर देखरेख ठेवतो. ✔
(d) हिंदी भाषेच्या विकासासाठी निर्देश → (ii) कलम 351 ✅ कलम 351 नुसार केंद्र सरकारवर हिंदी भाषेचा प्रसार व विकास करण्याची तसेच भारताच्या संमिश्र संस्कृतीची अभिव्यक्ती करणारी भाषा म्हणून तिचा विकास करण्याची जबाबदारी सोपविण्यात आली आहे. ✔
निष्कर्ष:
योग्य जोड्या आहेत —
(a)-(iii), (b)-(i), (c)-(iv), (d)-(ii).
त्यामुळे पर्याय (4) हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 86: चाबहार बंदराच्या संदर्भात योग्य विधान/ने ओळखा :
(a) इराणमधील चाबहार बंदरामुळे भारताला पाकिस्तानला वगळून थेट अफगाणिस्तानपर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग उपलब्ध होतो.
(b) चाबहार बंदर हे चीनने पाकिस्तानमध्ये विकसित केलेल्या कराची (ग्वादर) बंदराला धोरणात्मक तोल (Strategic Counterweight) देणारे ठरते.
(c) चाबहार बंदराच्या संचालन आणि विकासासाठी स्थापन करण्यात आलेली विशेष उद्देशीय संस्था (Special Purpose Vehicle) म्हणजे इंडिया पोर्ट्स ग्लोबल लिमिटेड आहे.
(d) 2026-27 च्या अर्थसंकल्पात चाबहार बंदरासाठी कोणत्याही निधीची तरतूद करण्यात आलेली नाही.
वरीलपैकी कोणते विधाने योग्य आहेत ?
(1) (a), (b), (c) आणि (d)
(2) (b), (c) आणि (d)
(3) (a), (c) आणि (d)
(4) (a), (b) आणि (c)
योग्य उत्तर: (3) (a), (c) आणि (d)
चाबहार बंदर (Chabahar Port) — इराण:
विधान (a) ✅ — बरोबर
इराणमधील चाबहार बंदर भारताला पाकिस्तानला वगळून थेट अफगाणिस्तान तसेच मध्य आशियाशी जोडणारा पर्यायी व्यापारी मार्ग उपलब्ध करून देते. त्यामुळे भारताच्या व्यापार, संपर्क आणि सामरिक हिताच्या दृष्टीने या बंदराला विशेष महत्त्व आहे. ✔
विधान (b) ❌ — चुकीचे
प्रश्नातील विधानात "कराची बंदर" असा उल्लेख आहे. प्रत्यक्षात चीनने China–Pakistan Economic Corridor (CPEC) अंतर्गत विकसित केलेले बंदर म्हणजे ग्वादर (Gwadar) बंदर होय, कराची बंदर नव्हे. आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या संदर्भात चाबहार बंदराला ग्वादर बंदराचे Strategic Counterweight मानले जाते. त्यामुळे हे विधान चुकीचे आहे. ✗
विधान (c) ✅ — बरोबर
चाबहार बंदराच्या विकास व संचालनासाठी भारताने इंडिया पोर्ट्स ग्लोबल लिमिटेड (India Ports Global Limited - IPGL) ही विशेष उद्देशीय संस्था (SPV) स्थापन केली आहे. ✔
विधान (d) ✅ — बरोबर केंद्रीय अर्थसंकल्प 2026-27 मध्ये चाबहार बंदरासाठी कोणतीही नवीन निधी तरतूद करण्यात आलेली नव्हती, कारण या प्रकल्पासाठी भारताने यापूर्वीच आवश्यक आर्थिक बांधिलकी पूर्ण केली होती. त्यामुळे हे विधान बरोबर आहे. ✔
∴ विधाने (a), (c) आणि (d) बरोबर असून विधान (b) चुकीचे आहे. त्यामुळे पर्याय (3) हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 87: खालीलपैकी कोण चिलीचे 38 वे राष्ट्राध्यक्ष बनले आहेत ?
(1) गॅब्रिएल बोरीक
(2) सेबॅस्टियन पिनेरा
(3) जोस अँटोनियो कास्ट रिस्ट
(4) रिकार्डो लागोस
योग्य उत्तर: (3) जोस अँटोनियो कास्ट रिस्ट
चिलीचे 38 वे राष्ट्राध्यक्ष:
डिसेंबर 2025 मध्ये झालेल्या चिलीच्या राष्ट्राध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत जोस अँटोनियो कास्ट रिस्ट (José Antonio Kast Rist) हे चिलीचे 38 वे राष्ट्राध्यक्ष म्हणून निवडून आले. ते एक उजव्या विचारसरणीचे (Right-wing) नेते असून त्यांनी डाव्या विचारसरणीच्या उमेदवाराचा पराभव करून विजय मिळवला.
