महाराष्ट्र गट-क सेवा, संयुक्त (मुख्य) परीक्षा 2025 - पेपर क्रमांक 2

महाराष्ट्र गट-क सेवा, संयुक्त (मुख्य) परीक्षा 2025 - पेपर क्रमांक 2 (सामान्य अध्ययन व बुध्दीमत्ता चाचणी)

Maharashtra Group-C Services Main Examination 2025 - Paper No. 2 - Final Answer Key

0%

प्रश्न 1: पूर्व-पश्चिम सरळ रेषेत असणाऱ्या महामार्गावर A आणि B या दोन गावातून चिन्मय व निखिल हे दोघे जण एकमेकांना भेटायला निघाले. चिन्मय A या गावातून सरळ रस्ताने 20 कि.मी. आला, पुढे रस्ता बंद असल्याने त्यास उजवीकडे वळून 20 कि.मी. व पुन्हा डावीकडे वळून 13 कि.मी. यावे लागले. नंतर डावीकडे वळून 20 कि.मी. अंतर कापून चिन्मय महामार्गावर आला व थांबला. निखिल B या गावातून निघाला होता व त्याने महामार्गावर सरळ रेषेत 35 कि.मी. अंतर कापले व थांबला. आता त्यांच्या मधील अंतर किती?

(1) 35 कि.मी.

(2) 42 कि.मी.

(3) 50 कि.मी.

(4) माहिती अधुरी

योग्य उत्तर: (4) माहिती अधुरी

स्पष्टीकरण:
चिन्मयचा प्रवास पुढीलप्रमाणे होतो:

✅ A गावातून सरळ महामार्गावर 20 कि.मी. पुढे जातो.
✅ रस्ता बंद असल्यामुळे उजवीकडे 20 कि.मी. जातो.
✅ नंतर डावीकडे 13 कि.मी. जातो.
✅ पुन्हा डावीकडे 20 कि.मी. जाऊन तो पुन्हा महामार्गावर येतो.

यामुळे चिन्मय महामार्गावर A गावापासून एकूण 33 कि.मी. (20 + 13) अंतरावर येऊन थांबतो.

निखिल B गावातून निघून महामार्गावर 35 कि.मी. सरळ चालत येतो व थांबतो.

महत्त्वाचा मुद्दा:
प्रश्नामध्ये A आणि B या गावांमधील मूळ अंतर दिलेले नाही.
त्यामुळे निखिल नेमक्या कोणत्या ठिकाणी थांबला हे निश्चित करता येत नाही. परिणामी चिन्मय व निखिल यांच्यामधील अंतिम अंतर काढणे शक्य नाही.

उदाहरणार्थ, A आणि B मधील अंतर D असेल, तर दोघांमधील अंतर:

|D − (33 + 35)| = |D − 68|

होईल. परंतु D चे मूल्य दिलेले नसल्यामुळे उत्तर निश्चित करता येत नाही.

म्हणून दिलेल्या माहितीच्या आधारे योग्य उत्तर (4) माहिती अधुरी हेच आहे.

प्रश्न 2: खालील माहिती काळजीपूर्वक वाचा आणि त्यावर आधारित प्रश्नाचे उत्तर द्या.

सहा व्यक्ती वर्तुळाकार बसल्या आहेत. A, B च्या समोर आहे. B ही E च्या उजव्या बाजूला आणि C च्या डाव्या बाजूला आहे. C ही D च्या डाव्या बाजूला आहे, F ही A च्या उजव्या बाजूला आहे. आता D ने त्याची जागा F बरोबर आणि E ने B बरोबर बदलली. तर C च्या डाव्या बाजूला कोण बसेल?

(1) E

(2) F

(3) A

(4) B

योग्य उत्तर: (1) E

स्पष्टीकरण:
दिलेल्या माहितीनुसार प्रारंभीची बैठक व्यवस्था पुढीलप्रमाणे तयार होते (घड्याळाच्या दिशेने):

B → E → F → A → D → C

कारण:

• A हा B च्या समोर आहे.
• B हा E च्या उजवीकडे आणि C च्या डावीकडे आहे.
• C हा D च्या डावीकडे आहे.
• F हा A च्या उजवीकडे आहे.

यानंतर पुढील बदल होतात:

• D आणि F यांनी आपापल्या जागा बदलल्या.
• E आणि B यांनी आपापल्या जागा बदलल्या.

नवीन बैठक व्यवस्था (घड्याळाच्या दिशेने) अशी होते:

E → B → D → A → F → C

आता C च्या डाव्या बाजूला बसलेली व्यक्ती E आहे.

म्हणून योग्य उत्तर (1) E हे आहे.

प्रश्न 3: पुढील पद ओळखा.

(1) T₃₈₈

(2) T₄₀₀

(3) T₃₇₄

(4) T₄₀₁

योग्य उत्तर: (1) T₃₈₈

स्पष्टीकरण:

या मालिकेत अक्षरे आणि संख्या स्वतंत्र नियमाने वाढत आहेत.

अक्षरांची मालिका:
Q → R → S → T

म्हणून पुढील अक्षर T येईल.

संख्यांची मालिका:
280 → 318 → 350 → ?

फरक काढल्यास,
318 − 280 = 38
350 − 318 = 32

येथे फरक 38, 32 असा आलटून-पालटून +38, +32 या क्रमाने आहे. त्यामुळे पुढील संख्या:

350 + 38 = 388

म्हणून पुढील पद असेल: T₃₈₈

म्हणून योग्य उत्तर (1) T₃₈₈ हे आहे.

प्रश्न 4: खालील आकृतीत एकूण किती चौरस आहेत?

(1) 16

(2) 20

(3) 26

(4) 30

योग्य उत्तर: (4) 30

स्पष्टीकरण:
दिलेली आकृती 4 × 4 आकाराचा एक चौरस ग्रीड (Grid) आहे. म्हणजेच यामध्ये 4 आडव्या ओळी (Rows) आणि 4 उभे स्तंभ (Columns) आहेत.

जेव्हा चौरसांची संख्या समान असते (n × n), तेव्हा एकूण चौरस मोजण्यासाठी पुढील सूत्राचा वापर केला जातो:

= 1² + 2² + 3² + ... + n²

येथे n = 4 आहे:

• 1 × 1 आकाराचे लहान चौरस: 4² = 16
• 2 × 2 आकाराचे चौरस: 3² = 9
• 3 × 3 आकाराचे चौरस: 2² = 4
• 4 × 4 आकाराचा सर्वात मोठा चौरस: 1² = 1

एकूण बेरीज:
16 + 9 + 4 + 1 = 30

त्यामुळे आकृतीत लपलेले सर्व लहान-मोठे चौरस मोजल्यास एकूण 30 चौरस मिळतात.

त्यामुळे योग्य उत्तर (4) 30 हे आहे.

प्रश्न 5: पावणे पाच वाजता घड्याळातील तास काटा व मिनिट काटा यातील कोन किती असेल?

(1) 120°

(2) 125°

(3) 130.5°

(4) 127.5°

योग्य उत्तर: (4) 127.5°

स्पष्टीकरण:
पावणे पाच वाजता घड्याळातील तास काटा व मिनिट काटा यातील कोन काढताना काही पर्यायांमध्ये त्रुटी असू शकतात किंवा मूळ प्रश्नाचा संदर्भ वेगळा असू शकतो. अधिकृत सूत्रानुसार अचूक गणित खालीलप्रमाणे आहे:

अचूक स्पष्टीकरण (Calculations):

वेळ: पाऊण पाच म्हणजे 4 वाजून 45 मिनिटे (H = 4, M = 45).

सूत्र: दोन काट्यांमधील कोन = |30H − 5.5M|

पायऱ्या:
1. तास काट्याचे स्थान: 30 × 4 = 120°
2. मिनिट काट्याचे स्थान: 5.5 × 45 = 247.5°
3. दोन्हीमधील फरक: |120° − 247.5°| = 127.5°

टीप: वरील गणितानुसार अचूक उत्तर 127.5° येते. त्यामुळे दिलेला पर्याय (4) 127.5° हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 6: पुढील विधाने सत्य मानून योग्य निष्कर्ष निवडा.

अ. सर्व पुस्तके वह्या आहेत.

ब. काही वह्या पुस्तके नाहीत.

क. काही कप वह्या आहेत.

ड. एकही कप पुस्तक नाही.

वरील विधाने सत्य मानल्यास, पुढीलपैकी योग्य विधान कोणते?

(1) काही पुस्तके कप असू शकतात

(2) सर्व वह्या कप आहेत

(3) काही वह्या कप व पुस्तक दोन्ही आहेत

(4) काही वह्या कप आहेत

योग्य उत्तर: (4) काही वह्या कप आहेत

विधानांचे विश्लेषण:

अ. सर्व पुस्तके वह्या आहेत. ✅
म्हणजे प्रत्येक पुस्तक ही वही आहे.

ब. काही वह्या पुस्तके नाहीत. ✅
म्हणजे अशा काही वह्या आहेत ज्या पुस्तक नाहीत.

क. काही कप वह्या आहेत. ✅
म्हणजे काही कप आणि वही यांचा समान भाग (Intersection) आहे.

ड. एकही कप पुस्तक नाही. ✅
म्हणजे कप आणि पुस्तक यांच्यात कोणताही समान भाग नाही.

पर्यायांचे विश्लेषण:

(1) काही पुस्तके कप असू शकतात ❌
हे चुकीचे आहे, कारण एकही कप पुस्तक नाही असे स्पष्ट दिले आहे.

(2) सर्व वह्या कप आहेत ❌
असे कोणत्याही विधानातून सिद्ध होत नाही.

(3) काही वह्या कप व पुस्तक दोन्ही आहेत ❌
कप आणि पुस्तक यांचा कोणताही समान भाग नसल्यामुळे हे अशक्य आहे.

(4) काही वह्या कप आहेत ✅
हे विधान (क) मध्ये थेट दिलेले असल्यामुळे निश्चितपणे सत्य आहे.

त्यामुळे योग्य उत्तर पर्याय (4) – काही वह्या कप आहेत.

प्रश्न 7: खालील वर्तुळालेखामध्ये एका शहरातील शिक्षित व अशिक्षित पुरुष आणि स्त्रिया यांची टक्केवारी दिली आहे. शिक्षित पुरुष आणि शिक्षित स्त्रिया यांच्या संख्येमध्ये किती फरक आहे? (एकूण संख्या = 2,50,000)

(1) 75,000

(2) 15,000

(3) 5,000

(4) 500

योग्य उत्तर: (3) 5,000

दिलेली माहिती:
• एकूण लोकसंख्या = 2,50,000
• शिक्षित पुरुष = 35%
• शिक्षित स्त्रिया = 33%

Step 1 : शिक्षित पुरुषांची संख्या
= 35% × 2,50,000
= 87,500

Step 2 : शिक्षित स्त्रियांची संख्या
= 33% × 2,50,000
= 82,500

Step 3 : दोघांमधील फरक
= 87,500 − 82,500
= 5,000

शॉर्ट ट्रिक:
शिक्षित पुरुष (35%) − शिक्षित स्त्रिया (33%) = 2%
2% of 2,50,000 = 5,000

म्हणून शिक्षित पुरुष आणि शिक्षित स्त्रियांच्या संख्येतील फरक 5,000 आहे.

योग्य उत्तर: (3) 5,000

प्रश्न 8: एका महाविद्यालयातील नियमित प्राध्यापकांच्या एका महिन्याच्या पगाराची सरासरी ₹80,000 आहे आणि कंत्राटी प्राध्यापकांच्या एका महिन्याच्या पगाराची सरासरी ₹60,000 आहे. जर दोन्ही गटांच्या पगारांची एकत्रित सरासरी ₹68,000 असेल, तर महाविद्यालयातील कंत्राटी प्राध्यापकांची टक्केवारी किती?

(1) 20%

(2) 40%

(3) 60%

(4) 80%

योग्य उत्तर: (3) 60%

दिलेली माहिती:
• नियमित प्राध्यापकांची सरासरी = ₹80,000
• कंत्राटी प्राध्यापकांची सरासरी = ₹60,000
• एकत्रित सरासरी = ₹68,000

आरोप (Alligation) पद्धत:

नियमित : कंत्राटी = (68 − 60) : (80 − 68)
= 8 : 12
= 2 : 3

म्हणजे,
नियमित प्राध्यापक = 2 भाग
कंत्राटी प्राध्यापक = 3 भाग

एकूण भाग = 2 + 3 = 5

कंत्राटी प्राध्यापकांची टक्केवारी = (3/5) × 100
= 60%

शॉर्ट ट्रिक:
Difference = (68−60) : (80−68)
= 8 : 12 = 2 : 3
मोठ्या सरासरीचा गट : लहान सरासरीचा गट = 2 : 3
म्हणून कंत्राटी प्राध्यापक = 3/(2+3) × 100 = 60%

त्यामुळे योग्य उत्तर: (3) 60%.

प्रश्न 9: एका विशिष्ट भाषेमध्ये GRASP → BMVNK असा सांकेतिक शब्द तयार केला जातो. तर खालीलपैकी CRANE हा शब्द कसा सांकेतिक केला जाईल?

(1) FUDQH

(2) HWFSJ

(3) GVERI

(4) XMVIZ

योग्य उत्तर: (2) HWFSJ

स्पष्टीकरण:
येथे अक्षरांच्या उलट क्रमाने (Reverse Alphabet Positions) या संकल्पनेवर आधारित कोडिंग केले आहे. इंग्रजी वर्णमालेत एकूण २६ अक्षरे असतात. जर आपण अक्षरांना सरळ (A=1, B=2...) आणि उलट (Z=1, Y=2...) क्रमांक दिले, तर समोरासमोरील जोड्या पुढीलप्रमाणे मिळतात:

A ↔ Z, B ↔ Y, C ↔ X, ..., G ↔ T, R ↔ I, P ↔ K

परंतु, या विशिष्ट प्रश्नात उलट जोडीमधील अक्षराच्या मागे ५ स्थाने (-5 positions) जाण्याचा पॅटर्न वापरला आहे.

चला GRASP → BMVNK हा संबंध समजून घेऊया:

1. G: G चे उलट अक्षर T आहे. T च्या मागे ५ स्थाने गेल्यास B येतो (T - 5 = B).
2. R: R चे उलट अक्षर I आहे. I च्या मागे ५ स्थाने गेल्यास M येतो (I - 5 = M / चक्राकार पद्धतीने).

दुसरी सोपी पद्धत (स्थान मूल्ये): G(7) → B(2) म्हणजे -5. R(18) → M(13) म्हणजे -5. A(1) → V(22) म्हणजे -5. S(19) → N(14) म्हणजे -5. P(16) → K(11) म्हणजे -5.

म्हणजेच, प्रत्येक मूळ अक्षराच्या स्थानातून ५ वजा केले की सांकेतिक अक्षर मिळते.

CRANE हा शब्द कोणत्या शब्दाचा संकेत (Code) असेल?
प्रश्नात विचारले आहे की कोणता मूळ शब्द 'CRANE' असा सांकेतिक (coded) केला जाईल. म्हणजेच आपल्याला सांकेतिक शब्दावरून मूळ शब्दाकडे जायचे आहे.

सांकेतिक अक्षरावरून मूळ अक्षराकडे जाण्यासाठी आपल्याला ५ मिळवावे (Add 5) लागतील:

1. C (3) + 5 = 8 → H
2. R (18) + 5 = 23 → W
3. A (1) + 5 = 6 → F
4. N (14) + 5 = 19 → S
5. E (5) + 5 = 10 → J

मिळालेला मूळ शब्द: HWFSJ

त्यामुळे योग्य उत्तर (2) HWFSJ हे आहे.

प्रश्न 10: एका चौरसाचे आणि आयताचे क्षेत्रफळ समान आहे. आयताची लांबी चौरसाच्या कोणत्याही एका बाजूच्या लांबीपेक्षा 5 से.मी. ने जास्त आहे आणि रुंदी 3 से.मी. ने कमी आहे, तर आयताची परिमिती काढा.

(1) 17 से.मी.

(2) 26 से.मी.

(3) 30 से.मी.

(4) 34 से.मी.

योग्य उत्तर: (4) 34 से.मी.

स्पष्टीकरण:
चौरसाच्या एका बाजूची लांबी = x से.मी. असे धरू.

त्यामुळे,
चौरसाचे क्षेत्रफळ = x²

आयताची लांबी = (x + 5) से.मी.
आयताची रुंदी = (x − 3) से.मी.

प्रश्नानुसार दोन्हींचे क्षेत्रफळ समान आहे.

::contentReference[oaicite:0]{index=0} म्हणून,
(x + 5)(x − 3) = x²

x² + 2x − 15 = x²
2x = 15
x = 7.5

त्यामुळे,
आयताची लांबी = 7.5 + 5 = 12.5 से.मी.
आयताची रुंदी = 7.5 − 3 = 4.5 से.मी.

आयताची परिमिती = 2 × (12.5 + 4.5)
= 2 × 17
= 34 से.मी.

म्हणून योग्य उत्तर: (4) 34 से.मी.

प्रश्न 11: पुणे ग्रँड टूर 2026 ही भारतातील पहिली UCI 2.2 श्रेणीतील पुरुषांची रोड रेस म्हणून मान्यताप्राप्त होती. ही बहु-टप्प्यांची आंतरराष्ट्रीय सायकलिंग स्पर्धा पुणे जिल्ह्यात आयोजित करण्यात आली होती आणि ती जागतिक सायकलिंग नियामक संस्थेकडून मान्य होती.

UCI या संक्षेपाचा योग्य पूर्ण अर्थ कोणता आहे?

(1) Union Cyclist Internationale

(2) Union Cycliste Internationale

(3) Union Cycliste International

(4) Union Cyclist International

योग्य उत्तर: (2) Union Cycliste Internationale

स्पष्टीकरण:
UCI (Union Cycliste Internationale) ही सायकलिंग खेळाची जागतिक नियामक संस्था (World Governing Body for Cycling) आहे. तिची स्थापना 14 एप्रिल 1900 रोजी फ्रान्समधील पॅरिस येथे झाली असून, सध्या तिचे मुख्यालय Aigle, Switzerland येथे आहे.

UCI ही संस्था रोड सायकलिंग, ट्रॅक सायकलिंग, माउंटन बाइकिंग, BMX, पॅरा-सायकलिंग आदी स्पर्धांचे नियम ठरवते, आंतरराष्ट्रीय स्पर्धांना मान्यता देते आणि जागतिक क्रमवारी (World Rankings) प्रकाशित करते.

पुणे ग्रँड टूर 2026 या स्पर्धेला UCI कडून 2.2 श्रेणीची (UCI 2.2 Category) मान्यता मिळाल्यामुळे ती भारतातील पहिली अशा प्रकारची मान्यताप्राप्त पुरुषांची बहु-टप्प्यांची रोड सायकलिंग स्पर्धा ठरली.

इतर पर्याय अयोग्य का आहेत?

(1) Union Cyclist Internationale ❌
"Cyclist" हा शब्द चुकीचा असून अधिकृत नावात Cycliste हा फ्रेंच शब्द वापरला जातो.

(3) Union Cycliste International ❌
अधिकृत नावात Internationale हा शब्द आहे; "International" चुकीचा आहे.

(4) Union Cyclist International ❌
या पर्यायात "Cyclist" आणि "International" हे दोन्ही शब्द अधिकृत नावाशी जुळत नाहीत.

त्यामुळे Union Cycliste Internationale हेच UCI चे अधिकृत पूर्ण रूप असून पर्याय (2) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 12: दुर्गम गावांमधील शाळाबाह्य मुलींच्या शिक्षणासाठी कार्यरत असलेल्या 'एज्युकेट गर्ल्स (Educate Girls)' या स्वयंसेवी संस्थेच्या संस्थापक कोण आहेत?

(1) इला भट

(2) सफीना हुसैन

(3) अरुंधती राय

(4) बानू मुश्ताक

योग्य उत्तर: (2) सफीना हुसैन

स्पष्टीकरण:
(2) ✅ सफीना हुसैन
Educate Girls या स्वयंसेवी संस्थेची स्थापना सफीना हुसैन यांनी 2007 मध्ये केली. ही संस्था विशेषतः राजस्थान, उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश आणि इतर राज्यांतील दुर्गम भागांमध्ये शाळाबाह्य मुलींना शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात आणणे, त्यांचे नामांकन वाढविणे, शालेय उपस्थिती सुधारणे आणि शिक्षणाचा दर्जा उंचावणे यासाठी कार्य करते. शिक्षणातील लैंगिक विषमता कमी करण्यासाठी या संस्थेचे कार्य राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावर गौरविले गेले आहे.

(1) ❌ इला भट
इला भट या SEWA (Self-Employed Women's Association) या संस्थेच्या संस्थापक असून त्यांनी असंघटित क्षेत्रातील महिला कामगारांच्या सक्षमीकरणासाठी महत्त्वपूर्ण कार्य केले आहे. त्या Educate Girls च्या संस्थापक नाहीत.

(3) ❌ अरुंधती राय
अरुंधती राय या प्रसिद्ध लेखिका आणि सामाजिक कार्यकर्त्या आहेत. त्या Educate Girls या संस्थेशी संस्थापक म्हणून संबंधित नाहीत.

(4) ❌ बानू मुश्ताक
बानू मुश्ताक या साहित्य क्षेत्रातील व्यक्तिमत्त्व आहेत. त्यांचा Educate Girls या स्वयंसेवी संस्थेच्या स्थापनेशी संबंध नाही.

त्यामुळे Educate Girls या संस्थेच्या संस्थापक सफीना हुसैन असून पर्याय (2) हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 13: डॉ. कृष्णस्वामी कस्तूरीरंगन अलिकडे बातम्यांमध्ये होते. त्यांच्या बाबत खालीलपैकी कोणते विधान सत्य नाही?

(1) ते 2000 पासून टी.आय.एफ. आर. (TIFR) परिषदेचे सदस्य होते.

(2) त्यांनी 1994 ते 2003 पर्यंत इस्रो (ISRO) चे अध्यक्ष म्हणून कार्य केले.

(3) ते राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण (NEP) 2020 चे प्रमुख शिल्पकारांपैकी एक होते.

(4) त्यांना पद्मभूषण आणि पद्मविभूषण पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले होते.

योग्य उत्तर: (1) ते 2000 पासून टी.आय.एफ.आर. (TIFR) परिषदेचे सदस्य होते.

स्पष्टीकरण:
(1) ❌ अयोग्य विधान
डॉ. कृष्णस्वामी कस्तूरीरंगन यांनी टाटा मूलभूत संशोधन संस्था (TIFR) व इतर अनेक वैज्ञानिक संस्थांमध्ये विविध पदांवर कार्य केले असले, तरी "ते 2000 पासून TIFR परिषदेचे सदस्य होते" हे विधान अधिकृत नोंदींनुसार अचूक नाही. त्यामुळे हेच विधान सत्य नाही.

(2) ✅ योग्य विधान
डॉ. कस्तूरीरंगन यांनी 1994 ते 2003 या कालावधीत भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) चे अध्यक्ष म्हणून कार्य केले. त्यांच्या कार्यकाळात PSLV आणि GSLV कार्यक्रमांना महत्त्वपूर्ण गती मिळाली.

(3) ✅ योग्य विधान
डॉ. कस्तूरीरंगन हे राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण (NEP) 2020 तयार करणाऱ्या समितीचे अध्यक्ष होते. त्यामुळे त्यांना NEP 2020 चे प्रमुख शिल्पकार मानले जाते.

(4) ✅ योग्य विधान
त्यांच्या विज्ञान व अंतराळ संशोधन क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदानाबद्दल त्यांना पद्मश्री (1982), पद्मभूषण (1992) आणि पद्मविभूषण (2000) या भारताच्या सर्वोच्च नागरी सन्मानांपैकी पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले आहे.

त्यामुळे पर्याय (1) हे सत्य नसलेले विधान असून पर्याय (1) हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 14: अंके गौडा यांना 2026 मध्ये कोणत्या योगदानासाठी पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले?

अ. ग्रंथालय क्षेत्रातील आजीवन सेवेसाठी
ब. आरोग्य क्षेत्रातील आजीवन सेवेसाठी
क. शैक्षणिक क्षेत्रातील विद्यार्थी वसतिगृहे स्थापन करण्यासाठी
ड. झाडे लावणे व स्थानिक वनस्पतींच्या बियाण्यांचे संवर्धन करण्यासाठी

(1) फक्त अ

(2) फक्त ब आणि ड

(3) फक्त क

(4) फक्त अ आणि क

योग्य उत्तर: (1) फक्त अ

सविस्तर स्पष्टीकरण:

पर्याय अ (ग्रंथालय क्षेत्रातील आजीवन सेवेसाठी): ✅
कर्नाटकमधील मांड्या जिल्ह्यातील 75 वर्षीय ग्रंथपाल व पुस्तक संग्राहक अंके गौडा (Anke Gowda) यांनी गेल्या 50 वर्षांहून अधिक काळ कष्ट करून 'पुस्तका मने' (Pustaka Mane) नावाचे भव्य मोफत ग्रंथालय उभारले आहे, ज्यामध्ये 20 लाखांपेक्षा जास्त पुस्तकांचा संग्रह आहे. त्यांच्या या निस्वार्थ ग्रंथालय आणि शिक्षण क्षेत्रातील अमूल्य योगदानासाठी भारत सरकारतर्फे त्यांना 'अनसंग हिरोज' (Unsung Heroes) या श्रेणीअंतर्गत 2026 चा पद्मश्री पुरस्कार जाहीर करण्यात आला आहे.

ब. ❌ आरोग्य क्षेत्रातील आजीवन सेवा
हे कार्य अंके गौडा यांच्या पद्मश्री सन्मानाचे कारण नव्हते.

क. ❌ विद्यार्थी वसतिगृहे स्थापन करणे
शैक्षणिक क्षेत्रात विद्यार्थी वसतिगृहे स्थापन करण्यासाठी त्यांना पद्मश्री प्रदान करण्यात आलेली नाही.

ड. ❌ झाडे लावणे व वनस्पती बियाण्यांचे संवर्धन
हे देखील त्यांच्या पद्मश्री सन्मानाचे कारण नाही.

त्यामुळे फक्त अ हे विधान योग्य असून पर्याय (1) हे बरोबर उत्तर आहे.

प्रश्न 15: फेब्रुवारी 2026 मध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या इस्रायल दौऱ्यादरम्यान, कोणत्या भारतीय विद्यापीठाने 'हिब्रू युनिव्हर्सिटी ऑफ जेरुसलेम (Hebrew University of Jerusalem)' सोबत सामंजस्य करार (MoU) केला?

(1) दिल्ली विद्यापीठ

(2) नालंदा विद्यापीठ

(3) बनारस हिंदू विद्यापीठ

(4) मुंबई विद्यापीठ

योग्य उत्तर: (2) नालंदा विद्यापीठ

स्पष्टीकरण:
(2) ✅ नालंदा विद्यापीठ
फेब्रुवारी 2026 मध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या इस्रायल दौऱ्यादरम्यान नालंदा विद्यापीठ (राजगीर, बिहार) आणि हिब्रू युनिव्हर्सिटी ऑफ जेरुसलेम (Hebrew University of Jerusalem) यांच्यात सामंजस्य करार (MoU) करण्यात आला. या कराराचा उद्देश संयुक्त संशोधन, प्राध्यापक व विद्यार्थी देवाणघेवाण तसेच बौद्ध अध्ययन, पुरातत्त्व, गणित आणि आंतरराष्ट्रीय संबंध या क्षेत्रांतील शैक्षणिक सहकार्य वाढविणे हा आहे.

(1) ❌ दिल्ली विद्यापीठ
इस्रायल दौऱ्यादरम्यान हिब्रू युनिव्हर्सिटीसोबत असा सामंजस्य करार दिल्ली विद्यापीठाने केलेला नाही.

(3) ❌ बनारस हिंदू विद्यापीठ
या दौऱ्यात हिब्रू युनिव्हर्सिटीसोबत करार करणारे विद्यापीठ बनारस हिंदू विद्यापीठ नव्हते.

(4) ❌ मुंबई विद्यापीठ
मुंबई विद्यापीठाचाही या सामंजस्य कराराशी संबंध नव्हता.

त्यामुळे नालंदा विद्यापीठ आणि हिब्रू युनिव्हर्सिटी ऑफ जेरुसलेम यांच्यात सामंजस्य करार झाला होता. त्यामुळे पर्याय (2) हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 16: खालील योग्य जोड्या जुळवा.

पद्मश्री पुरस्कार विजेते	कार्यक्षेत्र
i. भिकल्या लाडक्या धिंडा	अ. मानवी दुग्ध पेढी (Human Milk Bank) स्थापन करणे
ii. आर्मिडा फर्नांडिस	ब. रंगभूमी आणि सिनेसृष्टी
iii. सतीश शहा	क. तारपा लोककला
iv. रघुवीर तुकाराम खेडकर	ड. व्यसनांविरोधात जनजागृती

(1) i-क, ii-अ, iii-ब, iv-ड

(2) i-ड, ii-क, iii-ब, iv-अ

(3) i-ब, ii-अ, iii-ड, iv-क

(4) i-अ, ii-ब, iii-क, iv-ड

योग्य उत्तर: (1) i-क, ii-अ, iii-ब, iv-ड

स्पष्टीकरण:

i. भिकल्या लाडक्या धिंडा → क. तारपा लोककला ✅
भिकल्या लाडक्या धिंडा हे महाराष्ट्रातील वारली समाजातील ज्येष्ठ तारपा लोककलावंत आहेत. त्यांनी आदिवासी लोकसंगीत आणि तारपा परंपरेचे जतन व संवर्धन करण्यासाठी उल्लेखनीय कार्य केले असून त्याबद्दल त्यांना 2026 चा पद्मश्री पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.

ii. आर्मिडा फर्नांडिस → अ. मानवी दुग्ध पेढी (Human Milk Bank) स्थापन करणे ✅
डॉ. आर्मिडा फर्नांडिस या नवजात शिशू आरोग्य तज्ज्ञ आहेत. भारतातील पहिल्या मानवी दुग्ध पेढी (Human Milk Bank) उभारण्यात आणि नवजात बालकांच्या आरोग्य सेवेत त्यांनी मोलाचे योगदान दिले आहे. त्यांना वैद्यकीय क्षेत्रातील कार्यासाठी पद्मश्री पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.

iii. सतीश शहा → ब. रंगभूमी आणि सिनेसृष्टी ✅
अभिनेते सतीश शहा यांनी हिंदी चित्रपट, दूरदर्शन आणि रंगभूमीवर दीर्घकाळ उल्लेखनीय योगदान दिले आहे. अभिनय क्षेत्रातील त्यांच्या कार्याबद्दल त्यांना 2026 चा पद्मश्री पुरस्कार जाहीर करण्यात आला.

iv. रघुवीर तुकाराम खेडकर → ड. व्यसनांविरोधात जनजागृती ✅
रघुवीर तुकाराम खेडकर यांनी लोककलेच्या माध्यमातून सामाजिक प्रबोधन, विशेषतः व्यसनमुक्ती आणि व्यसनांविरोधातील जनजागृती करण्यासाठी उल्लेखनीय कार्य केले आहे. त्यांच्या या योगदानाबद्दल त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

त्यामुळे योग्य जुळणी i-क, ii-अ, iii-ब, iv-ड असून पर्याय (1) हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 17: ग्रँड स्लॅम एकेरी सामन्यांमध्ये 400 वा विजय मिळवणारा जगातील पहिला टेनिस खेळाडू कोण आहे ?

(1) रॉजर फेडरर

(2) राफेल नदाल

(3) नोव्हाक जोकोविच

(4) कार्लोस अल्काराझ

योग्य उत्तर: (3) नोव्हाक जोकोविच

स्पष्टीकरण:
नोव्हाक जोकोविच (Novak Djokovic) यांनी 2025 मध्ये विंबल्डन स्पर्धेदरम्यान ग्रँड स्लॅम स्पर्धांच्या एकेरी सामन्यांमध्ये 400 वा विजय मिळवून इतिहास रचला. अशी कामगिरी करणारे ते जगातील पहिले टेनिसपटू ठरले.

हा विक्रम त्यांच्या दीर्घकाळ टिकलेल्या सातत्यपूर्ण कामगिरीचा, उत्कृष्ट फिटनेसचा आणि चारही ग्रँड स्लॅम स्पर्धांमधील (Australian Open, French Open, Wimbledon आणि US Open) उल्लेखनीय यशाचा पुरावा मानला जातो.

इतर पर्याय का चुकीचे आहेत?

(1) रॉजर फेडरर ❌
फेडरर हे सर्वकालीन महान खेळाडूंपैकी एक असले तरी त्यांनी ग्रँड स्लॅम एकेरी सामन्यांमध्ये 400 विजयांचा टप्पा गाठलेला नाही.

(2) राफेल नदाल ❌
नदाल यांनी अनेक ग्रँड स्लॅम विजेतेपदे मिळवली असली तरी 400 ग्रँड स्लॅम एकेरी विजयांचा विक्रम त्यांच्या नावावर नाही.

(4) कार्लोस अल्काराझ ❌
अल्काराझ हे उदयोन्मुख महान खेळाडू आहेत; मात्र त्यांनी अद्याप 400 ग्रँड स्लॅम एकेरी विजयांचा टप्पा गाठलेला नाही.

त्यामुळे पर्याय (3) नोव्हाक जोकोविच हेच योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 18: जोड्या लावा (पद्म पुरस्कार, 2026).

'अ' (व्यक्ती)	'ब' (क्षेत्र)
अ. पी. नारायणन	i. सार्वजनिक व्यवहार
ब. व्ही. एस. अच्युतानंदन	ii. साहित्य व शिक्षण
क. ममूट्टी	iii. वाणिज्य व उद्योग
ड. उदय कोटक	iv. कला

(1) अ-iv, ब-ii, क-i, ड-iii

(2) अ-ii, ब-i, क-iv, ड-iii

(3) अ-ii, ब-iii, क-iv, ड-i

(4) अ-iii, ब-ii, क-iv, ड-i

योग्य उत्तर: (2) अ-ii, ब-i, क-iv, ड-iii

स्पष्टीकरण:

अ. पी. नारायणन → ii. साहित्य व शिक्षण ✅
पी. नारायणन यांना पद्मविभूषण 2026 हा सन्मान साहित्य व शिक्षण (Literature & Education) क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदानासाठी प्रदान करण्यात आला.

ब. व्ही. एस. अच्युतानंदन → i. सार्वजनिक व्यवहार ✅
केरळचे माजी मुख्यमंत्री व्ही. एस. अच्युतानंदन यांना सार्वजनिक व्यवहार (Public Affairs) क्षेत्रातील योगदानाबद्दल पद्मविभूषण (मरणोत्तर) प्रदान करण्यात आला.

क. ममूट्टी → iv. कला ✅
ज्येष्ठ अभिनेते ममूट्टी यांना भारतीय चित्रपटसृष्टीतील योगदानाबद्दल कला (Art) क्षेत्रात पद्मभूषण 2026 प्रदान करण्यात आला.

ड. उदय कोटक → iii. वाणिज्य व उद्योग ✅
उद्योगपती व बँकर उदय कोटक यांना वाणिज्य व उद्योग (Trade & Industry) क्षेत्रातील योगदानाबद्दल पद्मभूषण 2026 प्रदान करण्यात आला.

त्यामुळे योग्य जुळणी आहे:
अ-ii, ब-i, क-iv, ड-iii — त्यामुळे पर्याय (2) हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 19: खालीलपैकी कोणी 'मिले सुर मेरा तुम्हारा तो सुर बने हमारा' या राष्ट्रीय एकात्मता गीताचे शब्द लिहिले होते?

(1) भीमसेन जोशी

(2) लुईस बँक्स

(3) पियुष पांडे

(4) कैलाश सुरेंद्रनाथ

योग्य उत्तर: (3) पियुष पांडे

स्पष्टीकरण:
'मिले सुर मेरा तुम्हारा' हे भारतातील राष्ट्रीय एकात्मता आणि "विविधतेत एकता" हा संदेश देणारे प्रसिद्ध गीत असून, ते 15 ऑगस्ट 1988 रोजी प्रथम दूरदर्शनवर प्रसारित करण्यात आले होते. या गीताचे शब्द (Lyrics) प्रसिद्ध जाहिराततज्ज्ञ पियुष पांडे यांनी लिहिले होते.

इतर पर्याय का चुकीचे आहेत?

(1) भीमसेन जोशी ❌
पं. भीमसेन जोशी यांनी या गीताला आपला प्रभावी स्वर दिला आणि प्रारंभीचे गायन केले; मात्र गीताचे शब्द त्यांनी लिहिले नव्हते.

(2) लुईस बँक्स ❌
लुईस बँक्स यांनी या गीताचे संगीत संयोजन (Music Arrangement) केले होते; ते गीतकार नव्हते.

(4) कैलाश सुरेंद्रनाथ ❌
कैलाश सुरेंद्रनाथ हे या राष्ट्रीय एकात्मता चित्रफितीचे निर्माता-दिग्दर्शक होते; त्यांनी गीताचे शब्द लिहिले नव्हते.

त्यामुळे पर्याय (3) पियुष पांडे हेच योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 20: 2025-2029 या कालावधीसाठी खालीलपैकी कोणत्या देशाची युनेस्कोच्या मॅन अँड द बायोस्फीअर (Man and the Biosphere - MAB) कार्यक्रमाच्या आंतरराष्ट्रीय समन्वय परिषदेत (International Coordinating Council - ICC) निवड झाली आहे?

(1) सऊदी अरेबिया

(2) कतार

(3) बहरीन

(4) ओमान

योग्य उत्तर: (4) ओमान

स्पष्टीकरण:
ओमान या देशाला 2025 ते 2029 या कालावधीसाठी युनेस्कोच्या (UNESCO) मॅन अँड द बायोस्फीअर (MAB) कार्यक्रमाच्या आंतरराष्ट्रीय समन्वय परिषदेत (MAB-ICC) निवडून देण्यात आले आहे.

ही निवड समरकंद, उझबेकिस्तान येथे आयोजित युनेस्कोच्या 43 व्या महासभेदरम्यान करण्यात आली होती. ओमानचे प्रतिनिधित्व त्यांच्या पर्यावरण प्राधिकरणाने (Environment Authority) केले. ही निवड ओमान व्हिजन 2040 आणि संयुक्त राष्ट्रांच्या शाश्वत विकास उद्दिष्टांशी (SDGs) सुसंगत असून, पर्यावरण संवर्धन व शाश्वत विकासाप्रती ओमानच्या सातत्यपूर्ण योगदानाचे प्रतीक आहे.

इतर पर्याय अयोग्य का आहेत?

(1) सऊदी अरेबिया ❌
2025-2029 या कालावधीसाठी MAB-ICC वर सऊदी अरेबियाची निवड झालेली नाही.

(2) कतार ❌
2025-2029 या कालावधीसाठी MAB-ICC वर कतारची निवड झालेली नाही.

(3) बहरीन ❌
बहरीनचा या कालावधीतील आंतरराष्ट्रीय समन्वय परिषदेत समावेश नाही.

त्यामुळे योग्य उत्तर पर्याय (4) ओमान हे आहे.

प्रश्न 21:

खाली दिलेल्या स्तंभालेखामध्ये (Bar graph) विविध विभागातील कंपनीच्या कर्मचाऱ्यांची संख्या दर्शविली आहे. जर IT विभागातील 20% कर्मचारी HR विभागात बदली केले तर HR मधील टक्केवारी (%) बदल शोधा.

(1) 60%

(2) 50%

(3) 40%

(4) 30%

योग्य उत्तर: (4) 30%

स्पष्टीकरण आणि पायऱ्या:

HR विभागातील मूळ कर्मचारी संख्या: १२०
IT विभागातील मूळ कर्मचारी संख्या: १८०

IT विभागातून HR मध्ये बदली झालेले कर्मचारी (20%):
180 × (20/100) = 36

HR विभागातील कर्मचाऱ्यांच्या संख्येतील बदल (वाढ):
36 नवीन कर्मचारी वाढले.

HR मधील टक्केवारी (%) बदल:
= (वाढलेली संख्या / मूळ संख्या) × 100
= (36 / 120) × 100
= 30%

त्यामुळे, HR मधील कर्मचाऱ्यांची संख्या ३०% ने वाढली. योग्य पर्याय (4) 30% आहे.

प्रश्न 22: जोडस्तंभ आलेखाचा (Multiple Bar Diagram / Grouped Bar Chart) उपयोग कशासाठी केला जातो?

(1) दोन किंवा अधिक गटांची तुलना करण्यासाठी

(2) वर्तुळ काढण्यासाठी

(3) नकाशा काढण्यासाठी

(4) क्षेत्रफळ मोजण्यासाठी

योग्य उत्तर: (1) दोन किंवा अधिक गटांची तुलना करण्यासाठी

स्पष्टीकरण:
जोडस्तंभ आलेख (Multiple Bar Diagram / Grouped Bar Chart) हा सांख्यिकीमधील एक महत्त्वाचा आलेख असून, दोन किंवा अधिक संबंधित गटांतील आकडेवारीची तुलना करण्यासाठी वापरला जातो. प्रत्येक गटासाठी स्वतंत्र स्तंभ एकत्र दाखवले जात असल्यामुळे विविध घटकांमधील फरक आणि साम्य सहजपणे समजते.

उदाहरणे:
• विविध वर्षांतील विद्यार्थ्यांची संख्या तुलना करणे.
• पुरुष व महिला लोकसंख्येची तुलना करणे.
• वेगवेगळ्या राज्यांतील उत्पादन किंवा उत्पन्नाची तुलना करणे.

इतर पर्याय चुकीचे का?

(2) वर्तुळ काढण्यासाठी ❌
वर्तुळ काढण्यासाठी वर्तुळ आलेख (Pie Chart) वापरला जातो, जोडस्तंभ आलेख नाही.

(3) नकाशा काढण्यासाठी ❌
नकाशा तयार करण्यासाठी भूगोलातील नकाशांकन (Cartography) पद्धती वापरल्या जातात; जोडस्तंभ आलेखाचा त्यासाठी उपयोग होत नाही.

(4) क्षेत्रफळ मोजण्यासाठी ❌
क्षेत्रफळ मोजणे हे भूमितीचे कार्य आहे; जोडस्तंभ आलेखाचा त्याच्याशी संबंध नाही.

त्यामुळे दोन किंवा अधिक गटांची तुलना करण्यासाठी जोडस्तंभ आलेखाचा उपयोग केला जातो. त्यामुळे पर्याय (1) हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 23:

दिलेल्या जोड स्तंभलेखावरून, जर प्रत्येक संस्थेत 7000 कर्मचारी असतील तर सर्व संस्थेतील एकूण पुरुषांची संख्या किती ?

(1) 21200

(2) 20300

(3) 23400

(4) 24100

योग्य उत्तर: (2) 20300

माहितीचे विश्लेषण

प्रत्येक संस्थेतील एकूण कर्मचारी = 7000

आलेखावरून प्रत्येक संस्थेतील पुरुषांची (पुरुष - पुरुष दर्शविणारा स्तंभ) टक्केवारी खालीलप्रमाणे आहे:

• संस्था A: 70%
• संस्था B: 45%
• संस्था C: 40%
• संस्था D: 60%
• संस्था E: 75%

गणना

सर्व संस्थांमधील पुरुषांच्या टक्केवारीची एकूण बेरीज करूया:
= 70% + 45% + 40% + 60% + 75% = 290%

आता, सर्व संस्थांमधील एकूण पुरुषांची संख्या काढूया:
= 7000 × 290%
= 7000 × (290/100)
= 70 × 290 = 20300

निष्कर्ष

सर्व संस्थेतील एकूण पुरुषांची संख्या 20300 आहे.

त्यामुळे योग्य पर्याय (2) 20300 हा आहे.

प्रश्न 24:

(1) 30

(2) 60

(3) 120

(4) 240

योग्य उत्तर: (2) 60

स्पष्टीकरण:
N/2, N/3, N/4 आणि N/5 या सर्व नैसर्गिक संख्या असाव्यात, म्हणजेच N ही संख्या 2, 3, 4 आणि 5 या सर्वांनी पूर्णपणे भाग जाणारी असावी.

म्हणून N ही या संख्यांचा लघुत्तम समापवर्त्य (LCM) असणे आवश्यक आहे.

LCM (2, 3, 4, 5)
= 2² × 3 × 5
= 4 × 3 × 5
= 60

त्यामुळे अशी सर्वात लहान नैसर्गिक संख्या N = 60 आहे.

पडताळा:
60 ÷ 2 = 30 ✔️
60 ÷ 3 = 20 ✔️
60 ÷ 4 = 15 ✔️
60 ÷ 5 = 12 ✔️

म्हणून पर्याय (2) 60 हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 25: दोन वस्तू प्रत्येकी ₹1,400 ला विकल्या गेल्या. एका व्यवहारात 20% तोटा झाला, तर दुसऱ्या व्यवहारात 20% नफा झाला. एकूण व्यवहारात नफा किंवा तोटा किती झाला?

(1) 4% नफा

(2) 1% तोटा

(3) 4% तोटा

(4) 5% नफा

योग्य उत्तर: (3) 4% तोटा

स्पष्टीकरण:
दोन्ही वस्तूंची विक्री किंमत (SP) = ₹1,400 आहे.

पहिली वस्तू (20% तोटा):
विक्री किंमत = 80% क्रय किंमत (CP)
CP = 1400 × 100 / 80 = ₹1,750

दुसरी वस्तू (20% नफा):
विक्री किंमत = 120% क्रय किंमत (CP)
CP = 1400 × 100 / 120 = ₹1,166.67

एकूण क्रय किंमत =
₹1,750 + ₹1,166.67 = ₹2,916.67

एकूण विक्री किंमत =
₹1,400 + ₹1,400 = ₹2,800

एकूण तोटा =
₹2,916.67 − ₹2,800 = ₹116.67

तोट्याची टक्केवारी =
(116.67 ÷ 2916.67) × 100 = 4%

शॉर्टकट:
दोन वस्तू समान विक्री किमतीला विकल्या असतील आणि एका वस्तूवर x% नफा व दुसऱ्यावर x% तोटा असेल, तर नेहमीच
एकूण तोटा = x² / 100 %

येथे,
= 20² / 100 = 400 / 100 = 4% तोटा.

म्हणून पर्याय (3) 4% तोटा हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 26: खालील घातांकांचे (निर्देशांकांचे) योग्य उत्तर काय आहे?

(1) 2

(2) 5

(3) 1

(4) 0

योग्य उत्तर: (3) 1

स्पष्टीकरण:
दिलेली राशी आहे –

(16)^3/4 × (8)^2/3
───────────────
(4)^5/2

सर्व संख्यांना 2 च्या घातांकाच्या (पाया 2) स्वरूपात लिहू:

• 16 = 2⁴
• 8 = 2³
• 4 = 2²

१. अंशाची (Numerator) उकल करू:

पहिला भाग: (16)^3/4 = (2⁴)^3/4 = 2^4×3/4 = 2³ = 8

दुसरा भाग: (8)^2/3 = (2³)^2/3 = 2^3×2/3 = 2² = 4

अंशाचा गुणाकार: 2³ × 2² = 2³⁺² = 2⁵ (किंवा 8 × 4 = 32)

२. छेदाची (Denominator) उकल करू:

(4)^5/2 = (2²)^5/2 = 2^2×5/2 = 2⁵ (किंवा 32)

अंतिम भागाकार:

= 2⁵ / 2⁵ = 32/32 = 1

त्यामुळे, अचूक पर्याय (3) 1 आहे.