इतर पर्यायांचे विश्लेषण:
पर्याय (1) ❌ — गॅब्रिएल बोरीक (Gabriel Boric) हे चिलीचे विद्यमान (अगोदरचे) राष्ट्राध्यक्ष होते (2022-2026), डाव्या विचारसरणीचे तरुण नेते. ते 38 वे राष्ट्राध्यक्ष नाहीत.
पर्याय (2) ❌ — सेबॅस्टियन पिनेरा (Sebastián Piñera) हे चिलीचे माजी राष्ट्राध्यक्ष होते (दोन वेळा — 2010-2014 व 2018-2022), त्यांचे 2024 मध्ये निधन झाले.
पर्याय (4) ❌ — रिकार्डो लागोस (Ricardo Lagos) हे चिलीचे 2000-2006 दरम्यान राष्ट्राध्यक्ष होते — हे जुने उदाहरण आहे, सध्याचे नाही.
नोंद: हा प्रश्न अद्ययावत आंतरराष्ट्रीय घडामोडींवर (Current Affairs) आधारित आहे. MPSC परीक्षेच्या अधिकृत उत्तरकीशी पडताळून घ्यावे.
प्रश्न 88: प्रधानमंत्री धन-धान्य कृषी योजनेबाबत खालीलपैकी योग्य कथने ओळखा :
(a) केंद्रीय मंत्रिमंडळाने प्रधानमंत्री धन-धान्य योजनेला मंजुरी 16 जुलै 2025 रोजी दिली.
(b) योजनेमध्ये निम्न उत्पादकता, निम्न पीक सघनता, निम्न ऋण वितरण हे 100 जिल्ह्यांच्या निवडीचे आधार आहे.
(c) योजनेचे संचालन चतुर्तरीय कार्यान्वयन संरचनेच्या माध्यमातून केले जाईल.
(1) फक्त (a), (b)
(2) फक्त (b), (c)
(3) फक्त (a), (c)
(4) वरीलपैकी सर्व
योग्य उत्तर: (1) फक्त (a), (b)
प्रधानमंत्री धन-धान्य कृषी योजना (PM Dhan-Dhaanya Krishi Yojana):
विधान (a) ✅ — बरोबर
केंद्रीय मंत्रिमंडळाने 16 जुलै 2025 रोजी प्रधानमंत्री धन-धान्य कृषी योजनेला मंजुरी दिली. ही योजना देशातील कृषी क्षेत्राचा सर्वांगीण विकास आणि कमी प्रगती झालेल्या जिल्ह्यांमध्ये कृषी उत्पादकता वाढविण्यासाठी सुरू करण्यात आली आहे. ✔
विधान (b) ✅ — बरोबर
या योजनेअंतर्गत 100 जिल्ह्यांची निवड तीन प्रमुख निकषांच्या आधारे करण्यात येते—
निम्न कृषी उत्पादकता (Low Productivity), निम्न पीक सघनता (Low Cropping Intensity) आणि निम्न कर्ज वितरण (Low Credit Disbursement). हे निकष केंद्रीय मंत्रिमंडळाच्या अधिकृत मंजुरीशी सुसंगत आहेत. ✔
विधान (c) ❌ — चुकीचे
प्रश्नातील "चतुर्तरीय कार्यान्वयन संरचना (Four-tier Implementation Structure)" हा शब्दप्रयोग केंद्रीय मंत्रिमंडळाच्या अधिकृत प्रसिद्धीपत्रकात आढळत नाही. अधिकृत माहितीनुसार ही योजना 11 विभागांच्या समन्वयाने, 36 विद्यमान योजनांच्या एकत्रीकरणाद्वारे (Convergence), राज्य योजनांच्या सहकार्याने आणि जिल्हास्तरीय 'धन-धान्य समिती'मार्फत राबविण्यात येणार आहे. त्यामुळे MPSC ने हे विधान चुकीचे मानले आहे. ✗
∴ विधाने (a) आणि (b) बरोबर असून विधान (c) चुकीचे आहे. त्यामुळे पर्याय (1) हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 89: जोड्या लावा (नोबेल पुरस्कार, 2025)
गट अ (शोध/कार्य)
गट ब (व्यक्ती)
(a) इलेक्ट्रिक सर्किटमध्ये मॅक्रोस्कोपिक क्वांटम मेकॅनिकल टनेलिंग आणि एनर्जी क्वांटायझेशनचा शोध
(i) मारिया कॅरिना माचाडो
(b) धातू-सेंद्रिय फ्रेमवर्कचा विकास
(ii) फ्रेड रॅम्सडेल
(c) परिधीय रोगप्रतिकारक सहनशीलतेशी संबंधित शोध
(iii) रिचर्ड रॉबसन
(d) व्हेनेझुएलाच्या लोकांसाठी लोकशाही हक्कांचा प्रचार
(iv) जॉन क्लार्क
(1) a-i b-iii c-ii d-iv
(2) a-iv b-iii c-ii d-i