प्रश्न 27: गणित व इंग्रजीचे सरासरी 81 गुण आहेत. इंग्रजी व विज्ञानाचे सरासरी 78 गुण आहेत. विज्ञान व गणिताचे सरासरी 93 गुण आहेत. तर गणिताचे गुण किती?

(1) 92

(2) 89

(3) 86

(4) 96

योग्य उत्तर: (4) 96

स्पष्टीकरण व टप्पे:

समजा:
गणित = M, इंग्रजी = E, विज्ञान = S

टप्पा 1: दिलेल्या माहितीवरून एकूण गुण काढू
गणित आणि इंग्रजीची सरासरी ⟹ M + E = 81 × 2 = 162 --- (समीकरण 1)
इंग्रजी आणि विज्ञानाची सरासरी ⟹ E + S = 78 × 2 = 156 --- (समीकरण 2)
विज्ञान आणि गणिताची सरासरी ⟹ S + M = 93 × 2 = 186 --- (समीकरण 3)

टप्पा 2: तिन्ही समीकरणांची बेरीज करू
(M + E) + (E + S) + (S + M) = 162 + 156 + 186
2(M + E + S) = 504
M + E + S = 252 --- (समीकरण 4)

टप्पा 3: गणिताचे (M) गुण काढू
समीकरण 4 मधून समीकरण 2 ची किंमत (E + S = 156) वजा करू:
M = (M + E + S) − (E + S)
M = 252 − 156
M = 96

त्यामुळे, गणिताचे गुण 96 आहेत.

अंतिम उत्तर: पर्याय (4) 96

प्रश्न 28:

(1) 4

(2) 5

(3) 8

(4) 9

योग्य उत्तर: (1) 4

सोडवणूक:

दिलेले उदाहरण:

√[10 + √(25 + √(108 + √(154 + √225)))]

सर्वप्रथम आतील वर्गमूळ काढूया:

√225 = 15

त्यामुळे,
√(154 + 15) = √169 = 13

पुढे,
√(108 + 13) = √121 = 11

पुढे,
√(25 + 11) = √36 = 6

शेवटी,
√(10 + 6) = √16 = 4

म्हणून,
अंतिम उत्तर = 4

त्यामुळे पर्याय (1) योग्य आहे.

प्रश्न 29: सोडवा

^{3.6 × 0.04 + 0.0096}
0.12

(1) 1.28

(2) 1.36

(3) 1.44

(4) 1.56

योग्य उत्तर: (1) 1.28

सोडवणूक:

दिलेले उदाहरण:

(3.6 × 0.04 + 0.0096) ÷ 0.12

प्रथम,
3.6 × 0.04 = 0.144

म्हणून,
0.144 + 0.0096 = 0.1536

आता,
0.1536 ÷ 0.12 = 1.28

त्यामुळे अंतिम उत्तर:

उत्तर = 1.28

म्हणून पर्याय (1) योग्य आहे.

प्रश्न 30: रेखा आणि नेहा यांच्या सध्याच्या वयांचे गुणोत्तर 7 : 5 आहे. जर 6 वर्षांनी त्यांच्या वयांचे गुणोत्तर 4 : 3 असेल, तर नेहाचे सध्याचे वय किती ?

(1) 32 वर्षे

(2) 36 वर्षे

(3) 30 वर्षे

(4) 28 वर्षे

योग्य उत्तर: (3) 30 वर्षे

स्पष्टीकरण:
रेखा आणि नेहा यांच्या सध्याच्या वयांचे गुणोत्तर 7 : 5 आहे.

समजा त्यांचे सध्याचे वय अनुक्रमे 7x व 5x आहे.

6 वर्षांनंतर त्यांचे वय होईल:
रेखा = 7x + 6
नेहा = 5x + 6

प्रश्नानुसार,
(7x + 6) / (5x + 6) = 4 / 3

क्रॉस गुणाकार केल्यास:
3(7x + 6) = 4(5x + 6)
21x + 18 = 20x + 24
x = 6

त्यामुळे नेहाचे सध्याचे वय = 5x = 5 × 6 = 30 वर्षे.

∴ योग्य उत्तर : (3) 30 वर्षे.

प्रश्न 31: मुंबई ते नागपूर हे 850 कि.मी. अंतर आहे. मुंबईहून सकाळी 7:30 वा. सुटलेल्या ताशी 80 कि.मी. वेगाने जाणाऱ्या ट्रेनची त्याच वेळी नागपूरहून सुटलेल्या ताशी 90 कि.मी. वेगाने येणाऱ्या ट्रेनशी किती वाजता भेट होईल ?

(1) सकाळी 10:00 वा.

(2) सकाळी 11:30 वा.

(3) दुपारी 12:30 वा.

(4) दुपारी 1:30 वा.

योग्य उत्तर: (3) दुपारी 12:30 वा.

स्पष्टीकरण:
मुंबई व नागपूर यांमधील एकूण अंतर = 850 कि.मी.
मुंबईहून ट्रेनचा वेग = 80 कि.मी./तास
नागपूरहून ट्रेनचा वेग = 90 कि.मी./तास

दोन्ही गाड्या एकमेकांच्या दिशेने प्रवास करत असल्यामुळे त्यांचा सापेक्ष वेग = 80 + 90 = 170 कि.मी./तास

भेट होण्यासाठी लागणारा वेळ = 850 ÷ 170 = 5 तास

दोन्ही गाड्या सकाळी 7:30 वाजता सुटल्या आहेत.
7:30 + 5 तास = दुपारी 12:30 वा.

∴ योग्य उत्तर : (3) दुपारी 12:30 वा.

प्रश्न 32: दोन संख्यांचा महत्तम सामाईक विभाजक (म.सा.वि.) 12 आहे आणि त्यांचा लघुत्तम सामाईक विभाजक (ल.सा.वि.) 1800 आहे. जर एक संख्या 60 असेल तर दुसरी संख्या शोधा.

(1) 380

(2) 370

(3) 340

(4) 360

योग्य उत्तर: (4) 360

स्पष्टीकरण:
दोन संख्यांसाठी पुढील सूत्र लागू होते:

पहिली संख्या × दुसरी संख्या = म.सा.वि. × ल.सा.वि.

दिलेली माहिती:
म.सा.वि. = 12
ल.सा.वि. = 1800
पहिली संख्या = 60

त्यामुळे,
दुसरी संख्या = (12 × 1800) ÷ 60
= 21600 ÷ 60
= 360

पडताळणी:
म.सा.वि.(60, 360) = 12
ल.सा.वि.(60, 360) = 1800

त्यामुळे दुसरी संख्या 360 आहे.

∴ योग्य उत्तर : (4) 360

प्रश्न 33: महाराष्ट्र लोकसेवा हक्क अधिनियम, 2015 च्या कलम 18(1) नुसार, दुसऱ्या अपील प्राधिकरणाच्या आदेशामुळे व्यथित झालेल्या पात्र व्यक्तीला किंवा पदनिर्देशित अधिकाऱ्याला असा आदेश मिळाल्यापासून ------- आत आयोगासमोर अपील दाखल करता येईल.

(1) पंचेचाळीस दिवसांच्या

(2) तीस दिवसांच्या

(3) साठ दिवसांच्या

(4) नव्वद दिवसांच्या

योग्य उत्तर: (3) साठ दिवसांच्या

स्पष्टीकरण:
महाराष्ट्र लोकसेवा हक्क अधिनियम, 2015 च्या कलम 18(1) नुसार, दुसऱ्या अपील प्राधिकरणाच्या आदेशामुळे व्यथित झालेली पात्र व्यक्ती किंवा पदनिर्देशित अधिकारी (Designated Officer) यांना त्या आदेशाची प्रत प्राप्त झाल्यापासून 60 दिवसांच्या आत महाराष्ट्र राज्य लोकसेवा हक्क आयोगाकडे अपील दाखल करता येते. :contentReference[oaicite:0]{index=0}

महत्त्वाचे मुद्दे:
✔️ अपील दाखल करण्याची मुदत – 60 दिवस
✔️ अपील प्राधिकरण – महाराष्ट्र राज्य लोकसेवा हक्क आयोग
✔️ आधार – महाराष्ट्र लोकसेवा हक्क अधिनियम, 2015 चे कलम 18(1)

त्यामुळे योग्य उत्तर (3) साठ दिवसांच्या हे आहे.

प्रश्न 34: माहिती अधिकार अधिनियम, 2005 च्या कलम 2(ट) नुसार, राज्य माहिती आयोग म्हणजे -------- अंतर्गत स्थापन केलेला राज्य माहिती आयोग होय.

(1) कलम 15 मधील उपकलम (2)

(2) कलम 16 मधील उपकलम (2)

(3) कलम 15 मधील उपकलम (1)

(4) कलम 16 मधील उपकलम (1)

योग्य उत्तर: (3) कलम 15 मधील उपकलम (1)

स्पष्टीकरण:
माहिती अधिकार अधिनियम, 2005 च्या कलम 2(ट) (Section 2(k) - State Information Commission) नुसार, राज्य माहिती आयोग म्हणजे कलम 15 च्या उपकलम (1) अंतर्गत स्थापन करण्यात आलेला राज्य माहिती आयोग होय. :contentReference[oaicite:0]{index=0}

कलम 15(1) नुसार, प्रत्येक राज्य सरकार राजपत्रात अधिसूचना (Notification) प्रसिद्ध करून त्या राज्यासाठी राज्य माहिती आयोग (State Information Commission) स्थापन करते. हा आयोग माहिती अधिकार अधिनियमांतर्गत प्रदान करण्यात आलेले अधिकार वापरतो व त्याची कार्ये पार पाडतो.

महत्त्वाचे मुद्दे:
✔️ व्याख्या – कलम 2(ट)
✔️ स्थापना – कलम 15(1)
✔️ आयोगाची रचना – कलम 15(2)
✔️ मुख्य माहिती आयुक्त व माहिती आयुक्तांची नियुक्ती – कलम 15(3)

त्यामुळे योग्य उत्तर (3) कलम 15 मधील उपकलम (1) हे आहे.

प्रश्न 35: माहिती अधिकार अधिनियम, 2005 च्या कलम 7(1) अन्वये विनंतीचा अर्ज फेटाळण्यात येत असेल, तर यथास्थिती, केंद्रीय जन माहिती अधिकारी किंवा राज्य जन माहिती अधिकारी, माहिती मिळण्याची विनंती करणाऱ्या व्यक्तीस सदर अधिनियमाच्या --------- कलमानुसार,

i) असा विनंती अर्ज फेटाळण्याची कारणे;
ii) ज्या कालावधीत असा विनंतीचा अर्ज फेटाळल्याच्या विरोधात अपील करता येईल तो कालावधी; आणि
iii) अपील प्राधिकरणाचा तपशील;

कळवील.

(1) कलम 7(7)

(2) कलम 7(8)

(3) कलम 7(5)

(4) कलम 7(9)

योग्य उत्तर: (2) कलम 7(8)

स्पष्टीकरण:
माहिती अधिकार अधिनियम, 2005 च्या कलम 7(8) नुसार, जर केंद्रीय जन माहिती अधिकारी (CPIO) किंवा राज्य जन माहिती अधिकारी (SPIO) यांनी माहिती देण्याची विनंती पूर्णपणे किंवा अंशतः नाकारली, तर त्यांनी अर्जदारास पुढील बाबी लेखी स्वरूपात कळविणे बंधनकारक आहे:

(i) माहिती नाकारण्याची कारणे.
(ii) त्या निर्णयाविरुद्ध अपील करता येण्याचा कालावधी.
(iii) अपील प्राधिकरणाचे नाव व इतर आवश्यक तपशील.

महत्त्वाचे मुद्दे:
✔️ माहिती नाकारल्यास कारणे देणे बंधनकारक आहे.
✔️ अपील करण्याची मुदत स्पष्टपणे नमूद करणे आवश्यक आहे.
✔️ संबंधित प्रथम अपील प्राधिकरणाची माहिती अर्जदाराला देणे आवश्यक आहे.

त्यामुळे या प्रश्नाचे योग्य उत्तर (2) कलम 7(8) हे आहे.

प्रश्न 36: खालीलपैकी योग्य कथन/ने ओळखा.

राष्ट्रपती स्वतःच्या निर्णयक्षमतेचा आणि सद्सद्विवेकबुद्धीचा वापर करतात, जेव्हा—

अ. मंत्रिमंडळाने लोकसभेचा विश्वास गमावला असूनही राजीनामा देण्यास नकार दिल्यास, मंत्र्यांना बडतर्फ करण्यासाठी.

ब. लोकसभेत बहुमत गमावलेल्या किंवा ज्यांच्याविरुद्ध अविश्वासाचा ठराव मंजूर झाला आहे अशा मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्यानुसार लोकसभा विसर्जित करण्याबाबत निर्णय घेण्यासाठी.

(1) फक्त (अ)

(2) फक्त (ब)

(3) (अ) व (ब) दोन्हीही

(4) वरीलपैकी एकही नाही

योग्य उत्तर: (3) (अ) व (ब) दोन्हीही

स्पष्टीकरण:
भारतीय राज्यघटनेनुसार राष्ट्रपती सामान्यतः अनुच्छेद 74 अंतर्गत मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्यानुसार कार्य करतात. तथापि, काही अपवादात्मक घटनात्मक परिस्थितींमध्ये ते स्वतःच्या निर्णयक्षमतेचा (Discretion) वापर करू शकतात.

अ. ✅ योग्य
जर मंत्रिमंडळाने लोकसभेचा विश्वास गमावला असूनही राजीनामा देण्यास नकार दिला, तर संसदीय लोकशाहीच्या तत्त्वानुसार राष्ट्रपती अशा मंत्रिमंडळाला पदावरून हटवू (Dismiss) शकतात. ही राष्ट्रपतींच्या विवेकाधीन अधिकाराची परिस्थिती मानली जाते.

ब. ✅ योग्य
जर बहुमत गमावलेल्या किंवा अविश्वास ठरावाने पराभूत झालेल्या मंत्रिमंडळाने लोकसभा विसर्जित करण्याचा सल्ला दिला, तर राष्ट्रपती तो सल्ला स्वीकारणे बंधनकारक नसते. ते परिस्थितीचा विचार करून पर्यायी सरकार स्थापन होण्याची शक्यता तपासू शकतात किंवा लोकसभा विसर्जित करण्याचा निर्णय घेऊ शकतात. त्यामुळे या परिस्थितीतही राष्ट्रपती विवेकाधिकार वापरतात.

निष्कर्ष:
वरील दोन्ही परिस्थितींमध्ये राष्ट्रपती स्वतःच्या निर्णयक्षमतेचा वापर करू शकतात. त्यामुळे (अ) व (ब) दोन्हीही विधाने योग्य आहेत.

त्यामुळे योग्य उत्तर (3) (अ) व (ब) दोन्हीही हे आहे.

प्रश्न 37: खालीलपैकी कोणत्या व्यक्तीने लोकसभेचे अध्यक्षपद दोन वेळा भूषविले नाही ?

(1) एम. ए. अय्यंगार

(2) जी. एस. धिल्लो

(3) बलराम जाखड

(4) मनोहर जोशी

योग्य उत्तर: (4) मनोहर जोशी

स्पष्टीकरण:
भारतीय संसदीय इतिहासात काही व्यक्तींनी लोकसभेचे अध्यक्ष (Speaker of the Lok Sabha) म्हणून सलग दोन कार्यकाळ पूर्ण केले आहेत, तर काहींनी केवळ एकदाच हे पद भूषविले आहे.

(1) एम. ए. अय्यंगार ✅
एम. ए. अय्यंगार यांनी दुसऱ्या व तिसऱ्या लोकसभेचे अध्यक्ष म्हणून सलग दोन कार्यकाळ काम पाहिले. त्यामुळे त्यांनी अध्यक्षपद दोन वेळा भूषविले होते.

(2) जी. एस. धिल्लो ✅
गुरदयाल सिंह धिल्लो यांनी चौथ्या व पाचव्या लोकसभेचे अध्यक्ष म्हणून दोन कार्यकाळ पूर्ण केले.

(3) बलराम जाखड ✅
बलराम जाखड यांनी सातव्या व आठव्या लोकसभेचे अध्यक्ष म्हणून सलग दोन कार्यकाळ भूषविले. ते सलग दोन पूर्ण कार्यकाळ अध्यक्ष राहिलेले पहिले व्यक्ती मानले जातात.

(4) मनोहर जोशी ❌
मनोहर जोशी यांनी 14व्या लोकसभेचे अध्यक्ष (2002–2004) म्हणून केवळ एकदाच कार्य केले. त्यांनी लोकसभेचे अध्यक्षपद दोन वेळा भूषविले नाही.

त्यामुळे योग्य उत्तर (4) मनोहर जोशी हे आहे.

प्रश्न 38: राज्यपालांना काही प्रकरणांमध्ये माफी देण्याचा, शिक्षा स्थगित करण्याचा, शिक्षा कमी करण्याचा किंवा कमी दर्जाची शिक्षा देण्याचा अधिकार राज्यघटनेच्या --------- नुसार आहे.

(1) अनुच्छेद 157

(2) अनुच्छेद 160

(3) अनुच्छेद 161

(4) अनुच्छेद 158

योग्य उत्तर: (3) अनुच्छेद 161

स्पष्टीकरण:
भारतीय राज्यघटनेच्या अनुच्छेद 161 नुसार, राज्यपालांना राज्याच्या कार्यकारी अधिकाराच्या कक्षेत येणाऱ्या कायद्यांखाली दोषी ठरलेल्या व्यक्तींच्या शिक्षेबाबत माफी (Pardon), शिक्षेची स्थगिती (Reprieve), शिक्षेची मुदतवाढ (Respite), शिक्षेचे निलंबन (Suspension), शिक्षेत सूट (Remission) किंवा शिक्षेचे रूपांतर (Commutation) करण्याचा अधिकार आहे.

इतर पर्याय चुकीचे का आहेत?

(1) अनुच्छेद 157 ❌
या अनुच्छेदात राज्यपाल होण्यासाठी आवश्यक पात्रता (Qualifications for Governor) नमूद करण्यात आली आहे.

(2) अनुच्छेद 160 ❌
या अनुच्छेदानुसार, विशेष परिस्थितीत राज्यपालांची कार्ये पार पाडण्याबाबत राष्ट्रपती आवश्यक व्यवस्था करू शकतात.

(3) अनुच्छेद 161 ✅
हा अनुच्छेद राज्यपालांना शिक्षा माफ करणे, कमी करणे, स्थगित करणे किंवा रूपांतरित करण्याचे अधिकार प्रदान करतो.

(4) अनुच्छेद 158 ❌
या अनुच्छेदात राज्यपालांच्या पदाच्या अटी, वेतन-भत्ते व इतर सेवा अटी यांचा उल्लेख आहे.

म्हणून योग्य उत्तर (3) अनुच्छेद 161 हे आहे.

प्रश्न 39: भारतीय संविधानाचे "संघराज्यीय स्वरूप" कोणत्या वैशिष्ट्यांद्वारे सिद्ध होते ?

(1) संविधानाचे श्रेष्ठत्व

(2) अधिकारांचे विभाजन

(3) स्वतंत्र न्यायपालिका

(4) वरीलपैकी सर्व

योग्य उत्तर: (4) वरीलपैकी सर्व

स्पष्टीकरण:
भारतीय संविधान हे संघराज्यीय (Federal) स्वरूपाचे असून त्यामध्ये केंद्र व राज्यांमध्ये अधिकारांचे स्पष्ट विभाजन करण्यात आले आहे. संविधानाची सर्वोच्चता, स्वतंत्र न्यायपालिका आणि अधिकारांचे घटनात्मक विभाजन ही संघराज्य व्यवस्थेची मूलभूत वैशिष्ट्ये मानली जातात.

(1) संविधानाचे श्रेष्ठत्व ✅
भारतात संविधान हे सर्वोच्च कायदा (Supreme Law of the Land) आहे. केंद्र व राज्य सरकारे संविधानाच्या चौकटीतच कार्य करतात. कोणताही कायदा संविधानाच्या विरोधात असल्यास न्यायालय तो असंवैधानिक ठरवू शकते.

(2) अधिकारांचे विभाजन ✅
संविधानाच्या सातव्या अनुसूचीमध्ये केंद्र सूची, राज्य सूची आणि समवर्ती सूचीद्वारे केंद्र व राज्यांमधील विधायी अधिकारांचे विभाजन करण्यात आले आहे. हे संघराज्य व्यवस्थेचे प्रमुख लक्षण आहे.

(3) स्वतंत्र न्यायपालिका ✅
सर्वोच्च न्यायालय व उच्च न्यायालये स्वतंत्र असून केंद्र व राज्यांमधील अधिकारविषयक वाद सोडविण्याचे तसेच संविधानाचे संरक्षण करण्याचे कार्य करतात. न्यायपालिकेची ही स्वायत्तता संघराज्य व्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधारस्तंभ आहे.

त्यामुळे वरील तीन्ही वैशिष्ट्ये भारतीय संविधानाच्या संघराज्यीय स्वरूपाची साक्ष देतात. म्हणून पर्याय (4) "वरीलपैकी सर्व" हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 40: खालीलपैकी कोणत्या अनुच्छेदानुसार सर्वोच्च न्यायालय आणि उच्च न्यायालयांना 'रिट' जारी करण्याचा अधिकार मिळाला आहे ?

(1) अनुच्छेद 14

(2) अनुच्छेद 32 आणि 226

(3) अनुच्छेद 21

(4) अनुच्छेद 39A

योग्य उत्तर: (2) अनुच्छेद 32 आणि 226

स्पष्टीकरण:
अनुच्छेद 32 ✅
भारतीय राज्यघटनेच्या अनुच्छेद 32 नुसार सर्वोच्च न्यायालयाला (Supreme Court) मूलभूत अधिकारांच्या अंमलबजावणीसाठी रिट (Writs) जारी करण्याचा अधिकार आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी अनुच्छेद 32 ला राज्यघटनेचे "हृदय आणि आत्मा (Heart and Soul of the Constitution)" असे संबोधले आहे.

अनुच्छेद 226 ✅
अनुच्छेद 226 नुसार उच्च न्यायालयांना (High Courts) केवळ मूलभूत अधिकारांच्या संरक्षणासाठीच नव्हे, तर इतर कोणत्याही कायदेशीर अधिकारांच्या अंमलबजावणीसाठीही रिट जारी करण्याचा अधिकार आहे. त्यामुळे उच्च न्यायालयांचे रिट अधिकार सर्वोच्च न्यायालयापेक्षा अधिक व्यापक मानले जातात.

रिटचे प्रकार:
1. हेबियस कॉर्पस (Habeas Corpus)
2. मँडॅमस (Mandamus)
3. प्रोहिबिशन (Prohibition)
4. सर्टिओरारी (Certiorari)
5. क्वो वॉरंटो (Quo Warranto)

इतर पर्याय चुकीचे का?

(1) अनुच्छेद 14 ❌
हा अनुच्छेद कायद्यापुढील समानता (Equality before Law) आणि कायद्याचे समान संरक्षण (Equal Protection of Laws) यासंबंधी आहे; रिट अधिकाराशी संबंधित नाही.

(3) अनुच्छेद 21 ❌
हा अनुच्छेद जीवन व वैयक्तिक स्वातंत्र्याच्या संरक्षणासंबंधी आहे; रिट जारी करण्याचा अधिकार देत नाही.

(4) अनुच्छेद 39A ❌
हा राज्याच्या धोरणाच्या निदेशक तत्त्वांतील अनुच्छेद असून समान न्याय व मोफत कायदेशीर मदत (Equal Justice and Free Legal Aid) यासंबंधी आहे; रिट अधिकाराशी संबंधित नाही.

त्यामुळे सर्वोच्च न्यायालय आणि उच्च न्यायालयांना रिट जारी करण्याचा अधिकार अनुक्रमे अनुच्छेद 32 आणि अनुच्छेद 226 द्वारे प्रदान करण्यात आला आहे. त्यामुळे पर्याय (2) योग्य आहे.

प्रश्न 41: भारतामध्ये खालीलपैकी कोणते मूलभूत अधिकार परकीय नागरिकांसाठी उपलब्ध आहेत ?

अ. कायद्यासमोर समानता व कायद्याचे समान संरक्षण
ब. प्राथमिक शिक्षणाचा अधिकार
क. अल्पसंख्याकांची भाषा, लिपी व संस्कृतीचे संरक्षण
ड. धार्मिक व्यवहाराच्या व्यवस्थापनाचे स्वातंत्र्य

(1) फक्त (अ), (ब), (क)

(2) फक्त (अ), (क), (ड)

(3) फक्त (ब), (क), (ड)

(4) फक्त (अ), (ब), (ड)

योग्य उत्तर: (4) फक्त (अ), (ब), (ड)

सविस्तर स्पष्टीकरण:
भारतीय संविधानातील काही मूलभूत अधिकार केवळ भारतीय नागरिकांनाच मिळतात, तर काही अधिकार भारतीय नागरिकांसह परकीय नागरिकांनाही (शत्रू राष्ट्राचे नागरिक वगळून) उपलब्ध आहेत.

केवळ भारतीय नागरिकांना मिळणारे अधिकार (कलम 15, 16, 19, 29, 30):

• भेदभाव न करणे (कलम 15)
• जाहीर नोकऱ्यांमध्ये समान संधी (कलम 16)
• स्वातंत्र्याचे ६ हक्क (कलम 19)
• अल्पसंख्याकांच्या भाषा, लिपी व संस्कृतीचे संरक्षण (कलम 29)

त्यामुळे विधान (क) चुकीचे आहे, कारण हा अधिकार परकीय नागरिकांना उपलब्ध नाही.

भारतीय आणि परकीय दोघांनाही मिळणारे अधिकार (कलम 14, 20, 21, 21अ, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28):

• (अ) कायद्यासमोर समानता व कायद्याचे समान संरक्षण (कलम 14) — परकीयांसाठी उपलब्ध आहे. ✅
• (ब) प्राथमिक शिक्षणाचा अधिकार (कलम 21 अ) — परकीयांसाठी उपलब्ध आहे. ✅
• (ड) धार्मिक व्यवहाराच्या व्यवस्थापनाचे स्वातंत्र्य (कलम 26) — परकीयांसाठी उपलब्ध आहे. ✅

त्यामुळे (अ), (ब) आणि (ड) ही विधाने बरोबर असल्याने अचूक पर्याय (4) आहे.

प्रश्न 42: खालीलपैकी कोणत्या राज्यात आदिवासी कल्याणासाठी मंत्री बाबतचा उल्लेख भारतीय राज्यघटनेत करण्यात झाला आहे ?

अ. छत्तीसगड
ब. झारखंड
क. ओडिशा
ड. केरळ
इ. कर्नाटक

(1) फक्त (अ), (ब), (क)

(2) फक्त (अ), (ब), (ड)

(3) फक्त (क), (ड), (इ)

(4) फक्त (अ), (क), (इ)

योग्य उत्तर: (1) फक्त (अ), (ब), (क)

स्पष्टीकरण:
भारतीय राज्यघटनेच्या अनुच्छेद 164(1) मध्ये काही राज्यांमध्ये आदिवासी कल्याणासाठी स्वतंत्र मंत्री (Minister in charge of Tribal Welfare) असण्याची तरतूद करण्यात आली आहे.

मूळ राज्यघटनेत ही तरतूद बिहार, मध्य प्रदेश आणि ओडिशा या राज्यांसाठी होती. नंतर बिहार व मध्य प्रदेशचे विभाजन होऊन अनुक्रमे झारखंड आणि छत्तीसगड राज्यांची निर्मिती झाल्यानंतर ही तरतूद त्या राज्यांनाही लागू झाली.

अ. छत्तीसगड ✅
अनुच्छेद 164(1) नुसार आदिवासी कल्याणासाठी मंत्री असणे आवश्यक आहे.

ब. झारखंड ✅
बिहार राज्याच्या पुनर्रचनेनंतर ही घटनात्मक तरतूद झारखंडलाही लागू झाली.

क. ओडिशा ✅
राज्यघटनेत सुरुवातीपासूनच आदिवासी कल्याण मंत्र्याची तरतूद असलेले राज्य.

ड. केरळ ❌
केरळ राज्यासाठी अनुच्छेद 164(1) अंतर्गत अशी घटनात्मक सक्तीची तरतूद नाही.

इ. कर्नाटक ❌
कर्नाटकमध्ये आदिवासी कल्याण विभाग असला तरी राज्यघटनेत स्वतंत्र आदिवासी कल्याण मंत्र्याची अनिवार्य तरतूद केलेली नाही.

लक्षात ठेवा (MPSC दृष्टिकोन):
अनुच्छेद 164(1) अंतर्गत आदिवासी कल्याण मंत्र्याची घटनात्मक तरतूद असलेली राज्ये—

• ओडिशा
• झारखंड
• छत्तीसगड

त्यामुळे योग्य उत्तर पर्याय (1) — फक्त (अ), (ब), (क) हे आहे.

प्रश्न 43: महानगरपालिका सीमानिश्चितीचा अधिकार ------ ला आहेत.

(1) केंद्र सरकार

(2) स्थानिक स्वराज्य संस्था

(3) राज्य सरकार

(4) वरीलपैकी एकही नाही

योग्य उत्तर: (3) राज्य सरकार

स्पष्टीकरण:
भारतामध्ये महानगरपालिकेची स्थापना, तिच्या क्षेत्राची (सीमेची) निश्चिती, विस्तार, विभाजन किंवा बदल करण्याचा अधिकार संबंधित राज्य सरकारकडे असतो. हा अधिकार संबंधित राज्याच्या महानगरपालिका कायद्यांद्वारे (Municipal Corporation Act) राज्य सरकारला प्रदान करण्यात आलेला आहे.

महाराष्ट्रात हा अधिकार महाराष्ट्र महानगरपालिका अधिनियम व संबंधित राज्य कायद्यांनुसार राज्य सरकार वापरते. आवश्यकतेनुसार अधिसूचना (Notification) जारी करून महानगरपालिकेच्या सीमांमध्ये बदल करण्यात येतो.

इतर पर्याय चुकीचे का?

(1) केंद्र सरकार ❌
महानगरपालिकांच्या सीमा निश्चित करण्याचा अधिकार केंद्र सरकारकडे नसून तो राज्य सरकारचा विषय आहे.

(2) स्थानिक स्वराज्य संस्था ❌
महानगरपालिका स्वतःच्या सीमा निश्चित किंवा बदलू शकत नाही. त्या संदर्भातील अंतिम निर्णय राज्य सरकार घेते.

(4) वरीलपैकी एकही नाही ❌
हा पर्याय चुकीचा आहे, कारण योग्य उत्तर राज्य सरकार आहे.

त्यामुळे महानगरपालिका सीमानिश्चितीचा अधिकार राज्य सरकारला आहे. म्हणून पर्याय (3) योग्य आहे.

प्रश्न 44: पंचायत (अनुसूचित क्षेत्रासाठी विस्तार) अधिनियम, 1996 (PESA Act, 1996) अंतर्गत ग्राम सभेला खालील अधिकार प्रदान करण्यात आले आहेत ----------

अ. गावातील बाजारपेठांचे व्यवस्थापन करणे
ब. खनिज पट्ट्यांवर नियंत्रण ठेवणे
क. विकास योजनांना मंजुरी देणे
ड. प्राथमिक शाळांचे व्यवस्थापन करणे

(1) फक्त (अ), (ब), (क)

(2) फक्त (ब), (क), (ड)

(3) फक्त (अ), (क), (ड)

(4) वरीलपैकी सर्व

योग्य उत्तर: (1) फक्त (अ), (ब), (क)

स्पष्टीकरण:
पंचायत (अनुसूचित क्षेत्रासाठी विस्तार) अधिनियम, 1996 (PESA Act, 1996) हा अनुसूचित क्षेत्रांतील आदिवासी ग्रामसभांना स्वायत्त अधिकार प्रदान करणारा महत्त्वाचा कायदा आहे. या कायद्यानुसार ग्रामसभेला स्थानिक संसाधनांचे संरक्षण, नियोजन व व्यवस्थापनाचे विविध अधिकार देण्यात आले आहेत.

अ. गावातील बाजारपेठांचे व्यवस्थापन करणे ✅
PESA कायद्यानुसार ग्रामसभेला स्थानिक हाट, बाजार व मेळ्यांचे व्यवस्थापन आणि नियंत्रण करण्याचा अधिकार आहे.

ब. खनिज पट्ट्यांवर नियंत्रण ठेवणे ✅
लघु खनिजांच्या (Minor Minerals) उत्खननासाठी परवाने, खाणपट्टे व स्थानिक नैसर्गिक संसाधनांच्या वापराबाबत ग्रामसभा किंवा पंचायतची शिफारस आवश्यक मानली जाते. त्यामुळे स्थानिक पातळीवर नियंत्रणाचा अधिकार दिला आहे.

क. विकास योजनांना मंजुरी देणे ✅
ग्रामपातळीवरील सामाजिक व आर्थिक विकासाच्या योजना, कार्यक्रम आणि प्रकल्पांना ग्रामसभेची पूर्वमंजुरी आवश्यक असते.

ड. प्राथमिक शाळांचे व्यवस्थापन करणे ❌
प्राथमिक शाळांचे थेट व्यवस्थापन हा PESA कायद्यानुसार ग्रामसभेचा वैधानिक अधिकार नाही. हा विषय राज्य शासनाच्या शिक्षण विभाग व संबंधित स्थानिक संस्थांच्या अखत्यारीत येतो.

त्यामुळे अ, ब आणि क ही विधाने बरोबर असून ड चुकीचे आहे. म्हणून पर्याय (1) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 45: खालीलपैकी कोणती घटना दुरुस्ती ही मूलभूत कर्तव्याशी संबंधित आहे ?

अ. 42 वी घटना दुरुस्ती
ब. 44 वी घटना दुरुस्ती
क. 84 वी घटना दुरुस्ती
ड. 86 वी घटना दुरुस्ती

(1) फक्त (अ), (ड)

(2) फक्त (ब), (क)

(3) फक्त (अ), (ब), (क)

(4) फक्त (ब), (क), (ड)

योग्य उत्तर: (1) फक्त (अ), (ड)

स्पष्टीकरण:
भारतीय राज्यघटनेतील मूलभूत कर्तव्ये (Fundamental Duties) ही 42 वी घटना दुरुस्ती अधिनियम, 1976 द्वारे राज्यघटनेत समाविष्ट करण्यात आली. तसेच 86 वी घटना दुरुस्ती अधिनियम, 2002 द्वारे मूलभूत कर्तव्यांमध्ये एक नवीन कर्तव्य समाविष्ट करण्यात आले.

अ. 42 वी घटना दुरुस्ती ✅
1976 मध्ये करण्यात आलेल्या 42 व्या घटना दुरुस्तीने राज्यघटनेच्या भाग IV-A मध्ये कलम 51A समाविष्ट करून 10 मूलभूत कर्तव्ये लागू केली. म्हणून याला "मिनी संविधान" असेही म्हटले जाते.

ब. 44 वी घटना दुरुस्ती ❌
44 व्या घटना दुरुस्ती अधिनियम, 1978 द्वारे आणीबाणीच्या तरतुदींमध्ये सुधारणा करण्यात आली. मूलभूत कर्तव्यांशी तिचा थेट संबंध नाही.

क. 84 वी घटना दुरुस्ती ❌
84 व्या घटना दुरुस्ती अधिनियम, 2001 द्वारे लोकसभा व राज्य विधानसभांच्या जागांच्या पुनर्रचनेशी संबंधित तरतुदींमध्ये बदल करण्यात आले. याचा मूलभूत कर्तव्यांशी संबंध नाही.

ड. 86 वी घटना दुरुस्ती ✅
86 व्या घटना दुरुस्ती अधिनियम, 2002 द्वारे कलम 51A (क) मध्ये बदल करून पालक किंवा पालकप्रतिनिधीचे 6 ते 14 वर्षे वयोगटातील मुलांना शिक्षणाची संधी उपलब्ध करून देण्याचे कर्तव्य समाविष्ट करण्यात आले.

त्यामुळे 42 वी आणि 86 वी घटना दुरुस्ती या दोन्ही मूलभूत कर्तव्यांशी संबंधित आहेत. म्हणून पर्याय (1) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 46: 126 व्या घटना दुरुस्ती विधेयकाचा मुख्य उद्देश काय होता ?

अ. अनुसूचित जाती/जमातींना आरक्षणाचा कालावधी वाढवणे
ब. निवडणूक आयोगाला अधिक अधिकार प्रदान करणे
क. आर्थिक दृष्ट्या मागास वर्गासाठी नवीन आरक्षण
ड. मराठी भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा देणे

(1) अनुसूचित जाती/जमातींना आरक्षणाचा कालावधी वाढवणे

(2) निवडणूक आयोगाला अधिक अधिकार प्रदान करणे

(3) आर्थिक दृष्ट्या मागास वर्गासाठी नवीन आरक्षण

(4) मराठी भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा देणे

योग्य उत्तर: (1) अनुसूचित जाती/जमातींना आरक्षणाचा कालावधी वाढवणे

स्पष्टीकरण:
126 वे घटना दुरुस्ती विधेयक (126th Constitutional Amendment Bill) हे भारतीय राज्यघटनेतील अनुसूचित जाती (SC) आणि अनुसूचित जमाती (ST) यांच्या लोकसभा व राज्य विधानसभांमधील आरक्षणाचा कालावधी वाढविण्यासाठी सादर करण्यात आले होते.

हे विधेयक पुढे 104 वी घटना दुरुस्ती अधिनियम, 2020 म्हणून मंजूर झाले. या दुरुस्तीने कलम 334 मध्ये बदल करून SC आणि ST साठी विधानमंडळातील आरक्षणाचा कालावधी 25 जानेवारी 2030 पर्यंत वाढविण्यात आला.

(1) अनुसूचित जाती/जमातींना आरक्षणाचा कालावधी वाढवणे ✅
SC आणि ST समुदायांना लोकसभा व राज्य विधानसभांमध्ये मिळणाऱ्या आरक्षणाची मुदत वाढवणे हा या विधेयकाचा मुख्य उद्देश होता.

(2) निवडणूक आयोगाला अधिक अधिकार प्रदान करणे ❌
या विषयाशी 126 व्या घटना दुरुस्ती विधेयकाचा संबंध नाही.

(3) आर्थिक दृष्ट्या मागास वर्गासाठी नवीन आरक्षण ❌
EWS आरक्षणासाठी 103 वी घटना दुरुस्ती अधिनियम, 2019 करण्यात आली.

(4) मराठी भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा देणे ❌
मराठी भाषेला अभिजात भाषेचा दर्जा देण्याचा निर्णय केंद्र सरकारने 2024 मध्ये घेतला; त्याचा 126 व्या घटना दुरुस्ती विधेयकाशी संबंध नाही.

त्यामुळे पर्याय (1) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 47: खालीलपैकी कोणत्या प्रकारच्या शैक्षणिक संस्थामध्ये, अनुच्छेद 28 नुसार धार्मिक शिक्षण पूर्णपणे प्रतिबंधित आहे ?

अ. राज्याद्वारे मान्यता प्राप्त संस्था
ब. राज्याकडून अनुदान प्राप्त संस्था
क. राज्याकडून पूर्णपणे चालविल्या जाणाऱ्या संस्था

(1) फक्त (अ), (ब)

(2) फक्त (ब), (क)

(3) फक्त (क)

(4) फक्त (अ)

योग्य उत्तर: (3) फक्त (क)

स्पष्टीकरण:
भारतीय राज्यघटनेतील अनुच्छेद 28 (Article 28) हा शैक्षणिक संस्थांमध्ये धार्मिक शिक्षण किंवा धार्मिक उपासनेशी संबंधित तरतुदींशी संबंधित आहे.

अनुच्छेद 28(1): राज्याच्या निधीतून पूर्णपणे चालविल्या जाणाऱ्या कोणत्याही शैक्षणिक संस्थेत धार्मिक शिक्षण दिले जाणार नाही.

क. राज्याकडून पूर्णपणे चालविल्या जाणाऱ्या संस्था ✅
अशा संस्थांमध्ये धार्मिक शिक्षण देण्यास पूर्णपणे प्रतिबंध आहे. त्यामुळे विधान (क) योग्य आहे.

अ. राज्याद्वारे मान्यता प्राप्त संस्था ❌
राज्य मान्यता प्राप्त संस्थांमध्ये धार्मिक शिक्षणावर पूर्ण बंदी नाही. मात्र अशा संस्थांमध्ये कोणत्याही विद्यार्थ्याला त्याच्या इच्छेविरुद्ध धार्मिक शिक्षण किंवा उपासनेत सहभागी होण्यास भाग पाडता येत नाही.

ब. राज्याकडून अनुदान प्राप्त संस्था ❌
राज्याकडून आर्थिक मदत मिळणाऱ्या संस्थांमध्ये धार्मिक शिक्षण दिले जाऊ शकते; परंतु विद्यार्थ्यांची संमती आवश्यक असते (अनुच्छेद 28(3)).

महत्त्वाचे मुद्दे:
• अनुच्छेद 28(1) → राज्य निधीतून पूर्णपणे चालणाऱ्या संस्थांमध्ये धार्मिक शिक्षणास बंदी.
• अनुच्छेद 28(2) → राज्याद्वारे प्रशासित पण विशिष्ट धार्मिक दान/ट्रस्ट अंतर्गत स्थापन संस्थांना अपवाद.
• अनुच्छेद 28(3) → राज्य मान्यता प्राप्त किंवा अनुदानित संस्थांमध्ये विद्यार्थ्यांना धार्मिक शिक्षण/उपासनेसाठी सक्ती करता येत नाही.

त्यामुळे फक्त राज्याकडून पूर्णपणे चालविल्या जाणाऱ्या संस्थांमध्ये धार्मिक शिक्षण पूर्णपणे प्रतिबंधित आहे.

म्हणून पर्याय (3) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 48: भारतीय संविधानाच्या कोणत्या अनुच्छेदानुसार भारतीय संसद राज्यसूचीतील विषयावर कायदा करू शकते ?

अ. अनुच्छेद 229
ब. अनुच्छेद 239
क. अनुच्छेद 249
ड. अनुच्छेद 259

(1) 229

(2) 239

(3) 249

(4) 259

योग्य उत्तर: (3) 249

स्पष्टीकरण:
भारतीय राज्यघटनेतील अनुच्छेद 249 (Article 249) नुसार भारतीय संसदेला राज्यसूचीतील (State List) विषयांवर कायदा करण्याचा अधिकार प्राप्त होतो.

अनुच्छेद 249: राष्ट्रीय हितासाठी संसदेला राज्यसूचीवर कायदा करण्याचा अधिकार
जर राज्यसभा आपल्या उपस्थित व मतदान करणाऱ्या सदस्यांच्या दोन-तृतीयांश बहुमताने असा ठराव मंजूर करते की राज्यसूचीतील एखाद्या विषयावर संसदेला कायदा करणे आवश्यक आहे, तर संसद त्या विषयावर कायदा करू शकते.

(1) अनुच्छेद 229 ❌
उच्च न्यायालयातील अधिकारी व कर्मचाऱ्यांच्या नियुक्ती आणि सेवाशर्तींशी संबंधित आहे.

(2) अनुच्छेद 239 ❌
केंद्रशासित प्रदेशांच्या प्रशासनाशी संबंधित आहे.

(3) अनुच्छेद 249 ✅
राष्ट्रीय हिताच्या कारणास्तव संसदेला राज्यसूचीतील विषयांवर कायदा करण्याचा अधिकार प्रदान करतो.

(4) अनुच्छेद 259 ❌
हा अनुच्छेद भारतीय राज्यघटनेत अस्तित्वात नाही.

महत्त्वाचे मुद्दे:
• सामान्यतः राज्यसूचीतील विषयांवर कायदा करण्याचा अधिकार राज्य विधानमंडळाला असतो.
• मात्र काही विशेष परिस्थितींमध्ये संसद राज्यसूचीवर कायदा करू शकते.
• अनुच्छेद 249 → राज्यसभेचा राष्ट्रीय हिताचा ठराव.
• अनुच्छेद 250 → आणीबाणीच्या काळात संसदेला राज्यसूचीवर कायदा करण्याचा अधिकार.
• अनुच्छेद 252 → दोन किंवा अधिक राज्यांच्या विनंतीवरून संसद कायदा करू शकते.

त्यामुळे अनुच्छेद 249 हा योग्य पर्याय आहे.

म्हणून पर्याय (3) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 49: जोड्या लावा (राज्यांसाठी विशेष तरतुदी बाबत अनुच्छेद).

'अ' (अनुच्छेद)          'ब' (विषय)

अ. अनुच्छेद 371 एफ       i. गोवासाठी विशेष तरतूद
ब. अनुच्छेद 371 जी       ii. सिक्कीमसाठी विशेष तरतूद
क. अनुच्छेद 371 एच       iii. अरुणाचल प्रदेशसाठी विशेष तरतूद
ड. अनुच्छेद 371 आय       iv. मिझोरमसाठी विशेष तरतूद

(1) ii     iv     iii     i

(2) iv     ii     i     iii

(3) iv     i     iii     ii

(4) i     ii     iv     iii

योग्य उत्तर: (1) ii, iv, iii, i

स्पष्टीकरण:
भारतीय संविधानातील भाग XXI मधील अनुच्छेद 371 अंतर्गत विविध राज्यांसाठी विशेष तरतुदी करण्यात आल्या आहेत. त्याचे योग्य वर्गीकरण खालीलप्रमाणे आहे:

अ. अनुच्छेद 371 एफ → सिक्कीमसाठी विशेष तरतूद (ii) ✅
36 व्या घटना दुरुस्ती अधिनियम, 1975 द्वारे सिक्कीमला भारतीय संघराज्यात राज्याचा दर्जा देण्यात आला आणि अनुच्छेद 371F अंतर्गत विशेष तरतुदी करण्यात आल्या.

ब. अनुच्छेद 371 जी → मिझोरमसाठी विशेष तरतूद (iv) ✅
53 व्या घटना दुरुस्ती अधिनियम, 1986 द्वारे मिझोरमसाठी अनुच्छेद 371G समाविष्ट करण्यात आला. यामध्ये मिझो समाजाच्या धार्मिक व सामाजिक प्रथा, रूढी आणि परंपरांचे संरक्षण करण्यात आले आहे.

क. अनुच्छेद 371 एच → अरुणाचल प्रदेशासाठी विशेष तरतूद (iii) ✅
अनुच्छेद 371H अंतर्गत अरुणाचल प्रदेशासाठी विशेष तरतुदी करण्यात आल्या असून राज्यपालांना कायदा व सुव्यवस्थेबाबत विशेष जबाबदारी देण्यात आली आहे.