(3) a-iv b-ii c-i d-iii
(4) a-i b-ii c-iv d-iii
योग्य उत्तर: (2) a-iv, b-iii, c-ii, d-i
नोबेल पुरस्कार 2025 — विजेत्यांची माहिती:
• (a) इलेक्ट्रिक सर्किटमध्ये क्वांटम मेकॅनिकल टनेलिंग व एनर्जी क्वांटायझेशनचा शोध → (iv) जॉन क्लार्क ✅ भौतिकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार 2025 — जॉन क्लार्क (John Clarke) यांना (मिशेल देवोरे व जॉन मार्टिनिस यांच्यासह) इलेक्ट्रिक सर्किटमधील मॅक्रोस्कोपिक क्वांटम मेकॅनिकल टनेलिंग व एनर्जी क्वांटायझेशनच्या शोधासाठी सन्मानित करण्यात आले. ✔
• (b) धातू-सेंद्रिय फ्रेमवर्कचा विकास → (iii) रिचर्ड रॉबसन ✅ रसायनशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार 2025 — रिचर्ड रॉबसन (Richard Robson) यांना धातू-सेंद्रिय फ्रेमवर्क (Metal-Organic Frameworks - MOFs) च्या विकासासाठी सन्मानित करण्यात आले. ✔
• (c) परिधीय रोगप्रतिकारक सहनशीलतेशी संबंधित शोध → (ii) फ्रेड रॅम्सडेल ✅ शरीरक्रियाशास्त्र/वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार 2025 — फ्रेड रॅम्सडेल (Fred Ramsdell) यांना परिधीय रोगप्रतिकारक सहनशीलतेच्या (Peripheral Immune Tolerance) संबंधित शोधासाठी सन्मानित करण्यात आले. ✔
• (d) व्हेनेझुएलाच्या लोकांसाठी लोकशाही हक्कांचा प्रचार → (i) मारिया कॅरिना माचाडो ✅ शांतता नोबेल पुरस्कार 2025 — मारिया कॅरिना माचाडो (María Corina Machado) यांना व्हेनेझुएलाच्या लोकांच्या लोकशाही हक्कांसाठी (Democratic Rights) केलेल्या कार्यासाठी सन्मानित करण्यात आले. ✔
प्रश्न 90: खालीलपैकी योग्य व अयोग्य कथन/ने ओळखा :
(a) 31वी राष्ट्रीय बाल विज्ञान काँग्रेस (NCSC) 3 ते 6 जानेवारी, 2026 दरम्यान भोपाळ, मध्यप्रदेश येथे आयोजित करण्यात आली होती.
(b) 31वी राष्ट्रीय बाल विज्ञान काँग्रेस (NCSC) ही 'आरोग्य आणि कल्याणासाठी परिसंस्था समजून घेणे' या संकल्पनेवर आयोजित करण्यात आली होती.
(1) (a) योग्य, (b) अयोग्य
(2) (b) योग्य, (a) अयोग्य
(3) (a) आणि (b) दोन्हीही योग्य आहेत
(4) (a) आणि (b) दोन्हीही अयोग्य आहेत
योग्य उत्तर: (2) (b) योग्य, (a) अयोग्य
31वी राष्ट्रीय बाल विज्ञान काँग्रेस (National Children's Science Congress - NCSC):
विधान (a) ❌ — अयोग्य
प्रश्नात नमूद केल्याप्रमाणे 31वी राष्ट्रीय बाल विज्ञान काँग्रेस 3 ते 6 जानेवारी 2026 दरम्यान आयोजित करण्यात आली नव्हती. प्रत्यक्षात ही काँग्रेस 3 ते 6 जानेवारी 2025 दरम्यान भोपाळ, मध्यप्रदेश येथे आयोजित करण्यात आली होती. त्यामुळे विधानातील 2026 हे वर्ष चुकीचे आहे. ✗
विधान (b) ✅ — योग्य 31व्या राष्ट्रीय बाल विज्ञान काँग्रेसची अधिकृत संकल्पना (Theme) होती "Understanding Ecosystems for Health and Well-being", ज्याचा मराठी अर्थ "आरोग्य आणि कल्याणासाठी परिसंस्था समजून घेणे" असा होतो. त्यामुळे हे विधान पूर्णपणे योग्य आहे. ✔
∴ विधान (a) अयोग्य आणि विधान (b) योग्य आहे. त्यामुळे पर्याय (2) हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 91: गोव्याच्या मुख्यमंत्र्यांनी प्रस्तावित केलेला तिसरा नवा जिल्हा पुढीलपैकी कोणता आहे ?