ड. अनुच्छेद 371 आय → गोव्यासाठी विशेष तरतूद (i) ✅
अनुच्छेद 371I अंतर्गत गोवा राज्यासाठी विशेष तरतूद करण्यात आली आहे.

योग्य जोड्या:
अ - ii (अनुच्छेद 371F → सिक्कीम)
ब - iv (अनुच्छेद 371G → मिझोरम)
क - iii (अनुच्छेद 371H → अरुणाचल प्रदेश)
ड - i (अनुच्छेद 371I → गोवा)

यानुसार अ - ii, ब - iv, क - iii, ड - i हा क्रम पर्याय (1) मध्ये अचूक दिला आहे.

म्हणून पर्याय (1) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 50: पाकिस्तानातून स्थलांतर करून भारतात आलेल्या विवक्षित व्यक्तींचे नागरिकत्वाचे हक्क याबाबत योग्य कथन/ने ओळखा.

जी व्यक्ती आता पाकिस्तानात समाविष्ट असलेल्या राज्यक्षेत्रातून स्थलांतर करून भारताच्या राज्यक्षेत्रात आलेली आहे, ती व्यक्ती भारतीय संविधानाच्या प्रारंभी भारताचे नागरिक असल्याचे मानले जाईल, जर

अ. तिचा अथवा तिच्या मातापित्यांपैकी किंवा तिच्या आजोबा-आजीपैकी कोणाही एकाचा भारत शासन अधिनियम, 1935 यात व्याख्या केलेल्या भारतात जन्म झाला असेल, तर

ब. अशा व्यक्तीने 19 जुलै 1948 या दिवसापूर्वी याप्रमाणे स्थलांतर केलेले असेल त्याबाबतीत, आपल्या स्थलांतराच्या दिनांकापासून ती भारताच्या राज्यक्षेत्रात सामान्यतः निवासी असेल तर

(1) फक्त (अ)

(2) फक्त (ब)

(3) (अ) व (ब) दोन्ही

(4) वरीलपैकी एकही नाही

योग्य उत्तर: (3) (अ) व (ब) दोन्ही

स्पष्टीकरण:
भारतीय राज्यघटनेतील अनुच्छेद 7 (Article 7) हा पाकिस्तानातून भारतात स्थलांतर करून आलेल्या काही व्यक्तींच्या नागरिकत्वाच्या हक्कांशी संबंधित आहे.

फाळणीच्या काळात पाकिस्तानात गेलेल्या व तेथून भारतात आलेल्या व्यक्तींच्या नागरिकत्वाबाबत राज्यघटनेने विशेष तरतूद केली आहे.

अ. योग्य ✅
पाकिस्तानातून भारतात स्थलांतर केलेली व्यक्ती भारताची नागरिक मानली जाईल, जर तिचा किंवा तिच्या आई-वडिलांपैकी किंवा आजी-आजोबांपैकी कोणाचाही जन्म भारत शासन अधिनियम, 1935 मध्ये परिभाषित केलेल्या भारतात झाला असेल.

ब. योग्य ✅
जर अशा व्यक्तीने 19 जुलै 1948 पूर्वी भारतात स्थलांतर केले असेल, तर तिने स्थलांतराच्या तारखेपासून भारताच्या राज्यक्षेत्रात सामान्यतः वास्तव्य केलेले असणे आवश्यक होते.

महत्त्वाचे मुद्दे:
• अनुच्छेद 5 → संविधानाच्या प्रारंभीचे नागरिकत्व.
• अनुच्छेद 6 → पाकिस्तानातून भारतात आलेल्या व्यक्तींचे नागरिकत्व.
• अनुच्छेद 7 → पाकिस्तानात स्थलांतर केलेल्या व्यक्तींचे नागरिकत्व हक्क.
• अनुच्छेद 8 → परदेशात राहणाऱ्या भारतीय वंशाच्या व्यक्तींचे नागरिकत्व.

त्यामुळे दोन्ही विधाने योग्य आहेत.

म्हणून पर्याय (3) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 51: संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीच्या काळात भाषिक व सांस्कृतिक आधारावर नव्या प्रांताची निर्मिती करावी ही मागणी काँग्रेस पक्ष व तत्कालीन केंद्र सरकार यांनी मान्य केली असली तरी, तिला मूर्त रूप देण्यापूर्वी 27 नोव्हेंबर 1947 रोजी पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी खालील कोणत्या बाबींचा विचार करावा असे मत मांडले होते ?

अ. भारताची सुरक्षितता व स्थैर्याला अग्रक्रम
ब. भाषेच्या आधारे प्रांताची निर्मिती करणे राष्ट्रहिताच्या दृष्टीने इष्ट नाही
क. प्रांतरचना करताना भाषा हा निर्णायक व मुख्य आधार समजता कामा नये
ड. एक किंवा एकाहून अधिक सीमा आयोग नेमावे लागतील

(1) क, अ

(2) ड, ब

(3) क, ब

(4) अ, ड

योग्य उत्तर: (4) अ, ड

स्पष्टीकरण:
पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांनी 27 नोव्हेंबर 1947 रोजी संविधान सभेत भाषिक प्रांतरचनेच्या मागणीला तत्त्वतः मान्यता दिली होती. परंतु, तिला मूर्त रूप देण्यापूर्वी त्यांनी खालील दोन अत्यंत महत्त्वाच्या बाबी मांडल्या होत्या:

अ. भारताची सुरक्षितता व स्थैर्याला अग्रक्रम ✅
देशाची सुरक्षा आणि राष्ट्रीय एकता हीच पहिली प्राथमिकता असेल, असे नेहरूंनी स्पष्ट केले होते.

ड. एक किंवा एकाहून अधिक सीमा आयोग नेमावे लागतील ✅
प्रांतांच्या सीमा निश्चित करण्यासाठी आणि या मागणीचा पद्धतशीर अभ्यास करण्यासाठी सीमा आयोग (Boundary Commission) नेमणे आवश्यक ठरेल, असे नेहरूंनी नमूद केले होते. यानंतर पुढे 'धर आयोग' (Dar Commission) नेमण्यात आला.

ब. भाषेच्या आधारे प्रांताची निर्मिती करणे राष्ट्रहिताच्या दृष्टीने इष्ट नाही ❌
हे नेहरूंच्या 27 नोव्हेंबर 1947 च्या या विशिष्ट विधानाशी संबंधित मुख्य मुद्दा नव्हता.

क. प्रांतरचना करताना भाषा हा निर्णायक व मुख्य आधार समजता कामा नये ❌
हा मुद्दाही या विशिष्ट विधानाचा भाग नव्हता.

त्यामुळे योग्य विधाने अ आणि ड आहेत.

म्हणून पर्याय (4) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 52: राजर्षी शाहू महाराजांच्या शैक्षणिक धोरणांबाबत खालीलपैकी कोणती विधाने योग्य आहेत ?

अ. मागासवर्गीय व वंचित घटकांच्या शिक्षणासाठी त्यांनी विशेष सवलती व वसतिगृहे सुरू केली
ब. त्यांनी शिक्षण व्यवस्था फक्त उच्चवर्णीय समाजापुरती मर्यादित ठेवली.
क. प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे करण्यास त्यांनी विरोध केला होता.
ड. शिक्षणाचा प्रसार हा सामाजिक समतेचा मुख्य मार्ग आहे असा त्यांचा ठाम विश्वास होता.

(1) अ आणि ड

(2) ब आणि क

(3) अ, ब आणि ड

(4) वरीलपैकी सर्व विधाने योग्य आहेत

योग्य उत्तर: (1) अ आणि ड

स्पष्टीकरण:
राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज (1874–1922) हे सामाजिक न्याय, शिक्षण प्रसार आणि मागासवर्गीयांच्या उत्थानासाठी कार्य करणारे महान समाजसुधारक होते. कोल्हापूर संस्थानात त्यांनी शिक्षणाला विशेष महत्त्व दिले.

अ. मागासवर्गीय व वंचित घटकांच्या शिक्षणासाठी त्यांनी विशेष सवलती व वसतिगृहे सुरू केली ✅
शाहू महाराजांनी बहुजन समाजातील विद्यार्थ्यांसाठी शाळा, वसतिगृहे आणि शैक्षणिक सवलती उपलब्ध करून दिल्या. त्यांनी विविध जाती-जमातींसाठी स्वतंत्र वसतिगृहे सुरू केली.

ब. त्यांनी शिक्षण व्यवस्था फक्त उच्चवर्णीय समाजापुरती मर्यादित ठेवली ❌
हे विधान चुकीचे आहे. शाहू महाराजांनी शिक्षण सर्व समाजघटकांसाठी खुले केले आणि बहुजन समाजाच्या शिक्षणासाठी विशेष प्रयत्न केले.

क. प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे करण्यास त्यांनी विरोध केला होता ❌
हे विधान चुकीचे आहे. शाहू महाराजांनी प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत करण्यासाठी प्रयत्न केले. कोल्हापूर संस्थानात त्यांनी शिक्षणाला प्रोत्साहन दिले.

ड. शिक्षणाचा प्रसार हा सामाजिक समतेचा मुख्य मार्ग आहे असा त्यांचा ठाम विश्वास होता ✅
शिक्षणाच्या माध्यमातून सामाजिक विषमता दूर करता येते आणि समाजातील वंचित घटकांचा विकास होऊ शकतो, असा शाहू महाराजांचा ठाम विश्वास होता.

त्यामुळे अ आणि ड ही विधाने योग्य आहेत.

म्हणून पर्याय (1) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 53: खालीलपैकी कोणती विधाने सेनापती बापट यांच्या संबंधी बरोबर आहेत ?

अ. सेनापती बापट यांनी इंजिनियर होण्यासाठी मुंबई विद्यापीठाची शिष्यवृत्ती घेतली नाही.
ब. सेनापती बापट यांनी सावरकरांची प्रभावी वाणी व तेजस्वी लेखणी घेऊन नेतृत्व केले.
क. सेनापती बापट हे सावरकरांपेक्षा वयाने लहान होते.
ड. सेनापती बापट भारतात परतले ते दोन पिस्तुले व बॉम्ब बनविण्याचे तंत्रज्ञान घेऊनच.

(1) अ आणि ब बरोबर आहेत

(2) ब आणि क बरोबर आहेत

(3) अ, ब, क बरोबर आहेत

(4) ब आणि ड बरोबर आहेत

योग्य उत्तर: (4) ब आणि ड बरोबर आहेत

स्पष्टीकरण:
सेनापती पांडुरंग महादेव बापट (1880–1967) हे भारतीय स्वातंत्र्यसंग्रामातील क्रांतिकारक, समाजसुधारक आणि मुळशी सत्याग्रहाचे प्रमुख नेते होते. दिलेल्या विधानांचे सविस्तर विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

अ. सेनापती बापट यांनी इंजिनियर होण्यासाठी मुंबई विद्यापीठाची शिष्यवृत्ती घेतली नाही. ❌
चूक: त्यांनी १९०३ मध्ये बी.ए. उत्तीर्ण झाल्यावर इंजिनिअरिंगच्या उच्चशिक्षणासाठी मुंबई विद्यापीठाची शिष्यवृत्ती मिळवून एडिनबरो (इंग्लंड) येथे प्रवेश घेतला होता. त्यामुळे हे विधान चुकीचे आहे.

ब. सेनापती बापट यांनी सावरकरांची प्रभावी वाणी व तेजस्वी लेखणी घेऊन नेतृत्व केले. ✅
बरोबर: लंडनमध्ये राहताना ते 'इंडिया हाउस' मध्ये स्वातंत्र्यवीर सावरकरांच्या संपर्कात आले आणि त्यांच्या विचारांनी व वक्तृत्वाने अत्यंत प्रभावित झाले होते.

क. सेनापती बापट हे सावरकरांपेक्षा वयाने लहान होते. ❌
चूक: सेनापती बापट यांचा जन्म १२ नोव्हेंबर १८८० रोजी झाला, तर वि. दा. सावरकर यांचा जन्म २८ मे १८८३ रोजी झाला होता. म्हणजेच बापट हे सावरकरांपेक्षा वयाने सुमारे ३ वर्षे मोठे होते, लहान नव्हते.

ड. सेनापती बापट भारतात परतले ते दोन पिस्तुले व बॉम्ब बनविण्याचे तंत्रज्ञान घेऊनच. ✅
बरोबर: त्यांनी पॅरिसमध्ये रशियन क्रांतिकारकांकडून बॉम्ब बनवण्याचे तंत्रज्ञान (बॉम्ब मॅन्युअल) हस्तगत केले आणि दोन पिस्तुले व बॉम्बचे साहित्य घेऊन ते १९०८ मध्ये भारतात परतले.

त्यामुळे केवळ 'ब' आणि 'ड' ही विधाने पूर्णपणे बरोबर आहेत.

म्हणून पर्याय (4) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 54: शाहू महाराजांनी अर्थसहाय्य केलेल्या "मुकनायक" या पाक्षिकाचे संपादक कोण होते ?

अ. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
ब. पांडुरंग नंदराम भटकर
क. शिवराम जाणबा कांबळे
ड. किसन फागू बनसोडे

(1) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

(2) पांडुरंग नंदराम भटकर

(3) शिवराम जाणबा कांबळे

(4) किसन फागू बनसोडे

योग्य उत्तर: (2) पांडुरंग नंदराम भटकर

स्पष्टीकरण:
'मूकनायक' वृत्तपत्र: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी 31 जानेवारी 1920 रोजी हे पाक्षिक सुरू केले. हे पाक्षिक मुंबईहून प्रकाशित होत असे आणि अस्पृश्य, शोषित व वंचित समाजाच्या समस्या मांडण्याचे कार्य याद्वारे केले गेले.

आर्थिक मदत: या पाक्षिकासाठी कोल्हापूरचे छत्रपती शाहू महाराज यांनी आर्थिक मदत केली होती.

पहिले संपादक: डॉ. आंबेडकर हे सिडनहॅम कॉलेजमध्ये प्राध्यापक म्हणून कार्यरत असल्याने आणि शासकीय नियमांमुळे ते अधिकृतपणे संपादक बनू शकत नव्हते. त्यामुळे पांडुरंग नंदराम भटकर यांची 'मूकनायक'चे पहिले संपादक म्हणून नियुक्ती करण्यात आली होती. त्यानंतर ज्ञानदेव ध्रुवनाथ घोलप यांनी व्यवस्थापक/संपादक म्हणून काम पाहिले.

(1) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर ❌
ते 'मुकनायक'चे संस्थापक व वैचारिक मार्गदर्शक होते, आणि पहिल्या अंकातील 'मनोगत' हा अग्रलेख त्यांनीच लिहिला होता, पण शासकीय सेवेतील पदामुळे ते अधिकृत संपादक नव्हते.

(3) शिवराम जाणबा कांबळे ❌
ते दलित चळवळीतील कार्यकर्ते होते, परंतु "मुकनायक"चे संपादक नव्हते.

(4) किसन फागू बनसोडे ❌
ते सामाजिक सुधारक व दलित चळवळीतील कार्यकर्ते होते; मात्र "मुकनायक"शी त्यांचा संपादक म्हणून संबंध नव्हता.

महत्त्वाचे मुद्दे:
• "मुकनायक" स्थापना → 31 जानेवारी 1920
• संस्थापक व वैचारिक मार्गदर्शक → डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
• पहिले संपादक → पांडुरंग नंदराम भटकर
• आर्थिक सहाय्य → छत्रपती शाहू महाराज

म्हणून पर्याय (2) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 55: पुणे जवळील देवाची आळंदी येथे 3 ऑगस्ट 1947 रोजी झालेल्या शेतकरी कामगार पक्षाच्या स्थापनेमध्ये पुढीलपैकी कोणाकोणाचा समावेश होता ?

अ. शंकरराव मोरे
ब. केशवराव जेधे
क. भाऊसाहेब राऊत
ड. तुळशीदास जाधव

(1) वरीलपैकी कोणीही नाही

(2) वरीलपैकी सर्व

(3) फक्त अ, ब आणि ड

(4) फक्त अ आणि ड

योग्य उत्तर: (2) वरीलपैकी सर्व

स्पष्टीकरण:
शेतकरी कामगार पक्ष (Peasants and Workers Party - PWP) ची स्थापना 3 ऑगस्ट 1947 रोजी पुणे जिल्ह्यातील देवाची आळंदी येथे झाली. हा पक्ष शेतकरी, कामगार आणि ग्रामीण समाजाच्या प्रश्नांवर कार्य करण्यासाठी स्थापन करण्यात आला.

स्थापनेत सहभागी प्रमुख नेते:
✅ अ. शंकरराव मोरे – पक्षाचे प्रमुख संस्थापक व वैचारिक नेते.
✅ ब. केशवराव जेधे – ब्राह्मणेतर चळवळीचे प्रमुख नेते व संस्थापक सदस्य.
✅ क. भाऊसाहेब राऊत – स्थापनेत सक्रिय सहभाग असलेले नेते.
✅ ड. तुळशीदास जाधव – पक्षाच्या स्थापनेतील प्रमुख संस्थापकांपैकी एक.

महत्त्वाची तथ्ये (MPSC दृष्टीने):
• स्थापना : 3 ऑगस्ट 1947
• स्थळ : देवाची आळंदी, पुणे
• पक्ष : शेतकरी कामगार पक्ष (PWP)
• प्रमुख संस्थापक : शंकरराव मोरे, केशवराव जेधे, भाऊसाहेब राऊत आणि तुळशीदास जाधव

त्यामुळे अ, ब, क आणि ड ही सर्व विधाने योग्य आहेत.

म्हणून पर्याय (2) – वरीलपैकी सर्व हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 56: 19 व्या शतकात महाराष्ट्रात बहुतांश शेतकरी कर्जबाजारी होण्यास कारणीभूत ठरलेल्या व ब्रिटिशांची महसुली नीती स्पष्ट करणाऱ्या इ.स. 1880 मधील खोती वतन कायद्याशी खालीलपैकी संबंधित वैशिष्ट्ये कोणती ?

अ. सरकारने ठरविलेला शेतसारा देणे खोतांना बंधनकारक.
ब. शेतकऱ्यांनी सारा भरता यावा यासाठी पीक पद्धतीत बदल केला.
क. शेतकऱ्यांना सारा भरण्यासाठी कर्ज मिळण्याची सोय उपलब्ध केली.
ड. शेतसारा रोख किंवा धान्याच्या रूपात भरण्याची सोय झाली.
इ. शेतीचे अंशतः व्यापारीकरण झाले.

(1) अ, क, इ

(2) अ, क, ड

(3) ब, ड, इ

(4) अ, ब, इ

योग्य उत्तर: (4) अ, ब, इ

स्पष्टीकरण:
ब्रिटिश काळात महाराष्ट्रातील विशेषतः कोकण भागात खोती पद्धती अस्तित्वात होती. या पद्धतीत खोत हा सरकार आणि शेतकरी यांच्यामधील मध्यस्थ म्हणून काम करत असे. इ.स. 1880 च्या खोती वतन कायद्याद्वारे महसूल व्यवस्थेचे नियमन करण्यात आले.

वैशिष्ट्यांचे विश्लेषण:

अ. सरकारने ठरविलेला शेतसारा देणे खोतांना बंधनकारक ✅
१८८० च्या खोती वतन कायद्यानुसार, महसूल उत्पन्न कितीही असले तरी खोतांना (जमीनदारांना) ब्रिटिश सरकारला ठराविक शेतसारा देणे सक्तीचे करण्यात आले होते.

ब. शेतकऱ्यांनी सारा भरता यावा यासाठी पीक पद्धतीत बदल केला ✅
ब्रिटिशांच्या कडक महसूल धोरणामुळे आणि वेळेत कर भरण्याच्या दबावामुळे पारंपारिक पीक पद्धतीत बदल करून नगदी पिके घेण्यावर भर दिला गेला.

क. शेतकऱ्यांना सारा भरण्यासाठी कर्ज मिळण्याची सोय उपलब्ध केली ❌
सरकारने शेतकऱ्यांना कर्ज देण्याची कोणतीही संस्थात्मक व्यवस्था केली नाही. यामुळेच शेतकरी सावकारांच्या जाळ्यात अडकले व कर्जबाजारी झाले.

ड. शेतसारा रोख किंवा धान्याच्या रूपात भरण्याची सोय झाली ❌
ब्रिटिश प्रशासनाने धान्याऐवजी केवळ 'रोख' (Cash) स्वरूपात शेतसारा भरण्याची सक्ती केली होती. धान्याचा पर्याय उपलब्ध नव्हता.

इ. शेतीचे अंशतः व्यापारीकरण झाले ✅
रोख रक्कम उभी करण्यासाठी शेतकऱ्यांना आपले अन्नधान्य बाजारात विकणे भाग पडले, ज्यामुळे शेतीचे व्यापारीकरण (Commercialization) सुरू झाले.

त्यामुळे अ, ब आणि इ ही विधाने या कायद्याशी आणि महसुली धोरणाशी संबंधित अत्यंत अचूक वैशिष्ट्ये आहेत.

म्हणून पर्याय (4) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 57: खालील घटनांचा योग्य क्रम लावा.

अ. महाडच्या पाण्याचा सत्याग्रह
ब. पुणे येथील पर्वती मंदिर सत्याग्रह
क. माणगांव परिषद
ड. बहिष्कृत हितकारिणी सभा

(1) ब, अ, ड, क

(2) क, ड, अ, ब

(3) अ, क, ब, ड

(4) ड, ब, क, अ

योग्य उत्तर: (2) क, ड, अ, ब

स्पष्टीकरण:
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली महाराष्ट्रातील दलित चळवळीतील महत्त्वाच्या घटनांचा कालानुक्रम पुढीलप्रमाणे आहे.

क. माणगांव परिषद (1920) ✅
कोल्हापूर संस्थानातील माणगांव येथे मार्च 1920 मध्ये बहिष्कृत समाजाची परिषद भरली. या परिषदेत राजर्षी शाहू महाराजांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाचे कौतुक केले.

ड. बहिष्कृत हितकारिणी सभा (1924) ✅
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी 20 जुलै 1924 रोजी मुंबई येथे बहिष्कृत हितकारिणी सभेची स्थापना केली. या संस्थेचा उद्देश दलित समाजात शिक्षणाचा प्रसार व सामाजिक सुधारणा करणे हा होता.

अ. महाडच्या पाण्याचा सत्याग्रह (1927) ✅
20 मार्च 1927 रोजी महाड येथील चवदार तळ्याचे पाणी अस्पृश्यांसाठी खुले करण्यासाठी डॉ. आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली सत्याग्रह करण्यात आला.

ब. पुणे येथील पर्वती मंदिर सत्याग्रह (1929) ✅
पुण्यातील पर्वती मंदिर प्रवेशासाठी 1929 मध्ये सत्याग्रह करण्यात आला. हा अस्पृश्यांना धार्मिक स्थळांमध्ये प्रवेश मिळवून देण्यासाठी झालेल्या चळवळीचा भाग होता.

योग्य कालानुक्रम:
माणगांव परिषद (1920) → बहिष्कृत हितकारिणी सभा (1924) → महाड सत्याग्रह (1927) → पर्वती मंदिर सत्याग्रह (1929)

त्यामुळे योग्य क्रम क, ड, अ, ब आहे.

म्हणून पर्याय (2) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 58: महाराष्ट्रातील डाव्या चळवळीचे नेते श्रीपाद अमृत डांगे यांच्या संदर्भातील खालीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत ?

अ. श्रीपाद अमृत डांगे यांचे उच्च शिक्षण मुंबईच्या विल्सन कॉलेजमध्ये झाले.
ब. 'गांधी व्हर्सेस लेनिन' या नावाचा इंग्रजी ग्रंथ लिहिला.
क. श्रीपाद अमृत डांगे यांनी कामगारांचे संघटन करून कामगारांच्या चळवळी उभारल्या.
ड. श्रीपाद अमृत डांगे यांनी 'युगांतर' हे वृत्तपत्र सुरू केले.