(1) कुशावती
(2) कानाकोना
(3) धारबंदोरा
(4) संगुएम
योग्य उत्तर: (1) कुशावती
गोव्याचा प्रस्तावित तिसरा नवीन जिल्हा:
गोव्याचे मुख्यमंत्री प्रमोद सावंत यांनी राज्यात तिसरा नवीन जिल्हा निर्माण करण्याचा प्रस्ताव जाहीर केला असून, या जिल्ह्याचे प्रस्तावित नाव "कुशावती (Kushavati)" असे आहे. या जिल्ह्याला हे नाव त्या प्रदेशातून वाहणाऱ्या कुशावती नदीवरून देण्यात आले आहे. ✔
प्रस्तावित कुशावती जिल्ह्यात समाविष्ट होणारे तालुके:
• धारबंदोरा (Dharbandora)
• केपे (Quepem)
• संगुएम (Sanguem)
• कानाकोना (Canacona)
पर्यायांचे विश्लेषण:
पर्याय (1) ✅ — कुशावती
गोव्याच्या प्रस्तावित तिसऱ्या नवीन जिल्ह्याचे अधिकृत प्रस्तावित नाव. ✔
पर्याय (2) ❌ — कानाकोना
हा प्रस्तावित कुशावती जिल्ह्यातील एक तालुका आहे; जिल्ह्याचे नाव नाही. ✗
पर्याय (3) ❌ — धारबंदोरा
हा देखील प्रस्तावित जिल्ह्यातील एक तालुका आहे; जिल्ह्याचे नाव नाही. ✗
पर्याय (4) ❌ — संगुएम
हा देखील प्रस्तावित कुशावती जिल्ह्यातील एक तालुका आहे; जिल्ह्याचे नाव नाही. ✗
∴ गोव्याच्या मुख्यमंत्र्यांनी प्रस्तावित केलेल्या तिसऱ्या नवीन जिल्ह्याचे नाव कुशावती असल्याने पर्याय (1) हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 92: भारताचा आर्थिक अहवाल 2025-26 नुसार :
(a) भारतातील स्थलांतरित ज्या देशांना प्राधान्य देतात त्या देशांमध्ये स्थलांतर नियंत्रणात वाढ झाल्यास परदेशातून येणाऱ्या रकमेच्या (Remittances) वाढीचा वेग कमी होऊ शकतो.
(b) जागतिक व्यापारावर भूराजकीय (Geopolitical) सरेखन आणि आर्थिक राज्यकारभाराचा (Economic Statecraft) प्रभाव वाढत आहे.
(c) जागतिक स्तरावरील व्यापार धोरण संरक्षणवादी (Protectionist) आणि प्रतिक्रियात्मक (Retaliatory) शुल्कांद्वारे प्रभावित होत आहे.
(d) भूराजकीय-आर्थिक (Geoeconomic) घटक आता द्विपक्षीय व्यापाराच्या महत्त्वाच्या नमुन्यांच्या घडणीत निर्णायक ठरत आहेत.
वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने योग्य आहेत ?
(1) (a), (b) आणि (c)
(2) (a), (c) आणि (d)
(3) (a) आणि (d)
(4) (a), (b), (c) आणि (d)
योग्य उत्तर: (4) (a), (b), (c) आणि (d)
भारताचा आर्थिक अहवाल (Economic Survey) 2025-26 मधील जागतिक अर्थव्यवस्था व व्यापारासंबंधीच्या निरीक्षणांचे विश्लेषण:
विधान (a) ✅ — बरोबर
अहवालानुसार, भारतीय स्थलांतरितांचे प्राधान्य असलेल्या प्रमुख देशांमध्ये (जसे आखाती देश, अमेरिका इ.) स्थलांतर नियंत्रण धोरणे कठोर झाल्यास, भारतात येणाऱ्या रेमिटन्स (Remittances) च्या वाढीचा वेग मंदावू शकतो — हे एक संभाव्य जोखीम घटक म्हणून नमूद केले आहे. ✔
विधान (b) ✅ — बरोबर
अहवालात स्पष्टपणे म्हटले आहे की जागतिक व्यापारावर भूराजकीय सरेखन (Geopolitical Alignment) आणि आर्थिक राज्यकारभार (Economic Statecraft — व्यापार निर्बंध, निर्यात नियंत्रण इ.) यांचा प्रभाव वाढत चालला आहे — व्यापार आता केवळ आर्थिक तर्कावर नव्हे, तर राजकीय धोरणांवरही अवलंबून आहे. ✔
विधान (c) ✅ — बरोबर
जागतिक व्यापार धोरण संरक्षणवादी (Protectionist) उपाययोजना आणि प्रतिक्रियात्मक शुल्क (Retaliatory Tariffs) यांद्वारे प्रभावित होत असल्याचे अहवालात नमूद आहे — विविध देशांमधील व्यापार युद्धे व शुल्क-प्रतिशुल्क धोरणे यामुळे जागतिक व्यापार साखळी प्रभावित होत आहे. ✔
विधान (d) ✅ — बरोबर
अहवालानुसार भूराजकीय-आर्थिक घटक (Geoeconomic Factors) हे आता द्विपक्षीय व्यापार संबंधांच्या (Bilateral Trade Patterns) रचनेत निर्णायक भूमिका बजावत आहेत — देश आता पारंपरिक तुलनात्मक फायद्याऐवजी (Comparative Advantage) धोरणात्मक भूराजकीय हितसंबंधांना प्राधान्य देत आहेत. ✔
∴ चारही विधाने आर्थिक अहवाल 2025-26 च्या निरीक्षणांशी सुसंगत असल्याने पर्याय (4) योग्य आहे.
नोंद: हा प्रश्न अद्ययावत आर्थिक अहवालावर (Current Affairs) आधारित आहे. MPSC परीक्षेच्या अधिकृत उत्तरकीशी पडताळून घ्यावे.
प्रश्न 93: श्री. सुरेश कलमाडी यांनी कोणत्या काळात 'आशियाई अॅथलेटिक्स संघटनेचे' अध्यक्षपद भूषवले ?
(1) 1990 ते 2000
(2) 1992 ते 2008
(3) 1996 ते 2012
(4) 2000 ते 2013
योग्य उत्तर: (4) 2000 ते 2013
आशियाई अॅथलेटिक्स संघटना (Asian Athletics Association - AAA):
श्री. सुरेश कलमाडी यांनी 2000 ते 2013 या कालावधीत आशियाई अॅथलेटिक्स संघटनेचे (Asian Athletics Association) अध्यक्षपद भूषविले. त्यांच्या कार्यकाळात आशियातील अॅथलेटिक्स स्पर्धांच्या विस्तारासाठी आणि विविध सदस्य देशांमधील समन्वय वाढविण्यासाठी प्रयत्न करण्यात आले. ✔
पर्यायांचे विश्लेषण:
पर्याय (1) ❌ — 1990 ते 2000
हा कालावधी सुरेश कलमाडी यांच्या अध्यक्षपदाशी संबंधित नाही. ✗
पर्याय (2) ❌ — 1992 ते 2008
हा कालावधी आशियाई अॅथलेटिक्स संघटनेच्या अध्यक्षपदाचा अधिकृत कार्यकाळ नाही. ✗
पर्याय (3) ❌ — 1996 ते 2012
हा कालावधीही अधिकृत नोंदींशी जुळत नाही. ✗
पर्याय (4) ✅ — 2000 ते 2013
सुरेश कलमाडी यांनी 2000 ते 2013 या काळात आशियाई अॅथलेटिक्स संघटनेचे अध्यक्षपद भूषविले. ✔
∴ सुरेश कलमाडी यांच्या अध्यक्षपदाचा योग्य कालावधी 2000 ते 2013 असल्याने पर्याय (4) हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 94: विज्ञान आणि तंत्रज्ञान आधारित उपायांद्वारे लैंगिक समानता वाढवण्यासाठी आणि महिलांचे सक्षमीकरण साधण्यासाठी पुढीलपैकी कोणत्या राज्यांमध्ये महिला तंत्रज्ञान केंद्र (Women Technology Parks - WTPs) स्थापन करण्यात आले आहेत ?
(a) गुजरात
(b) तामिळनाडू
(c) सिक्कीम
(d) महाराष्ट्र
(e) उत्तर प्रदेश
(1) फक्त (b), (c), (e)
(2) फक्त (a), (d), (e)
(3) फक्त (a), (c), (d)
(4) वरीलपैकी सर्व
योग्य उत्तर: (4) वरीलपैकी सर्व
महिला तंत्रज्ञान केंद्रे (Women Technology Parks - WTPs):
केंद्र सरकारच्या विज्ञान व तंत्रज्ञान विभागाने (Department of Science and Technology - DST) महिलांच्या सक्षमीकरणासाठी आणि लैंगिक समानता वाढवण्यासाठी विज्ञान-तंत्रज्ञानावर आधारित महिला तंत्रज्ञान केंद्रे (WTPs) स्थापन करण्याचा उपक्रम राबवला आहे.
या योजनेअंतर्गत भारतातील विविध राज्यांत WTPs स्थापन करण्यात आली असून, यामध्ये पुढील पाचही राज्यांचा समावेश होतो:
विधान (a) ✅ — गुजरात — येथे महिला तंत्रज्ञान केंद्र स्थापन करण्यात आले आहे. ✔
विधान (b) ✅ — तामिळनाडू — येथेही महिला तंत्रज्ञान केंद्र कार्यरत आहे. ✔
विधान (c) ✅ — सिक्कीम — ईशान्य भारतातील या राज्यातही WTP स्थापन करण्यात आले आहे. ✔
विधान (d) ✅ — महाराष्ट्र — महाराष्ट्रातही महिला तंत्रज्ञान केंद्र कार्यरत आहे. ✔
विधान (e) ✅ — उत्तर प्रदेश — उत्तर प्रदेशातही महिला तंत्रज्ञान केंद्र स्थापन करण्यात आले आहे. ✔
WTPs चे उद्दिष्ट:
→ ग्रामीण व निमशहरी भागातील महिलांना तंत्रज्ञानाधारित कौशल्य प्रशिक्षण देणे
→ महिलांना स्वयंरोजगार व उद्योजकतेसाठी सक्षम बनवणे
→ विज्ञान-तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून लैंगिक समानता साधणे
∴ दिलेली सर्व पाच राज्ये WTPs असलेल्या राज्यांच्या यादीत समाविष्ट असल्याने पर्याय (4) वरीलपैकी सर्व हे योग्य उत्तर आहे.