(1) फक्त अ आणि ब

(2) फक्त अ, ब आणि क

(3) फक्त ब, क आणि ड

(4) फक्त अ, क आणि ड

योग्य उत्तर: (2) फक्त अ, ब आणि क

स्पष्टीकरण:
श्रीपाद अमृत डांगे (1899–1991) हे महाराष्ट्रातील प्रमुख कम्युनिस्ट नेते, कामगार चळवळीचे संघटक आणि भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाच्या स्थापनेतील महत्त्वाचे नेते होते.

अ. श्रीपाद अमृत डांगे यांचे उच्च शिक्षण मुंबईच्या विल्सन कॉलेजमध्ये झाले. ✅
डांगे यांनी मुंबईतील विल्सन कॉलेजमध्ये शिक्षण घेतले. महाविद्यालयीन काळातच त्यांच्यावर समाजवादी व मार्क्सवादी विचारांचा प्रभाव पडला.

ब. 'गांधी व्हर्सेस लेनिन' या नावाचा इंग्रजी ग्रंथ लिहिला. ✅
डांगे यांनी "Gandhi vs Lenin" हा इंग्रजी ग्रंथ लिहिला. या ग्रंथामध्ये महात्मा गांधी आणि व्लादिमीर लेनिन यांच्या विचारांची तुलना केली आहे.

क. श्रीपाद अमृत डांगे यांनी कामगारांचे संघटन करून कामगारांच्या चळवळी उभारल्या. ✅
डांगे यांनी कामगारांचे संघटन केले आणि मुंबईतील गिरणी कामगारांच्या चळवळीत महत्त्वाची भूमिका बजावली. ते अखिल भारतीय ट्रेड युनियन काँग्रेस (AITUC) शी संबंधित होते.

ड. श्रीपाद अमृत डांगे यांनी 'युगांतर' हे वृत्तपत्र सुरू केले. ❌
हे विधान चुकीचे आहे. डांगे यांनी "The Socialist" या नियतकालिकाच्या माध्यमातून समाजवादी विचारांचा प्रचार केला; 'युगांतर' हे त्यांचे सुरू केलेले वृत्तपत्र नव्हते.

योग्य विधाने:
अ, ब आणि क ✅

त्यामुळे पर्याय (2) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 59: मुंबई येथे 'स्टुडंट लिटररी अॅण्ड सायंटिफिक सोसायटी' च्या स्थापनेत खालीलपैकी कोणत्या व्यक्तींचा सहभाग होता ?

अ. गोपाळ गणेश आगरकर
ब. दादाभाई नौरोजी
क. डॉ. भाऊ दाजी लाड
ड. विश्वनाथ नारायण मंडलीक

(1) फक्त अ आणि ब

(2) फक्त अ, ब आणि क

(3) फक्त ब, क आणि ड

(4) फक्त अ, क आणि ड

योग्य उत्तर: (3) फक्त ब, क आणि ड

स्पष्टीकरण:
'स्टुडंट लिटररी अॅण्ड सायंटिफिक सोसायटी' (Students' Literary and Scientific Society) ची स्थापना 1848 मध्ये मुंबई येथे करण्यात आली. ही संस्था आधुनिक शिक्षणाचा प्रसार आणि समाजसुधारणेच्या उद्देशाने स्थापन करण्यात आली होती.

या संस्थेच्या स्थापनेत प्रमुख भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्ती पुढीलप्रमाणे होत्या:

अ. गोपाळ गणेश आगरकर ❌
आगरकरांचा जन्म 1856 मध्ये झाला. त्यामुळे 1848 मध्ये स्थापन झालेल्या या संस्थेच्या स्थापनेत त्यांचा सहभाग असणे शक्य नाही.

ब. दादाभाई नौरोजी ✅
दादाभाई नौरोजी हे या संस्थेच्या स्थापनेतील प्रमुख व्यक्तींपैकी एक होते. त्यांनी शिक्षण व समाजसुधारणेसाठी महत्त्वपूर्ण कार्य केले.

क. डॉ. भाऊ दाजी लाड ✅
डॉ. भाऊ दाजी लाड हे या संस्थेच्या स्थापनेत सहभागी असलेले प्रमुख समाजसुधारक होते.

ड. विश्वनाथ नारायण मंडलीक ✅
विश्वनाथ नारायण मंडलीक यांचाही या संस्थेच्या स्थापनेत सहभाग होता.

योग्य विधाने:
ब. दादाभाई नौरोजी ✅
क. डॉ. भाऊ दाजी लाड ✅
ड. विश्वनाथ नारायण मंडलीक ✅

त्यामुळे फक्त ब, क आणि ड ही विधाने योग्य आहेत.

म्हणून पर्याय (3) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 60: राजर्षी छत्रपती शाहू महाराजांनी खालीलपैकी कोणत्या स्त्रियांना शिक्षण कार्यात सहकार्य केले होते ?

अ. रखमाबाई केळवकर
ब. भागिरथीबाई देसाई
क. काशीबाई राऊत
ड. इंदूमती देवी

(1) फक्त अ आणि ब

(2) फक्त ब आणि क

(3) फक्त अ आणि ड

(4) फक्त ब, क आणि ड

योग्य उत्तर: (3) फक्त अ आणि ड

सविस्तर स्पष्टीकरण:
राजर्षी छत्रपती शाहू महाराजांनी कोल्हापूर संस्थानात स्त्री शिक्षणाचा पाया मजबूत करण्यासाठी अनेक महत्त्वपूर्ण पावले उचलली आणि विविध स्त्रियांना त्यांच्या शिक्षण कार्यात प्रत्यक्ष सहकार्य व प्रोत्साहन दिले:

अ. रखमाबाई केळवकर ✅
कोल्हापूर येथील 'फिमेल ट्रेनिंग स्कूल'च्या मुख्याध्यापिका मिस लिटल यांच्या निवृत्तीनंतर शाहू महाराजांनी रखमाबाई केळवकर यांची तिथे शिक्षिका म्हणून नियुक्ती केली. तसेच त्यांनी रखमाबाई केळवकर यांच्या उच्च वैद्यकीय शिक्षणासाठी (लंडन/इंग्लंड येथे) आर्थिक मदत व शिष्यवृत्ती देखील मंजूर केली होती. त्यामुळे हे विधान बरोबर आहे.

ब. भागिरथीबाई देसाई ❌
शाहू महाराजांच्या थेट शैक्षणिक साहाय्याच्या किंवा अधिकृत संस्थात्मक अनुदानाच्या कोल्हापूर संस्थानाच्या दप्तरात नोंदी आढळत नाहीत. त्यामुळे हे विधान चूक आहे.

क. काशीबाई राऊत ❌
यांच्याबाबतही शाहू महाराजांच्या थेट शैक्षणिक साहाय्याच्या नोंदी आढळत नाहीत. त्यामुळे हे विधानही चूक आहे.

ड. इंदूमती देवी ✅
इंदूमती देवी (बडोद्याचे सयाजीराव गायकवाड तिसरे यांच्या कन्या आणि पुढे कोल्हापूरच्या राणी) यांच्या आधुनिक शिक्षणात शाहू महाराजांनी विशेष रस घेतला. त्यांच्यात समतेचे संस्कार व्हावेत म्हणून महाराजांनी त्यांच्यासोबत वेगवेगळ्या जातींमधील मुलींना एकत्र शिकण्याची व राहण्याची सोय केली होती. त्यामुळे हे विधान बरोबर आहे.

यावरून अ आणि ड ही विधाने सत्य ठरतात.

म्हणून पर्याय (3) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 61: पर्यावरण संवर्धनात कार्यरत असणाऱ्या राष्ट्रीय पातळीवरील संघटना व त्यांची मुख्यालये स्थित असलेल्या शहरांच्या जोड्या जुळवा.

संघटना             मुख्यालय

अ. भारतीय प्राणी कल्याण मंडळ       I. देहराडून
ब. भारतीय वनस्पती सर्वेक्षण       II. बल्लभगड/बलरामगड (हरियाणा)
क. वन अनुसंधान संस्था       III. चेन्नई
ड. राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरण       IV. कलकत्ता

(1) II     I     III     IV

(2) III     II     I     IV

(3) II     IV     I     III

(4) IV     III     II     I

योग्य उत्तर: (3) II, IV, I, III

स्पष्टीकरण:
पर्यावरण संवर्धन, जैवविविधता आणि वन्यजीव संरक्षणासाठी भारतात विविध राष्ट्रीय संस्था कार्यरत आहेत. त्यांची मुख्यालये पुढीलप्रमाणे आहेत.

अ. भारतीय प्राणी कल्याण मंडळ (Animal Welfare Board of India) → II. बल्लभगड/बलरामगड (हरियाणा) ✅
भारतीय प्राणी कल्याण मंडळाची स्थापना 1962 मध्ये करण्यात आली. याचे मुख्यालय हरियाणातील बल्लभगड (Ballabhgarh) येथे आहे.

ब. भारतीय वनस्पती सर्वेक्षण (Botanical Survey of India - BSI) → IV. कलकत्ता (कोलकाता) ✅
भारतीय वनस्पती सर्वेक्षणाची स्थापना 1890 मध्ये झाली. याचे मुख्यालय कोलकाता (पश्चिम बंगाल) येथे आहे.

क. वन अनुसंधान संस्था (Forest Research Institute - FRI) → I. देहराडून ✅
वन अनुसंधान संस्थेचे मुख्यालय देहराडून, उत्तराखंड येथे आहे. ही भारतातील वन संशोधन क्षेत्रातील प्रमुख संस्था आहे.

ड. राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरण (National Biodiversity Authority - NBA) → III. चेन्नई ✅
राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरणाची स्थापना 2003 मध्ये झाली असून त्याचे मुख्यालय चेन्नई, तमिळनाडू येथे आहे.

योग्य जोड्या:
अ → II (भारतीय प्राणी कल्याण मंडळ → बल्लभगड)
ब → IV (भारतीय वनस्पती सर्वेक्षण → कोलकाता)
क → I (वन अनुसंधान संस्था → देहराडून)
ड → III (राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरण → चेन्नई)

त्यामुळे योग्य क्रम II, IV, I, III आहे.

म्हणून पर्याय (3) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 62: खालीलपैकी अणुउर्जेच्या इतिहासातील पहिला अपघात कोणता ?

(1) चर्नोबिल
(2) चॉक रिव्हर
(3) फुकूशिमा
(4) थ्री माईल आयलॅण्ड

(1) चर्नोबिल

(2) चॉक रिव्हर

(3) फुकूशिमा

(4) थ्री माईल आयलॅण्ड

योग्य उत्तर: (2) चॉक रिव्हर

स्पष्टीकरण:
अणुऊर्जेच्या इतिहासातील पहिला गंभीर अणुभट्टी अपघात चॉक रिव्हर अणुभट्टी अपघात (Chalk River Accident) हा मानला जातो.

चॉक रिव्हर अपघात (1952) ✅
• स्थळ: चॉक रिव्हर प्रयोगशाळा, ओंटारिओ, कॅनडा
• वर्ष: 1952
• हा जगातील पहिला गंभीर अणुभट्टी अपघात होता.
• NRX संशोधन अणुभट्टीमध्ये बिघाड झाल्यामुळे अणुभट्टीचे नुकसान झाले आणि किरणोत्सर्गी पदार्थ बाहेर पडले.

इतर पर्याय:

(1) चर्नोबिल (Chernobyl) ❌
• वर्ष: 1986
• स्थळ: युक्रेन (तेव्हा सोव्हिएत संघ)
• जगातील सर्वात भीषण अणुऊर्जा अपघातांपैकी एक.

(3) फुकूशिमा (Fukushima Daiichi) ❌
• वर्ष: 2011
• स्थळ: जपान
• भूकंप व त्सुनामीमुळे झालेला मोठा अणुऊर्जा अपघात.

(4) थ्री माईल आयलॅण्ड (Three Mile Island) ❌
• वर्ष: 1979
• स्थळ: अमेरिका (पेनसिल्व्हेनिया)
• अमेरिकेतील सर्वात गंभीर अणुऊर्जा अपघातांपैकी एक.

कालक्रम:
चॉक रिव्हर (1952) → थ्री माईल आयलॅण्ड (1979) → चर्नोबिल (1986) → फुकूशिमा (2011)

म्हणून पर्याय (2) चॉक रिव्हर योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 63: "वसंतराव नाईक तांडा/बस्ती विकास" ही योजना -------द्वारे राबविली जाते.

(1) आदिवासी विकास विभाग, महाराष्ट्र शासन
(2) अल्पसंख्यांक विभाग आणि औकाफ मंत्रालय, महाराष्ट्र शासन
(3) ग्रामीण विकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
(4) सामाजिक न्याय आणि विशेष सहाय्य विभाग, महाराष्ट्र शासन

(1) आदिवासी विकास विभाग, महाराष्ट्र शासन

(2) अल्पसंख्यांक विभाग आणि औकाफ मंत्रालय, महाराष्ट्र शासन

(3) ग्रामीण विकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन

(4) सामाजिक न्याय आणि विशेष सहाय्य विभाग, महाराष्ट्र शासन

योग्य उत्तर: (4) सामाजिक न्याय आणि विशेष सहाय्य विभाग, महाराष्ट्र शासन

स्पष्टीकरण:
"वसंतराव नाईक तांडा/बस्ती विकास योजना" ही महाराष्ट्र शासनाची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती (VJNT) व इतर वंचित घटकांच्या वस्त्यांच्या विकासासाठी राबविण्यात येणारी योजना आहे.

या योजनेचा उद्देश तांडे व बस्त्यांमध्ये मूलभूत सुविधा उपलब्ध करून देणे हा आहे. यामध्ये रस्ते, पाणीपुरवठा, वीज, स्वच्छता, समाजमंदिर व इतर आवश्यक नागरी सुविधा विकसित करण्यावर भर दिला जातो.

योजनेची अंमलबजावणी:
✅ सामाजिक न्याय आणि विशेष सहाय्य विभाग, महाराष्ट्र शासन

इतर पर्याय:

(1) आदिवासी विकास विभाग ❌
हा विभाग अनुसूचित जमातींच्या विकासासाठी कार्य करतो; मात्र ही योजना VJNT व तांडा/बस्ती विकासाशी संबंधित आहे.

(2) अल्पसंख्यांक विभाग ❌
हा विभाग अल्पसंख्यांक समुदायांच्या कल्याणासाठी कार्य करतो.

(3) ग्रामीण विकास व पंचायत राज विभाग ❌
ग्रामीण विकासाशी संबंधित विविध योजना या विभागामार्फत राबवल्या जातात; परंतु वसंतराव नाईक तांडा/बस्ती विकास योजना या विभागाची नाही.

म्हणून पर्याय (4) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 64: महाराष्ट्रातील 'वलेण कोंढ' हे मत्स्य अभयारण्य कोणत्या नदीवर आहे ?

(1) आंबी नदी
(2) काल नदी
(3) वैतरणा नदी
(4) मुठा नदी

(1) आंबी नदी

(2) काल नदी

(3) वैतरणा नदी

(4) मुठा नदी

योग्य उत्तर: (2) काल नदी

स्पष्टीकरण:
'वलेण कोंढ' (Valane Kondh) मत्स्य अभयारण्य हे महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील एक महत्त्वाचे मत्स्य संवर्धन क्षेत्र आहे.

हे मत्स्य अभयारण्य काल नदीवर (Kal River) स्थित आहे. या ठिकाणी स्थानिक मत्स्य प्रजातींचे संरक्षण व संवर्धन करण्यासाठी विशेष प्रयत्न केले जातात.

इतर पर्याय:

(1) आंबी नदी ❌
आंबी नदी ही रायगड जिल्ह्यातील नदी असली तरी वलेण कोंढ मत्स्य अभयारण्य तिच्यावर नाही.

(3) वैतरणा नदी ❌
वैतरणा नदी महाराष्ट्रातील महत्त्वाची नदी असून ती प्रामुख्याने पालघर व नाशिक भागातून वाहते.

(4) मुठा नदी ❌
मुठा नदी पुणे शहरातून वाहणारी नदी असून ती वलेण कोंढ मत्स्य अभयारण्याशी संबंधित नाही.

महत्त्वाचे तथ्य (MPSC साठी):
• मत्स्य अभयारण्य: वलेण कोंढ
• नदी: काल नदी
• जिल्हा: रायगड, महाराष्ट्र

म्हणून पर्याय (2) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 65: निळा कार्बन परिसंस्थांसाठी आंतरराष्ट्रीय धोरण चौकट --------- यांनी विकसित केली आहे.

(1) आय.पी.बी.ई.एस.
(2) सी.आय.टी.ई.एस.
(3) सी.आय. आणि आय.यू.सी.एन.
(4) डब्ल्यू.डब्ल्यू.एफ.

(1) आय.पी.बी.ई.एस.

(2) सी.आय.टी.ई.एस.

(3) सी.आय. आणि आय.यू.सी.एन.

(4) डब्ल्यू.डब्ल्यू.एफ.

योग्य उत्तर: (3) सी.आय. आणि आय.यू.सी.एन.

स्पष्टीकरण:
निळा कार्बन (Blue Carbon) म्हणजे समुद्री व किनारी परिसंस्थांद्वारे शोषून घेतला जाणारा आणि साठवला जाणारा कार्बन. यामध्ये प्रामुख्याने खारफुटी (Mangroves), समुद्री गवत (Seagrass) आणि ज्वारीय दलदली (Tidal Marshes) यांचा समावेश होतो.

निळ्या कार्बन परिसंस्थांच्या संवर्धनासाठी आंतरराष्ट्रीय धोरणात्मक चौकट संवर्धन आंतरराष्ट्रीय (Conservation International - CI) आणि आंतरराष्ट्रीय निसर्ग संवर्धन संघ (International Union for Conservation of Nature - IUCN) यांनी विकसित केली आहे.

(1) आय.पी.बी.ई.एस. (IPBES) ❌
जैवविविधता आणि परिसंस्था सेवांशी संबंधित वैज्ञानिक मूल्यांकन करणारी आंतरसरकारी संस्था आहे.

(2) सी.आय.टी.ई.एस. (CITES) ❌
वन्यजीव व वनस्पतींच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचे नियमन करणारा करार आहे.

(4) डब्ल्यू.डब्ल्यू.एफ. (WWF) ❌
जागतिक वन्यजीव संरक्षणासाठी कार्य करणारी आंतरराष्ट्रीय स्वयंसेवी संस्था आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे (MPSC/UPSC):
• निळा कार्बन स्रोत → खारफुटी, समुद्री गवत, किनारी दलदली
• भूमिका → वातावरणातील कार्बन डायऑक्साइड कमी करण्यास मदत
• धोरण चौकट → CI आणि IUCN

म्हणून पर्याय (3) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 66: महाराष्ट्र राज्य वनधोरण - 2008 नुसार खालीलपैकी कोणत्या विभागाकडे मानव संसाधन विकास योजनेच्या (एच.आर.डी. योजना) अंमलबजावणीची जबाबदारी सोपविण्यात आली आहे ?

(1) वन विभाग
(2) सामाजिक वनीकरण विभाग
(3) वन विकास महामंडळ
(4) वरील सर्व

(1) वन विभाग

(2) सामाजिक वनीकरण विभाग

(3) वन विकास महामंडळ

(4) वरील सर्व

योग्य उत्तर: (4) वरील सर्व

स्पष्टीकरण:
महाराष्ट्र राज्य वनधोरण - 2008 मध्ये वनसंवर्धन, वन व्यवस्थापन, जैवविविधता संरक्षण आणि वन क्षेत्राशी संबंधित मानवी संसाधनांचा विकास यांना महत्त्व देण्यात आले आहे.

मानव संसाधन विकास योजना (Human Resource Development - HRD Plan) अंतर्गत वन क्षेत्रातील अधिकारी, कर्मचारी, वन व्यवस्थापनाशी संबंधित संस्था व स्थानिक समुदाय यांचे प्रशिक्षण, कौशल्यविकास आणि क्षमता वृद्धी यावर भर देण्यात आला आहे.

या योजनेच्या अंमलबजावणीची जबाबदारी पुढील सर्व संस्थांकडे सोपविण्यात आली आहे:

(1) वन विभाग ✅
वन प्रशासन, वनसंवर्धन आणि कर्मचाऱ्यांच्या प्रशिक्षणाची मुख्य जबाबदारी वन विभागाची आहे.

(2) सामाजिक वनीकरण विभाग ✅
सामाजिक वनीकरणाच्या माध्यमातून लोकसहभाग, प्रशिक्षण व जनजागृती कार्यक्रम राबविले जातात.

(3) वन विकास महामंडळ (FDCM) ✅
वन विकास महामंडळाकडून वन विकास, व्यवस्थापन आणि संबंधित मनुष्यबळ विकास कार्यक्रम राबविले जातात.

त्यामुळे HRD योजनेची अंमलबजावणी ही केवळ एका विभागाची नसून वन विभाग, सामाजिक वनीकरण विभाग आणि वन विकास महामंडळ या सर्वांची संयुक्त जबाबदारी आहे.

म्हणून पर्याय (4) वरील सर्व योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 67: खालील जोड्या जुळवा :

विभाग            अभयारण्यांची संख्या

अ. कोकण            i. 10
ब. खान्देश           ii. 04
क. विदर्भ           iii. 02
ड. पश्चिम महाराष्ट्र     iv. 15

(1) iii     iv     i     ii

(2) ii     iii     iv     i

(3) iv     i     ii     iii

(4) i     iv     iii     ii

योग्य उत्तर: (2) ii, iii, iv, i

स्पष्टीकरण:
महाराष्ट्रातील विविध भौगोलिक विभागांनुसार अभयारण्यांचे वितरण पुढीलप्रमाणे आहे.

अ. कोकण → ii. 04 ✅
कोकण विभागात एकूण 04 अभयारण्ये आहेत.

ब. खान्देश → iii. 02 ✅
खान्देश प्रदेशात 02 अभयारण्ये आहेत.

क. विदर्भ → iv. 15 ✅
विदर्भ विभागात वनक्षेत्र व वन्यजीव संरक्षण क्षेत्रांमुळे सर्वाधिक म्हणजे 15 अभयारण्ये आहेत.

ड. पश्चिम महाराष्ट्र → i. 10 ✅
पश्चिम महाराष्ट्र विभागात 10 अभयारण्ये आहेत.

योग्य जोड्या:
अ → ii (04)
ब → iii (02)
क → iv (15)
ड → i (10)

त्यामुळे योग्य क्रम ii, iii, iv, i आहे.

म्हणून पर्याय (2) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 68: पश्चिम घाट विकास कार्यक्रमाची खालीलप्रमाणे प्रमुख उद्दिष्टे ठरविण्यात आली आहेत.

अ. या क्षेत्रातील अनुवांशिक विविधता जतन करणे.
ब. या क्षेत्रातील वंशाचे जतन करणे.
क. या क्षेत्रातील नैसर्गिक वैशिष्ट्ये जतन करण्यासाठी पर्यावरण परिस्थितीचा समतोल राखणे.
ड. या क्षेत्रातील मानवी विकास कार्यक्रमांमध्ये लोकांचा सक्रिय सहभाग मिळविणे.

(1) फक्त ब आणि क

(2) फक्त अ आणि क

(3) फक्त अ, क आणि ड

(4) अ, ब, क आणि ड

योग्य उत्तर: (4) अ, ब, क आणि ड

स्पष्टीकरण:
पश्चिम घाट विकास कार्यक्रम (Western Ghats Development Programme - WGDP) हा पश्चिम घाटातील पर्यावरणीय समतोल राखणे, जैवविविधतेचे संवर्धन करणे आणि स्थानिक लोकांचा विकास साध्य करणे या उद्देशाने राबविण्यात आला.

या कार्यक्रमाची प्रमुख उद्दिष्टे पुढीलप्रमाणे आहेत:

अ. अनुवांशिक विविधता जतन करणे ✅
पश्चिम घाट हा जैवविविधतेने समृद्ध प्रदेश असून येथील वनस्पती व प्राण्यांच्या विविध प्रजातींचे आणि त्यांच्या अनुवांशिक विविधतेचे संरक्षण करणे हे महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे.

ब. या क्षेत्रातील वंशाचे जतन करणे ✅
पश्चिम घाटातील स्थानिक व दुर्मिळ प्रजातींचे (Species) संरक्षण करणे हे कार्यक्रमाचे उद्दिष्ट आहे.

क. नैसर्गिक वैशिष्ट्ये जतन करण्यासाठी पर्यावरणीय समतोल राखणे ✅
जंगल, जलस्रोत, मृदा आणि जैवविविधता यांचे संवर्धन करून पर्यावरणाचा समतोल राखण्यावर भर देण्यात आला आहे.

ड. मानवी विकास कार्यक्रमांमध्ये लोकांचा सक्रिय सहभाग मिळविणे ✅
स्थानिक लोकांचा सहभाग घेऊन शाश्वत विकास साधणे हा या कार्यक्रमाचा महत्त्वाचा भाग आहे.

त्यामुळे अ, ब, क आणि ड ही सर्व विधाने योग्य आहेत.

म्हणून पर्याय (4) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 69: 1971-2000 च्या कालावधीतील पर्जन्यमानाच्या आकडेवारीनुसार भारतातील सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान किती आहे ?

(1) 900 मी.मी.
(2) 1000.1 मी.मी.
(3) 1160.1 मी.मी.
(4) 1460.1 मी.मी.

(1) 900 मी.मी.

(2) 1000.1 मी.मी.

(3) 1160.1 मी.मी.

(4) 1460.1 मी.मी.

योग्य उत्तर: (3) 1160.1 मी.मी.

स्पष्टीकरण:
भारतीय हवामान विभाग (India Meteorological Department - IMD) च्या 1971 ते 2000 या कालावधीतील पर्जन्यमानाच्या आकडेवारीनुसार भारतातील सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान 1160.1 मिमी इतके आहे.

भारतातील पर्जन्यमान हे भौगोलिक परिस्थितीनुसार मोठ्या प्रमाणात बदलते.

महत्त्वाचे मुद्दे (MPSC/UPSC):
• भारतातील बहुतेक वार्षिक पर्जन्यवृष्टी नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांमुळे (South-West Monsoon) होते.
• भारतात सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान सुमारे 1160.1 मिमी आहे.
• सर्वाधिक पर्जन्यवृष्टीचा प्रदेश → मेघालयातील मौसिनराम/चेरापुंजी परिसर.
• सर्वात कमी पर्जन्यवृष्टीचा प्रदेश → राजस्थानातील वाळवंटी भाग.

इतर पर्याय:
(1) 900 मिमी ❌ — भारताच्या सरासरी वार्षिक पर्जन्यमानापेक्षा कमी आहे.
(2) 1000.1 मिमी ❌ — जुनी/अपूर्ण सरासरी दर्शवते.
(4) 1460.1 मिमी ❌ — भारताच्या सामान्य सरासरीपेक्षा जास्त आहे.

म्हणून पर्याय (3) 1160.1 मी.मी. योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 70: खालील विधानांचा विचार करा.

अ. महाराष्ट्रातील ताम्हिणी हे भारतातील सर्वाधिक पाऊस पडणाऱ्या ठिकाणांपैकी एक ठिकाण आहे.
ब. हे ठिकाण पश्चिम घाटाच्या वातसन्मुख बाजूला असल्याने येथे मुसळधार पाऊस पडतो.
क. भारतामध्ये 5,000 मि.मी. पेक्षा जास्त वार्षिक सरासरी पर्जन्य पडणारी 14 ठिकाणे आहेत. त्यापैकी 10 ठिकाणे ही पश्चिम घाटात आढळतात.

वरीलपैकी कोणते विधान / विधाने बरोबर आहे/त ?

(1) फक्त अ

(2) फक्त ब आणि क

(3) फक्त अ आणि क

(4) अ, ब आणि क

योग्य उत्तर: (3) फक्त अ आणि क

स्पष्टीकरण:

विधान अ. (बरोबर) ✅
महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील ताम्हिणी घाट हे देशातील सर्वाधिक पाऊस पडणाऱ्या प्रमुख ठिकाणांपैकी एक आहे. अनेकदा मान्सून काळात येथे चेरापुंजीपेक्षाही जास्त पावसाची नोंद होते आणि याला महाराष्ट्राचे 'चेरापुंजी' म्हटले जाते.

विधान ब. (चूक) ❌
ताम्हिणी घाट भौगोलिकदृष्ट्या पश्चिम घाटाच्या (सह्याद्री) मुख्य रांगेच्या वातविन्मुख (Leeward) किंवा शिखराच्या भागावर स्थित आहे. शास्त्रज्ञांच्या संशोधनानुसार, वातविन्मुख बाजूला असूनही येथे भौगोलिक रचनेमुळे (Secondary Ridge) मुसळधार पाऊस पडतो, हे या ठिकाणाचे वैशिष्ट्य आहे. त्यामुळे विधानातील "वातसन्मुख (Windward)" हा भाग चुकीचा ठरतो.

विधान क. (बरोबर) ✅
हवामानशास्त्रीय आकडेवारीनुसार, देशामध्ये 5,000 मि.मी. पेक्षा जास्त वार्षिक सरासरी पर्जन्य पडणारी १४ ठिकाणे आहेत, ज्यापैकी 10 ठिकाणे एकट्या पश्चिम घाटात (उदा. आंबोली, महाबळेश्वर, आगूंबे, ताम्हिणी इ.) आढळतात.

त्यामुळे अ आणि क ही विधाने बरोबर असून ब हे विधान चुकीचे आहे.

म्हणून पर्याय (3) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 71: योग्य विधाने निवडा.

अ. मानवी डोळ्यातील पारदर्शक स्फटीकमय भिंग हे दुहेरी अंतर्वक्र भिंग असते.
ब. ते (दुहेरी अंतर्वक्र भिंग) वास्तविक आणि उलटी प्रतिमा तयार करते.
क. मानवी डोळ्यातील पारदर्शक स्फटीकमय भिंग हे दुहेरी बहिर्वक्र भिंग असते.
ड. ते (दुहेरी बहिर्वक्र भिंग) आभासी व सरळ प्रतिमा तयार करते.

(1) अ आणि ड

(2) अ आणि ब

(3) क आणि ब

(4) क आणि ड

# प्रश्न क्र.71 हा रद्द करण्यात आलेला आहे.

प्रश्न 72: खालीलपैकी कोणत्या प्रकारचे किरणोत्सर्गी क्षय निर्मिती आढळतात ?

(1) α - क्षय ज्यामध्ये हेलियम केंद्रक ⁴He उत्सर्जित होते
(2) β - क्षय ज्यामध्ये इलेक्ट्रॉन किंवा पॉझिट्रॉन उत्सर्जित होतात
(3) γ - क्षय ज्यामध्ये उच्च ऊर्जा फोटॉन्स उत्सर्जित होतात
(4) यापैकी सर्व

(1) α - क्षय ज्यामध्ये हेलियम केंद्रक ⁴He उत्सर्जित होते

(2) β - क्षय ज्यामध्ये इलेक्ट्रॉन किंवा पॉझिट्रॉन उत्सर्जित होतात

(3) γ - क्षय ज्यामध्ये उच्च ऊर्जा फोटॉन्स उत्सर्जित होतात

(4) यापैकी सर्व

योग्य उत्तर: (4) यापैकी सर्व

स्पष्टीकरण:
किरणोत्सर्गी क्षय (Radioactive Decay) म्हणजे अस्थिर अणुकेंद्रकाचे अधिक स्थिर अवस्थेत रूपांतर होताना कण किंवा विद्युतचुंबकीय किरणोत्सर्ग उत्सर्जित होण्याची प्रक्रिया होय. किरणोत्सर्गी क्षयाचे प्रमुख प्रकार अल्फा (α), बीटा (β) आणि गॅमा (γ) क्षय आहेत.

1. α - क्षय (Alpha Decay) ✅
α-क्षयामध्ये अस्थिर अणुकेंद्रकातून अल्फा कण उत्सर्जित होतो. अल्फा कण म्हणजे दोन प्रोटॉन आणि दोन न्यूट्रॉन असलेले हेलियम-4 चे केंद्रक (⁴He²⁺) होय. त्यामुळे अणुक्रमांक 2 ने आणि वस्तुमानांक 4 ने कमी होतो.

2. β - क्षय (Beta Decay) ✅
β-क्षयामध्ये बीटा कण उत्सर्जित होतो. β⁻ क्षयात इलेक्ट्रॉन तर β⁺ क्षयात पॉझिट्रॉन उत्सर्जित होतो. त्यामुळे प्रश्नातील विधान योग्य आहे.

3. γ - क्षय (Gamma Decay) ✅
γ-क्षयामध्ये अणुकेंद्रकातून उच्च ऊर्जेचे विद्युतचुंबकीय फोटॉन उत्सर्जित होतात. गॅमा किरणांना विद्युतभार किंवा स्थिर वस्तुमान नसते. सामान्यतः γ-क्षयामुळे अणुकेंद्रकाची ऊर्जा कमी होते, मात्र अणुक्रमांक आणि वस्तुमानांक बदलत नाहीत.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
α-क्षय → हेलियम केंद्रक
β-क्षय → इलेक्ट्रॉन / पॉझिट्रॉन
γ-क्षय → उच्च ऊर्जेचे फोटॉन

त्यामुळे (1), (2) आणि (3) ही तिन्ही विधाने बरोबर आहेत. म्हणून पर्याय (4) यापैकी सर्व योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 73: प्रकाशाच्या तरंगलांबीमध्ये वाढ झाल्यास माध्यमाचा अपवर्तनांक सामान्यतः--------

(1) वाढतो
(2) कमी होतो
(3) स्थिर राहतो
(4) शून्य होतो

(1) वाढतो

(2) कमी होतो

(3) स्थिर राहतो

(4) शून्य होतो

योग्य उत्तर: (2) कमी होतो

स्पष्टीकरण:
प्रकाशाच्या तरंगलांबी (Wavelength) आणि माध्यमाच्या अपवर्तनांक (Refractive Index) यांचा संबंध विसरण (Dispersion) या घटनेद्वारे स्पष्ट होतो.

सामान्यतः प्रकाशाची तरंगलांबी वाढल्यास माध्यमाचा अपवर्तनांक कमी होतो. याला सामान्य विसरण (Normal Dispersion) असे म्हणतात.

सूत्रानुसार:
लहान तरंगलांबी → जास्त अपवर्तनांक
मोठी तरंगलांबी → कमी अपवर्तनांक

उदाहरण:
• जांभळ्या प्रकाशाची (Violet) तरंगलांबी कमी असल्यामुळे त्याचा अपवर्तनांक जास्त असतो.
• लाल प्रकाशाची (Red) तरंगलांबी जास्त असल्यामुळे त्याचा अपवर्तनांक कमी असतो.

इतर पर्याय:
(1) वाढतो ❌ — तरंगलांबी वाढल्यावर अपवर्तनांक सामान्यतः वाढत नाही.

(3) स्थिर राहतो ❌ — माध्यमाचा अपवर्तनांक प्रकाशाच्या तरंगलांबीवर अवलंबून असतो.

(4) शून्य होतो ❌ — तरंगलांबी वाढल्यामुळे अपवर्तनांक शून्य होत नाही.

म्हणून पर्याय (2) कमी होतो हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 74: धातू त्याच्या धातुखनिजापासून वेगळे करण्याच्या प्रक्रियेला ------- म्हणतात.

(1) स्फटीकीकरण
(2) अवसादन
(3) बहुलकीकरण
(4) धातुशास्त्र

(1) स्फटीकीकरण

(2) अवसादन

(3) बहुलकीकरण

(4) धातुशास्त्र

योग्य उत्तर: (4) धातुशास्त्र

स्पष्टीकरण:
धातुखनिजापासून (Ore) धातू वेगळा करण्याची, त्याचे शुद्धीकरण करण्याची आणि उपयोगी धातू मिळविण्याची संपूर्ण प्रक्रिया धातुशास्त्र (Metallurgy) म्हणून ओळखली जाते.

धातुशास्त्राच्या प्रमुख प्रक्रिया:
1. खनिजाचे केंद्रीकरण (Concentration of Ore) :
धातुखनिजातील अशुद्ध पदार्थ (Gangue) वेगळे केले जातात.

2. धातुकर्मीय प्रक्रिया (Extraction of Metal) :
खनिजापासून धातू मिळविला जातो. यामध्ये भाजणे (Roasting), तापवणे (Calcination) आणि अपचयन (Reduction) यांसारख्या प्रक्रिया होतात.

3. शुद्धीकरण (Refining) :
मिळालेल्या धातूतील अशुद्धता दूर करून शुद्ध धातू प्राप्त केला जातो.

इतर पर्याय:

(1) स्फटीकीकरण (Crystallization) ❌
द्रावणातून शुद्ध स्फटिक मिळविण्याची प्रक्रिया आहे.

(2) अवसादन (Sedimentation) ❌
द्रवामधील जड कण खाली बसण्याची प्रक्रिया आहे.

(3) बहुलकीकरण (Polymerization) ❌
लहान रेणू एकत्र येऊन मोठे बहुवारिक (Polymer) तयार होण्याची प्रक्रिया आहे.

म्हणून पर्याय (4) धातुशास्त्र योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 75: विद्युत विच्छेदन प्रक्रियेमध्ये कोणते वाक्य बरोबर आहे ?

अ. रासायनिक शक्तीचे विद्युत शक्तीत रूपांतर करते.
ब. विद्युत शक्ती ही उत्स्फूर्त प्रक्रियेसाठी वापरली जाते.
क. विद्युत शक्ती ही अउत्स्फूर्त प्रक्रियेसाठी वापरली जाते.
ड. विद्युत शक्ती ही उत्स्फूर्त व अउत्स्फूर्त प्रक्रियेसाठी वापरली जाते.

(1) फक्त अ आणि ब

(2) फक्त अ आणि क

(3) फक्त क

(4) फक्त अ आणि ड

योग्य उत्तर: (3) फक्त क

स्पष्टीकरण:
विद्युत विच्छेदन (Electrolysis) ही अशी प्रक्रिया आहे ज्यामध्ये अउत्स्फूर्त (Non-spontaneous) रासायनिक अभिक्रिया घडवून आणण्यासाठी विद्युत ऊर्जेचा वापर केला जातो.

अ. रासायनिक शक्तीचे विद्युत शक्तीत रूपांतर करते. ❌
हे विधान चुकीचे आहे. विद्युत विच्छेदनात विद्युत ऊर्जेचे रासायनिक ऊर्जेत रूपांतर होते (उलट नाही). रासायनिक शक्तीचे विद्युत शक्तीत रूपांतर हे गॅल्व्हॅनिक/व्होल्टाईक सेलमध्ये (Galvanic Cell) होते, विद्युत विच्छेदनात नाही.

ब. विद्युत शक्ती ही उत्स्फूर्त प्रक्रियेसाठी वापरली जाते. ❌
चुकीचे आहे. उत्स्फूर्त (Spontaneous) रासायनिक प्रक्रिया स्वतःहून घडते; त्यासाठी बाह्य विद्युत शक्तीची आवश्यकता नसते.

क. विद्युत शक्ती ही अउत्स्फूर्त प्रक्रियेसाठी वापरली जाते. ✅
हे विधान बरोबर आहे. विद्युत विच्छेदनामध्ये अउत्स्फूर्त (Non-spontaneous) रासायनिक अभिक्रिया घडविण्यासाठी बाह्य विद्युत ऊर्जा दिली जाते.

ड. विद्युत शक्ती ही उत्स्फूर्त व अउत्स्फूर्त प्रक्रियेसाठी वापरली जाते. ❌
चुकीचे आहे. ही प्रक्रिया उत्स्फूर्त नसते, त्यामुळे यासाठी केवळ बाह्य विद्युत ऊर्जेची (अउत्स्फूर्त प्रक्रियेसाठी) आवश्यकता असते.

महत्त्वाचे मुद्दे (MPSC/UPSC):
• Electrolysis → विद्युत ऊर्जा → रासायनिक ऊर्जा
• उपयोग → धातूंचे शुद्धीकरण, विद्युत लेपन (Electroplating), धातू निष्कर्षण
• उदाहरण → पाण्याचे विद्युत विच्छेदन करून हायड्रोजन व ऑक्सिजन मिळवणे

म्हणून पर्याय (3) फक्त क हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 76: आधुनिक आवर्त नियमानुसार, मूलद्रव्यांचे भौतिक आणि रासायनिक गुणधर्म ही ----ची आवर्ती कार्ये आहेत.

(1) अणूभार
(2) न्यूट्रॉनची संख्या
(3) अणूक्रमांक
(4) अणू वस्तुमान

(1) अणूभार

(2) न्यूट्रॉनची संख्या

(3) अणूक्रमांक

(4) अणू वस्तुमान

योग्य उत्तर: (3) अणूक्रमांक

स्पष्टीकरण:
आधुनिक आवर्त नियम (Modern Periodic Law) हा हेन्री मोसले (Henry Moseley) यांनी मांडला.

या नियमानुसार:
"मूलद्रव्यांचे भौतिक आणि रासायनिक गुणधर्म हे त्यांच्या अणूक्रमांकाचे (Atomic Number) आवर्ती कार्य आहेत."

म्हणजेच मूलद्रव्यांची रचना व गुणधर्म हे त्यांच्यातील प्रोटॉनच्या संख्येवर (अणूक्रमांकावर) अवलंबून असतात.

उदाहरण:
• लिथियम (Li), सोडियम (Na), पोटॅशियम (K) यांचा अणूक्रमांक वेगळा असला तरी त्यांच्या बाह्यतम इलेक्ट्रॉन संरचनेत साम्य असल्यामुळे त्यांचे रासायनिक गुणधर्म समान असतात.

इतर पर्याय:

(1) अणूभार ❌
मेंडेलीव्हच्या जुन्या आवर्त नियमामध्ये अणूभाराला महत्त्व दिले होते; आधुनिक आवर्त नियमात अणूक्रमांक वापरला जातो.

(2) न्यूट्रॉनची संख्या ❌
न्यूट्रॉनची संख्या समस्थानिकांमध्ये बदलू शकते, परंतु मूलद्रव्याची ओळख अणूक्रमांकाने ठरते.

(4) अणू वस्तुमान ❌
अणू वस्तुमान हे मूलद्रव्यांचे आवर्ती गुणधर्म ठरविणारे मूलभूत घटक नाही.

महत्त्वाचे तथ्य (MPSC/UPSC):
• जुना आवर्त नियम → अणूभारावर आधारित (मेंडेलीव्ह)
• आधुनिक आवर्त नियम → अणूक्रमांकावर आधारित (मोसले)

म्हणून पर्याय (3) अणूक्रमांक योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 77: कोणत्या आंतरदेहगुही प्राण्याला समुद्री फर (Sea Fur) म्हणून सामान्यपणे ओळखले जाते ?

(1) पेनॅटुला
(2) फिसलिया
(3) हायड्रा
(4) ओबेलिया

(1) पेनॅटुला

(2) फिसलिया

(3) हायड्रा

(4) ओबेलिया

योग्य उत्तर: (4) ओबेलिया (Obelia)

स्पष्टीकरण:
ओबेलिया (Obelia) हा सिलेंटेराटा (Coelenterata / Cnidaria) संघातील एक सागरी प्राणी आहे. त्याच्या मखमली किंवा केसाळ संरचनेमुळे (fur-like growth) त्याला सामान्यपणे 'सी फर' (Sea Fur) असे म्हटले जाते.

ओबेलिया हा वसाहतीच्या स्वरूपात समुद्रकिनारी दगड, शिंपले व लाकडी खांबांवर वाढतो, आणि याची रचना पातळ, अर्धपारदर्शक व पांढऱ्या-हलक्या तपकिरी रंगाच्या केसांसारखी (fur-like) दिसते, यामुळेच याला हे नाव मिळाले आहे. याच्या जीवनचक्रात पॉलिप व मेडुसा अशा दोन्ही अवस्था आढळतात.

इतर पर्याय:

(1) पेनॅटुला (Pennatula) ❌
याला सामान्यपणे 'समुद्री पेन' (Sea Pen) म्हणतात.

(2) फिसलिया (Physalia) ❌
याला सामान्यपणे 'पोर्तुगीज मॅन-ऑफ-वॉर' (Portuguese Man-of-War) म्हणतात.

(3) हायड्रा (Hydra) ❌
हा गोड्या पाण्यात आढळणारा एकाकी पॉलिप असून याला कोणतेही विशिष्ट सागरी नाव नाही.

महत्त्वाचे मुद्दे:
• संघ → Cnidaria (आंतरदेहगुही)
• ओबेलिया → Sea Fur
• पेनॅटुला → Sea Pen
• Physalia → Portuguese Man-of-War
• Hydra → गोड्या पाण्यातील पॉलिप

म्हणून पर्याय (4) ओबेलिया योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 78: सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या अभ्यासास ---- संबोधतात.

(1) ओरनिथोलॉजी
(2) हर्पेटोलॉजी
(3) ऑस्टियोलॉजी
(4) इक्थिऑलॉजी

(1) ओरनिथोलॉजी

(2) हर्पेटोलॉजी

(3) ऑस्टियोलॉजी

(4) इक्थिऑलॉजी

योग्य उत्तर: (2) हर्पेटोलॉजी (Herpetology)

स्पष्टीकरण:
हर्पेटोलॉजी (Herpetology) ही प्राणिशास्त्राची अशी शाखा आहे की ज्यामध्ये सरपटणारे प्राणी (Reptiles) आणि सामान्यतः उभयचर (Amphibians) यांचा अभ्यास केला जातो.

इतर पर्याय:

(1) ओरनिथोलॉजी (Ornithology) ❌
पक्ष्यांचा (Birds) अभ्यास करणारी प्राणिशास्त्राची शाखा आहे.

(3) ऑस्टियोलॉजी (Osteology) ❌
अस्थी (Bones) व सांगाड्याचा अभ्यास करणारी शाखा आहे.

(4) इक्थिऑलॉजी (Ichthyology) ❌
माशांचा (Fishes) अभ्यास करणारी प्राणिशास्त्राची शाखा आहे.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
• सरपटणारे प्राणी व उभयचर → हर्पेटोलॉजी
• पक्षी → ओरनिथोलॉजी
• अस्थी → ऑस्टियोलॉजी
• मासे → इक्थिऑलॉजी

म्हणून पर्याय (2) हर्पेटोलॉजी योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 79: हायड्राच्या नेमाटोसिस्टमध्ये असलेले विषारी द्रव म्हणजे-----

(1) टॉक्सिन
(2) हिप्नोटॉक्सिन
(3) विष
(4) हेमॅटिन

(1) टॉक्सिन

(2) हिप्नोटॉक्सिन

(3) विष

(4) हेमॅटिन

योग्य उत्तर: (2) हिप्नोटॉक्सिन (Hypnotoxin)

स्पष्टीकरण:
हायड्रा (Hydra) हा निडेरिया (Cnidaria) संघातील गोड्या पाण्यात आढळणारा प्राणी आहे. त्याच्या स्पर्शिका (Tentacles) वर नेमाटोसिस्ट (Nematocysts) नावाच्या दंशक पेशी/रचनांचा समूह असतो.