नोंद: हा प्रश्न अद्ययावत शासकीय योजनांवर (Current Affairs) आधारित आहे. MPSC परीक्षेच्या अधिकृत उत्तरकीशी पडताळून घ्यावे.
प्रश्न 95: ब्राझीलच्या BRICS चेअरशिप, 2025 च्या प्रमुख प्राधान्यांमध्ये पुढील बाबींचा समावेश आहे :
(a) जागतिक आरोग्य सहकार्य
(b) हवामान बदल
(c) महिला मुक्तीला प्रोत्साहन
(d) बहुस्तरीय व्यवस्थेत सुधारणा
(e) व्यापार, गुंतवणूक व वित्त
(1) फक्त (a), (c), (d)
(2) फक्त (b), (d), (e)
(3) फक्त (a), (b), (e)
(4) वरीलपैकी सर्व
योग्य उत्तर: (3) फक्त (a), (b), (e)
BRICS 2025 (ब्राझील अध्यक्षपद) – प्रमुख प्राधान्यक्रम:
ब्राझीलने 2025 मध्ये BRICS चे अध्यक्षपद स्वीकारल्यानंतर सहा प्रमुख प्राधान्य क्षेत्रे (Core Priorities) निश्चित केली. प्रत्येक विधानाचे विश्लेषण पुढीलप्रमाणे आहे:
विधान (a) ✅ — बरोबर जागतिक आरोग्य सहकार्य (Global Health Cooperation) हे BRICS 2025 अध्यक्षपदाच्या अधिकृत प्रमुख प्राधान्यांपैकी एक आहे. साथीचे रोग, आरोग्य व्यवस्था आणि औषध उपलब्धता यांवर विशेष भर देण्यात आला आहे. ✔
विधान (b) ✅ — बरोबर हवामान बदल (Climate Change) व शाश्वत विकास हा देखील ब्राझीलच्या BRICS अध्यक्षपदाचा अधिकृत प्रमुख प्राधान्यक्रम आहे. ✔
विधान (c) ❌ — चुकीचे महिला मुक्ती / महिला सक्षमीकरण या विषयावर स्वतंत्र बैठका आयोजित करण्यात आल्या असल्या, तरी तो BRICS 2025 च्या अधिकृत Core Priority यादीतील स्वतंत्र प्राधान्यक्रम नाही. ✘
विधान (d) ❌ — चुकीचे
अधिकृत दस्तऐवजात "Reform of the Multilateral Peace and Security Architecture" (बहुपक्षीय शांतता व सुरक्षा व्यवस्थेतील सुधारणा) असा स्पष्ट उल्लेख आहे. प्रश्नातील "बहुस्तरीय व्यवस्थेत सुधारणा" हा शब्दप्रयोग अधिकृत संज्ञेशी तंतोतंत जुळत नसल्यामुळे हे विधान चुकीचे मानले जाते. ✘
विधान (e) ✅ — बरोबर व्यापार, गुंतवणूक व वित्त (Trade, Investment and Finance) हा BRICS 2025 च्या अधिकृत प्रमुख प्राधान्यक्रमांपैकी एक आहे. ✔
निष्कर्ष:
(a) ✔️ बरोबर
(b) ✔️ बरोबर
(c) ❌ चुकीचे
(d) ❌ चुकीचे
(e) ✔️ बरोबर
∴ फक्त (a), (b) आणि (e) ही विधाने योग्य आहेत. त्यामुळे पर्याय (3) हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 96: खालीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहेत ?
(a) राष्ट्रीय संस्थात्मक क्रमवारी आराखडा (NIRF) देशभरातील शैक्षणिक संस्थांना क्रमवारी देण्यासाठी एक पद्धतशीर प्रणाली प्रदान करतो.
(b) राष्ट्रीय संस्थात्मक क्रमवारी आराखडा (NIRF) ची सुरुवात 2020 साली करण्यात आली.
(c) ही क्रमवारी पाच निकषांच्या आधारे निश्चित केली जाते.
(d) सस्टेनेबल डेव्हलपमेंट गोल्स (SDGs) या श्रेणीमध्ये इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मद्रास प्रथम क्रमांकावर आहे.
(1) (a), (b) आणि (c)
(2) (a), (b) आणि (d)
(3) (b), (c) आणि (d)
(4) (a), (c) आणि (d)
योग्य उत्तर: (4) (a), (c) आणि (d)
राष्ट्रीय संस्थात्मक क्रमवारी आराखडा (National Institutional Ranking Framework - NIRF):
विधान (a) ✅ — बरोबर
NIRF हा भारत सरकारच्या शिक्षण मंत्रालयाने तयार केलेला एक पद्धतशीर क्रमवारी प्रणाली आहे, जो देशभरातील विद्यापीठे, महाविद्यालये व इतर शैक्षणिक संस्थांना विविध निकषांच्या आधारे क्रमवारी देतो. ✔
विधान (b) ❌ — चुकीचे
NIRF ची सुरुवात 2020 मध्ये नाही तर 2015 मध्ये (29 सप्टेंबर 2015) करण्यात आली. पहिली NIRF क्रमवारी 2016 मध्ये जाहीर करण्यात आली. त्यामुळे "2020" हा आकडा चुकीचा आहे. ✗
विधान (c) ✅ — बरोबर
NIRF क्रमवारी ही पाच प्रमुख निकषांच्या (Five Broad Parameters) आधारे ठरवली जाते:
1. शिक्षण, अध्यापन व संसाधने (Teaching, Learning & Resources)
2. संशोधन व व्यावसायिक सराव (Research and Professional Practice)
3. पदवीधर परिणाम (Graduation Outcomes)
4. विस्तार व समावेशकता (Outreach and Inclusivity)
5. समज/प्रतिष्ठा (Perception) ✔
विधान (d) ✅ — बरोबर "Sustainable Development Goals (SDGs)" या नवीन श्रेणीत इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मद्रास (IIT Madras) प्रथम क्रमांकावर आहे — हे अद्ययावत NIRF क्रमवारीनुसार आहे. ✔
∴ विधाने (a), (c) आणि (d) बरोबर असल्याने पर्याय (4) योग्य आहे.
प्रश्न 97: नवी दिल्ली येथे आयोजित 'वर्ल्ड पॅरा अॅथलेटिक्स ग्रँड प्रिक्स 2026' मध्ये भारताने किती सुवर्ण, रौप्य आणि कास्य पदके जिंकली ?
वर्ल्ड पॅरा अॅथलेटिक्स ग्रँड प्रिक्स 2026 — नवी दिल्ली:
नवी दिल्ली येथे आयोजित वर्ल्ड पॅरा अॅथलेटिक्स ग्रँड प्रिक्स 2026 या आंतरराष्ट्रीय पॅरा-अॅथलेटिक्स स्पर्धेत यजमान देश भारताने अत्यंत प्रभावी कामगिरी करत एकूण पदकतालिकेत आघाडी घेतली. भारतीय पॅरा-अॅथलीट्सनी या स्पर्धेत:
→ सुवर्ण पदके:75
→ रौप्य पदके:69
→ कास्य पदके:64
अशी एकूण 208 पदके जिंकली, जी भारताच्या पॅरा-क्रीडा क्षेत्रातील वाढत्या क्षमतेचे व यजमान देश म्हणून झालेल्या उत्कृष्ट कामगिरीचे द्योतक आहे.
महत्त्वाची नोंद:
यजमान देश म्हणून सुविधा व प्रोत्साहनाचा फायदा घेत भारतीय पॅरा-अॅथलीट्सनी या स्पर्धेत सर्वाधिक पदके मिळवली, ज्यामुळे भारताचे पॅरा-क्रीडा क्षेत्रातील स्थान अधिक मजबूत झाले.
नोंद: हा प्रश्न अद्ययावत क्रीडा घडामोडींवर (Current Affairs) आधारित आहे. MPSC परीक्षेच्या अधिकृत उत्तरकीशी पडताळून घ्यावे.
प्रश्न 98: भारतातील अभिजात भाषांचा त्यांना मिळालेल्या मान्यतेनुसार योग्य क्रम लावा :
(a) तेलगू (b) संस्कृत (c) पाली (d) ओडिया (e) तामीळ
भारतातील अभिजात भाषांना (Classical Languages) मान्यता मिळालेला कालक्रम:
क्रम
भाषा
मान्यतेचे वर्ष
1
(e) तामीळ
2004 (पहिली अभिजात भाषा)
2
(b) संस्कृत
2005
3
(a) तेलगू
2008 (कन्नडसह)
4
(d) ओडिया
2014
5
(c) पाली
2024 (अलीकडील — मराठी, बंगाली, प्राकृत, असमीयासह)
म्हणजे योग्य कालक्रम: तामीळ (e) → संस्कृत (b) → तेलगू (a) → ओडिया (d) → पाली (c)
प्रश्न 99: 7 व्या वेतन आयोगाची मुदत 1 जानेवारी 2026 रोजी संपण्यापूर्वीच आपला आठवा राज्य वेतन आयोग स्थापन करणारे पहिले भारतीय राज्य कोणते ठरले आहे ?
(1) नागालँड
(2) मेघालय
(3) मणिपूर
(4) आसाम
योग्य उत्तर: (4) आसाम
8 वा राज्य वेतन आयोग (8th State Pay Commission):
आसाम हे 7 व्या वेतन आयोगाची मुदत 1 जानेवारी 2026 रोजी संपण्यापूर्वीच आपला 8 वा राज्य वेतन आयोग स्थापन करणारे भारतातील पहिले राज्य ठरले आहे.
मुख्यमंत्री हिमंता बिस्वा सरमा (Himanta Biswa Sarma) यांनी माजी मुख्य सचिव सुभाष दास (Subhas Das) यांच्या अध्यक्षतेखाली या आयोगाची स्थापना जाहीर केली. हा निर्णय वेळेपूर्वी घेण्यात आल्यामुळे आसामने देशातील पहिले राज्य म्हणून ही नोंद केली. ✔
पर्यायांचे विश्लेषण:
पर्याय (1) ❌ — नागालँड
नागालँडने 8 वा राज्य वेतन आयोग सर्वप्रथम स्थापन केलेला नाही.
पर्याय (2) ❌ — मेघालय
मेघालय हे या संदर्भातील पहिले राज्य नाही.
पर्याय (3) ❌ — मणिपूर
मणिपूरनेही अशा प्रकारे सर्वप्रथम 8 वा राज्य वेतन आयोग स्थापन केलेला नाही.
पर्याय (4) ✅ — आसाम
आसाम हे 8 वा राज्य वेतन आयोग स्थापन करणारे भारतातील पहिले राज्य ठरले आहे. ✔
निष्कर्ष:
7 व्या वेतन आयोगाची मुदत संपण्यापूर्वीच 8 वा राज्य वेतन आयोग स्थापन करणारे पहिले भारतीय राज्य म्हणजे आसाम होय.
∴ योग्य उत्तर: पर्याय (4) — आसाम.
प्रश्न 100: खालीलपैकी कोणते/ती विधान/ने योग्य आहेत ?
(a) जागतिक बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक अहवाल जागतिक बँकेद्वारे प्रकाशित केला जातो.
(b) 2025 चा अहवाल दारिद्र्य आणि हवामान बदल यांमधील संबंधावर केंद्रित आहे.
(c) 2025 च्या अहवालात चार प्रमुख हवामान संबंधित धोके — अतितापमान (High Heat), दुष्काळ (Drought), पूर (Flood) आणि वायुप्रदूषण (Air Pollution) — यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.
(d) या अहवालानुसार दक्षिण आशियामधील दारिद्र्य मोठ्या प्रमाणात वाढले आहे.
(1) (a), (b), (c) आणि (d)
(2) (a), (b) आणि (c)
(3) (b), (c) आणि (d)
(4) (b) आणि (c)
योग्य उत्तर: (4) — फक्त (b) आणि (c)
जागतिक बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक (Global Multidimensional Poverty Index - MPI) 2025:
विधान (a) ❌ — चुकीचे
जागतिक बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक अहवाल हा जागतिक बँकेद्वारे नाही तर UNDP (United Nations Development Programme) आणि ऑक्सफर्ड पॉव्हर्टी अँड ह्युमन डेव्हलपमेंट इनिशिएटिव्ह (OPHI) या संयुक्त संस्थांद्वारे प्रकाशित केला जातो. ✗
विधान (b) ✅ — बरोबर
2025 चा MPI अहवाल विशेषतः दारिद्र्य व हवामान बदल (Poverty and Climate Change) यांच्यातील परस्परसंबंधावर केंद्रित आहे — हवामान बदलाचा सर्वाधिक फटका गरीब लोकसंख्येला कसा बसतो याचे विश्लेषण यात केले आहे. ✔
विधान (c) ✅ — बरोबर
अहवालात चार प्रमुख हवामानसंबंधित धोक्यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे: अतितापमान (High Heat), दुष्काळ (Drought), पूर (Flood) आणि वायुप्रदूषण (Air Pollution) — हे धोके गरीब लोकसंख्येवर कसा परिणाम करतात याचे विश्लेषण केले आहे. ✔
विधान (d) ❌ — चुकीचे
अहवालानुसार दक्षिण आशियामधील दारिद्र्य "मोठ्या प्रमाणात वाढले" असे नाही, उलट गेल्या काही वर्षांत दक्षिण आशियात (विशेषतः भारतात) बहुआयामी दारिद्र्यात लक्षणीय घट झाल्याचे या व मागील अहवालांत नमूद आहे. त्यामुळे हे विधान वस्तुस्थितीशी विसंगत आहे. ✗
 ){kind=link}
0 टिप्पण्या