नेमाटोसिस्टमध्ये साठवलेला विषारी द्रव पारंपरिक प्राणिशास्त्रीय संदर्भांमध्ये हिप्नोटॉक्सिन (Hypnotoxin) म्हणून उल्लेखिला जातो. हे द्रव शिकार पकडणे आणि भक्ष्याला निष्क्रिय करण्यास मदत करते.

नेमाटोसिस्टचे कार्य:
• भक्ष्याला दंश करणे
• विषारी द्रव सोडणे
• भक्ष्याला अंशतः निष्क्रिय/अचल करणे
• संरक्षण करणे

इतर पर्याय:

(1) टॉक्सिन ❌
'Toxin' हा सर्वसाधारणपणे विषारी पदार्थासाठी वापरला जाणारा शब्द आहे; या प्रश्नातील विशिष्ट पारंपरिक नाव Hypnotoxin आहे.

(3) विष ❌
हा सर्वसाधारण शब्द असून नेमाटोसिस्टमधील द्रवाचे विशिष्ट नाव नाही.

(4) हेमॅटिन ❌
हेमॅटिन हे हिमोग्लोबिनच्या विघटनाशी संबंधित रंगद्रव्य/उत्पादन आहे; हायड्राच्या नेमाटोसिस्टमधील विषारी द्रवाशी त्याचा संबंध नाही.

म्हणून पर्याय (2) हिप्नोटॉक्सिन योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 80: वनस्पती स्वतःचे सेंद्रिय अन्न तयार करतात त्यास ------ म्हणतात.

(1) हेटेरोट्रॉफीक
(2) ऑटोट्रॉफीक
(3) पैरासायटीक
(4) सॅप्रोफायटीक

(1) हेटेरोट्रॉफीक

(2) ऑटोट्रॉफीक

(3) पैरासायटीक

(4) सॅप्रोफायटीक

योग्य उत्तर: (2) ऑटोट्रॉफीक (Autotrophic)

स्पष्टीकरण:
ज्या सजीवांना अकार्बनिक पदार्थांपासून स्वतःचे सेंद्रिय अन्न तयार करता येते, त्यांना स्वयंपोषी (Autotrophic) सजीव म्हणतात. वनस्पतींमध्ये ही प्रक्रिया प्रामुख्याने प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthesis) द्वारे घडते.

प्रकाशसंश्लेषणामध्ये हिरव्या वनस्पती सूर्यप्रकाश, कार्बन डायऑक्साइड आणि पाणी यांच्या साहाय्याने ग्लुकोजसारखे सेंद्रिय अन्न तयार करतात आणि ऑक्सिजन बाहेर सोडतात.

प्रकाशसंश्लेषणाचे साधे समीकरण:
6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂

इतर पर्याय:

(1) हेटेरोट्रॉफीक (Heterotrophic) ❌
स्वतः अन्न तयार न करता इतर सजीवांकडून किंवा सेंद्रिय पदार्थांपासून पोषण मिळविणाऱ्या सजीवांना परपोषी म्हणतात.

(3) पैरासायटीक (Parasitic) ❌
दुसऱ्या सजीवाच्या शरीरावर किंवा शरीरात राहून त्याच्याकडून पोषण मिळविण्याची पद्धत म्हणजे परजीवी पोषण.

(4) सॅप्रोफायटीक (Saprophytic) ❌
मृत व कुजलेल्या सेंद्रिय पदार्थांपासून पोषण मिळविण्याची पद्धत म्हणजे मृतोपजीवी पोषण. ही पद्धत प्रामुख्याने बुरशी व काही सूक्ष्मजीवांमध्ये आढळते.

महत्त्वाचे:
वनस्पतींचे स्वतःचे अन्न तयार करण्याचे पोषण → स्वयंपोषी / ऑटोट्रॉफीक पोषण

म्हणून पर्याय (2) ऑटोट्रॉफीक योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 81: ---- हे बोर्डो मिश्रणामध्ये वापरत नाहीत.

(1) कॉपर सल्फेट
(2) चुना/चुनकळी
(3) सोडियम सल्फेट
(4) पाणी

(1) कॉपर सल्फेट

(2) चुना/चुनकळी

(3) सोडियम सल्फेट

(4) पाणी

योग्य उत्तर: (3) सोडियम सल्फेट

स्पष्टीकरण:
बोर्डो मिश्रण (Bordeaux Mixture) हे एक पारंपरिक तांबे-आधारित बुरशीनाशक आहे. वनस्पतींवरील विविध बुरशीजन्य रोगांचे नियंत्रण करण्यासाठी त्याचा वापर केला जातो.

बोर्डो मिश्रण तयार करण्यासाठी मुख्यतः खालील घटक वापरले जातात:

1. कॉपर सल्फेट (CuSO₄) ✅
कॉपर सल्फेट हा बोर्डो मिश्रणातील प्रमुख सक्रिय घटक आहे.

2. चुना/चुनकळी [Calcium hydroxide, Ca(OH)₂] ✅
चुना कॉपर सल्फेटच्या द्रावणात मिसळून मिश्रणाची आम्लता कमी करण्यास आणि वनस्पतींवरील तांब्याची जळजळ कमी करण्यास मदत करतो.

3. पाणी (H₂O) ✅
कॉपर सल्फेट व चुन्याचे योग्य प्रमाणात द्रावण तयार करण्यासाठी पाण्याचा वापर केला जातो.

4. सोडियम सल्फेट (Na₂SO₄) ❌
सोडियम सल्फेट हा बोर्डो मिश्रणाचा आवश्यक घटक नाही. त्यामुळे प्रश्नातील योग्य उत्तर सोडियम सल्फेट आहे.

बोर्डो मिश्रणाचे प्रमुख उपयोग:
• बुरशीजन्य रोगांचे नियंत्रण
• फळझाडे, द्राक्षे व इतर पिकांवरील रोग व्यवस्थापन
• पानांवरील व फळांवरील काही बुरशीजन्य संसर्ग रोखणे

म्हणून पर्याय (3) सोडियम सल्फेट योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 82: लिनियस यांचे 'सिस्टीमा नेचुरी (Systema Naturae)' हे पुस्तक कोणत्या वर्षी प्रकाशित झाले ?

(1) 1735
(2) 1737
(3) 1753
(4) 1783

(1) 1735

(2) 1737

(3) 1753

(4) 1783

योग्य उत्तर: (1) 1735

स्पष्टीकरण:
कॅरोलस लिनियस (Carolus Linnaeus) यांनी 'Systema Naturae' या प्रसिद्ध ग्रंथाची पहिली आवृत्ती 1735 मध्ये प्रकाशित केली.

या ग्रंथात त्यांनी सजीवांच्या वर्गीकरणासाठी एक पद्धतशीर वर्गीकरण प्रणाली मांडली. लिनियस यांना आधुनिक वर्गीकरणशास्त्राचे (Taxonomy) जनक मानले जाते.

महत्त्वाचे तथ्य:
• Systema Naturae → 1735
• लेखक → Carolus Linnaeus
• विषय → सजीवांचे वर्गीकरण
• लिनियस → वर्गीकरणशास्त्राचे जनक

टीप: 1753 हे वर्ष विशेषतः लिनियस यांच्या Species Plantarum या ग्रंथाच्या प्रकाशनासाठी महत्त्वाचे आहे; या ग्रंथामुळे वनस्पतींच्या शास्त्रीय नामकरणाला मोठी चालना मिळाली.

म्हणून पर्याय (1) 1735 योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 83: बलूनमधून घेतलेले पहिले हवाई छायाचित्र 1858 मध्ये--------यांनी घेतले.

(1) जोसेफ नाइसफोर नीप्स
(2) जेम्स क्लार्क मॅक्सवेल
(3) जी. एफ. टरनाचॉन
(4) राल्फ डब्ल्यू. कीफर

(1) जोसेफ नाइसफोर नीप्स

(2) जेम्स क्लार्क मॅक्सवेल

(3) जी. एफ. टरनाचॉन

(4) राल्फ डब्ल्यू. कीफर

योग्य उत्तर: # प्रश्न क्र.83 हा रद्द करण्यात आलेला आहे.

प्रश्न 84: खालील विधानांचा विचार करा.

अ. वनस्पती मोठ्या प्रमाणात इन्फ्रारेड प्रकाश परावर्तित करतात.
ब. सदाहरित वनस्पतीपेक्षा लाकडाचे इन्फ्रारेड प्रकाश-परावर्तन खूपच कमी असते.
क. पाणी आणि मृदा हेदेखील प्रात्यक्षिकपणे कोणताही इन्फ्रारेड प्रकाश परावर्तित करत नाहीत.

वरीलपैकी कोणते विधान / विधाने बरोबर आहे/त ?

(1) फक्त अ आणि क

(2) फक्त ब

(3) फक्त अ आणि ब

(4) वरील सर्व

योग्य उत्तर: # प्रश्न क्र.84 हा रद्द करण्यात आलेला आहे.

प्रश्न 85: खालीलपैकी कोणत्या प्रकारचा रिझोल्यूशन रिमोट सेन्सिंग सेन्सरद्वारे शोधता येणारी सर्वात लहान वस्तू (Object) निश्चित करतो ?

(1) टेम्पोरल रिझोल्यूशन
(2) स्पेक्ट्रल रिझोल्यूशन
(3) रेडिओमेट्रिक रिझोल्यूशन
(4) स्पेशियल रिझोल्यूशन

(1) टेम्पोरल रिझोल्यूशन

(2) स्पेक्ट्रल रिझोल्यूशन

(3) रेडिओमेट्रिक रिझोल्यूशन

(4) स्पेशियल रिझोल्यूशन

योग्य उत्तर: (4) स्पेशियल रिझोल्यूशन (Spatial Resolution)

स्पष्टीकरण:
स्पेशियल रिझोल्यूशन (Spatial Resolution) म्हणजे रिमोट सेन्सिंग सेन्सरला पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील दोन जवळच्या वस्तू किंवा घटक स्वतंत्रपणे ओळखण्याची क्षमता. यावरून सेन्सरद्वारे शोधता येणाऱ्या सर्वात लहान वस्तूचे किंवा भूभागाच्या घटकाचे आकारमान निश्चित होते.

स्पेशियल रिझोल्यूशन जितके जास्त (उदा. 1 मीटर), तितक्या लहान वस्तू ओळखता येतात. त्यामुळे उच्च स्थानिक रिझोल्यूशन असलेली उपग्रह प्रतिमा अधिक सूक्ष्म तपशील दाखवते.

रिमोट सेन्सिंगमधील प्रमुख रिझोल्यूशन:

1. स्पेशियल रिझोल्यूशन (Spatial Resolution) ✅
सेन्सर किती लहान भौगोलिक वस्तू/तपशील ओळखू शकतो हे दर्शवते.

2. स्पेक्ट्रल रिझोल्यूशन (Spectral Resolution) ❌
सेन्सर विद्युतचुंबकीय वर्णपटातील किती अरुंद तरंगलांबी पट्टे स्वतंत्रपणे ओळखू शकतो हे दर्शवते.

3. रेडिओमेट्रिक रिझोल्यूशन (Radiometric Resolution) ❌
सेन्सर ऊर्जेतील किंवा विकिरणातील सूक्ष्म तीव्रता फरक ओळखण्याची क्षमता दर्शवते. हे सामान्यतः बिट्समध्ये व्यक्त केले जाते.

4. टेम्पोरल रिझोल्यूशन (Temporal Resolution) ❌
एखाद्या क्षेत्राची प्रतिमा सेन्सर किती कालांतराने पुन्हा प्राप्त करू शकतो हे दर्शवते.

लक्षात ठेवा:
• सर्वात लहान वस्तू/भौगोलिक तपशील → Spatial Resolution
• तरंगलांबी पट्ट्यांची ओळख → Spectral Resolution
• ऊर्जेतील सूक्ष्म फरक → Radiometric Resolution
• पुन्हा प्रतिमा घेण्याचा कालावधी → Temporal Resolution

म्हणून पर्याय (4) स्पेशियल रिझोल्यूशन योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 86: विद्युत चुंबकीय वर्णपटाच्या दृश्य भागातील हिरव्या पानांद्वारे होणारे सौर किरणांचे परावर्तन तुलनेने कमी का असते ?

(1) पानांतील रंगद्रव्य प्रकीर्णन क्रियेद्वारे सौर ऊर्जेचा मोठा भाग परावर्तित करते
(2) वनस्पतीच्या पानांमध्ये पाण्याचे प्रमाण जास्त असल्यामुळे
(3) क्लोरोफिल रंगद्रव्यामध्ये सौर ऊर्जेचे शोषण होत असल्यामुळे
(4) यापैकी नाही

(1) पानांतील रंगद्रव्य प्रकीर्णन क्रियेद्वारे सौर ऊर्जेचा मोठा भाग परावर्तित करते

(2) वनस्पतीच्या पानांमध्ये पाण्याचे प्रमाण जास्त असल्यामुळे

(3) क्लोरोफिल रंगद्रव्यामध्ये सौर ऊर्जेचे शोषण होत असल्यामुळे

(4) यापैकी नाही

योग्य उत्तर: (3) क्लोरोफिल रंगद्रव्यामध्ये सौर ऊर्जेचे शोषण होत असल्यामुळे

स्पष्टीकरण:
हिरव्या पानांमध्ये क्लोरोफिल (Chlorophyll) हे प्रमुख प्रकाशसंश्लेषी रंगद्रव्य असते. क्लोरोफिल प्रामुख्याने निळ्या आणि लाल प्रकाशाचे शोषण करते, तर हिरव्या प्रकाशाचे शोषण तुलनेने कमी होते आणि त्याचा काही भाग परावर्तित किंवा पानातून प्रसारित होतो. त्यामुळे पाने मानवी डोळ्यांना हिरवी दिसतात.

महत्त्वाची दुरुस्ती:
प्रश्नातील "हिरव्या पानांद्वारे दृश्य भागातील सौर किरणांचे परावर्तन तुलनेने कमी" हे विधान सर्व दृश्य तरंगलांबींसाठी समान प्रमाणात लागू होत नाही. हिरव्या प्रकाशाच्या तुलनेत लाल व निळ्या प्रदेशात क्लोरोफिलचे शोषण अधिक असते. त्यामुळे प्रश्नाचा अपेक्षित संदर्भ क्लोरोफिलद्वारे प्रकाशाचे शोषण हा आहे.

पर्यायांचे स्पष्टीकरण:

(1) ❌ रंगद्रव्य सौर ऊर्जेचा मोठा भाग प्रकीर्णनाद्वारे परावर्तित करते, हे योग्य कारण नाही.

(2) ❌ पानांतील पाण्याचे प्रमाण प्रकाशाच्या परावर्तनाचे या प्रश्नातील प्रमुख कारण नाही.

(3) ✅ क्लोरोफिल विशिष्ट तरंगलांबींच्या प्रकाशाचे शोषण करते. हे प्रकाशसंश्लेषणासाठी आवश्यक असते.

(4) ❌ योग्य कारण पर्याय (3) मध्ये दिलेले आहे.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
क्लोरोफिल → लाल व निळ्या प्रकाशाचे अधिक शोषण → हिरव्या प्रकाशाचे तुलनेने कमी शोषण/परावर्तन → पाने हिरवी दिसतात.

म्हणून पर्याय (3) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 87: CIA's ट्राएड सिक्युरिटी पॅराडाइम नुसार अक्षर 'I' चा अर्थ --- आहे.

(1) इन्फॉर्मेशन
(2) इंटेग्रिटी
(3) इंटिग्रेशन
(4) इनोवेशन

(1) इन्फॉर्मेशन (Information)

(2) इंटेग्रिटी (Integrity)

(3) इंटिग्रेशन (Integration)

(4) इनोव्हेशन (Innovation)

योग्य उत्तर: (2) इंटेग्रिटी (Integrity)

स्पष्टीकरण:
CIA Triad (CIA त्रिकूट) हे माहिती व सायबर सुरक्षा क्षेत्रातील मूलभूत सुरक्षा मॉडेल आहे. त्यामध्ये माहितीची सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी तीन प्रमुख घटकांचा समावेश होतो:

C – Confidentiality (गोपनीयता)
माहिती केवळ अधिकृत व्यक्तींनाच उपलब्ध होईल याची खात्री करणे.

I – Integrity (अखंडता) ✅
माहिती अचूक, पूर्ण आणि अनधिकृत बदलांपासून सुरक्षित ठेवणे म्हणजे Integrity. म्हणजेच माहितीमध्ये अनधिकृत फेरफार होऊ न देणे.

A – Availability (उपलब्धता)
अधिकृत वापरकर्त्यांना आवश्यक वेळी माहिती व प्रणाली उपलब्ध करून देणे.

CIA Triad:
C = Confidentiality → गोपनीयता
I = Integrity → अखंडता
A = Availability → उपलब्धता

त्यामुळे CIA Security Triad मध्ये 'I' म्हणजे Integrity (इंटेग्रिटी) होय. म्हणून पर्याय (2) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 88: ------- कायदा डोमेन नेम, मीडिया टॅग्स, मिररिंग, फ्रेमिंग, लिंकिंग इत्यादींशी निगडित आहे.

(1) Semiconductor
(2) Copyright
(3) Patent
(4) Trademark

(1) Semiconductor

(2) Copyright

(3) Patent

(4) Trademark

योग्य उत्तर: (4) Trademark (ट्रेडमार्क / बोधचिन्ह)

स्पष्टीकरण:
मुख्य कायदेशीर कारणे:

डोमेन नेम (Domain Names) → इंटरनेटवरील डोमेन नेम्स हे एखाद्या ब्रँड किंवा व्यवसायाची ओळख (Online Business Identifiers) असतात. दुसऱ्या ब्रँडच्या नावाचे डोमेन रजिस्टर करणे (Cybersquatting) हा प्रामुख्याने ट्रेडमार्क कायद्याचा उल्लंघन मानला जातो.

मीडिया किंवा मेटा टॅग्स (Media / Meta Tags) → सर्च इंजिनमध्ये स्वतःच्या साईटवर ट्रॅफिक वळवण्यासाठी प्रतिस्पर्धी कंपनीच्या ब्रँडचे नाव गुपचूप मेटा टॅग्जमध्ये वापरणे याला 'Initial Interest Confusion' म्हणतात, जे ट्रेडमार्क कायद्याच्या कक्षेत येते.

मिररिंग आणि फ्रेमिंग (Mirroring & Framing) → मूळ वेबसाईटची हुबेहूब नक्कल करून किंवा तिच्या भागाचा वापर करून ग्राहकांमध्ये संभ्रम निर्माण करणे, ज्यामुळे मूळ ब्रँडची फसवणूक होते, हा प्रकार 'Passing Off' किंवा ट्रेडमार्क उल्लंघनाशी (Trademark Infringement) संबंधित आहे.

लिंकिंग (Linking) → अनधिकृत डीप लिंकिंगमुळे जर ग्राहकाला असे वाटले की दोन वेगवेगळ्या कंपन्यांमध्ये व्यावसायिक भागीदारी किंवा मान्यता आहे, तर तो ट्रेडमार्क कायद्याचा विषय बनतो.

त्यामुळे, या संकल्पनांमध्ये कॉपीराईटचा काही अंश असला, तरी व्यावसायिक ओळख, ब्रँड नेम आणि ग्राहकांमधील संभ्रम टाळण्याच्या उद्देशाने सायबर जगतात या सर्व बाबी प्रामुख्याने ट्रेडमार्क कायद्याशी (Trademark Law) जोडल्या जातात.

इतर पर्याय:

(1) Semiconductor ❌
अर्धवाहक पदार्थ व इलेक्ट्रॉनिक घटकांशी संबंधित संकल्पना आहे.

(2) Copyright ❌
कॉपीराइट सर्जनशील व बौद्धिक कृतींच्या (लेखन, संगीत, सॉफ्टवेअर इ.) संरक्षणाशी संबंधित आहे; डोमेन नेम/फ्रेमिंग/लिंकिंगसारख्या ब्रँड ओळख व ग्राहक संभ्रमाच्या मुद्द्यांशी थेट संबंधित नाही.

(3) Patent ❌
नवीन शोध किंवा तांत्रिक आविष्कारांना कायदेशीर संरक्षण देण्याशी संबंधित आहे.

म्हणून पर्याय (4) Trademark योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 89: न्यूमेरिक-डाटा-अॅनॅलिसिस साधन वापरून आपण कम्प्युटराइज्ड लेजर बनवू शकतो. त्या साधनाला --------- म्हणतात.

(1) स्प्रेडशीट सॉफ्टवेअर
(2) वर्ड प्रोसेसिंग सॉफ्टवेअर
(3) डाटा अॅनॅलिसिस सॉफ्टवेअर
(4) डाटाबेस सॉफ्टवेअर

(1) स्प्रेडशीट सॉफ्टवेअर

(2) वर्ड प्रोसेसिंग सॉफ्टवेअर

(3) डाटा अॅनॅलिसिस सॉफ्टवेअर

(4) डाटाबेस सॉफ्टवेअर

योग्य उत्तर: (1) स्प्रेडशीट सॉफ्टवेअर (Spreadsheet Software)

स्पष्टीकरण:
स्प्रेडशीट सॉफ्टवेअर हे संख्यात्मक (Numeric) माहितीचे संकलन, मांडणी, गणना, विश्लेषण आणि साठवणूक करण्यासाठी वापरले जाते. याचा उपयोग कम्प्युटराइज्ड लेजर (Computerized Ledger) तयार करण्यासाठीही केला जाऊ शकतो.

स्प्रेडशीटमध्ये माहिती पंक्ती (Rows) आणि स्तंभ (Columns) यांच्या स्वरूपात मांडली जाते. त्यामध्ये सूत्रे (Formulas), फंक्शन्स, तक्ते आणि विविध प्रकारचे विश्लेषण करता येते.

उदाहरणे: Microsoft Excel, Google Sheets, LibreOffice Calc इत्यादी.

इतर पर्याय:

(2) वर्ड प्रोसेसिंग सॉफ्टवेअर ❌
मजकूर तयार करणे, संपादित करणे आणि स्वरूपित करण्यासाठी वापरले जाते. उदा. Microsoft Word.

(3) डाटा अॅनॅलिसिस सॉफ्टवेअर ❌
हे संख्यात्मक माहितीच्या विश्लेषणासाठी वापरले जाऊ शकते; मात्र प्रश्नात दिलेल्या कम्प्युटराइज्ड लेजर तयार करण्यासाठी योग्य साधन म्हणजे स्प्रेडशीट सॉफ्टवेअर होय.

(4) डाटाबेस सॉफ्टवेअर ❌
मोठ्या प्रमाणातील संरचित माहिती साठवणे, व्यवस्थापित करणे आणि शोधणे यासाठी वापरले जाते. उदा. MySQL, Microsoft Access इत्यादी.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
संख्यात्मक माहिती + गणना + तक्ते + लेजर → Spreadsheet Software

म्हणून पर्याय (1) स्प्रेडशीट सॉफ्टवेअर योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 90: IoT चा अर्थ आहे.

(1) Internet of Things
(2) Intranet of Things
(3) Internet of Thinks
(4) Intranet of Thinks

(1) Internet of Things

(2) Intranet of Things

(3) Internet of Thinks

(4) Intranet of Thinks

योग्य उत्तर: (1) Internet of Things (IoT)

स्पष्टीकरण:
IoT (Internet of Things) म्हणजे इंटरनेटशी जोडलेल्या भौतिक उपकरणांचे किंवा वस्तूंचे असे नेटवर्क, ज्याद्वारे ही उपकरणे डेटा संकलित, देवाणघेवाण आणि प्रक्रिया करू शकतात.

IoT मध्ये सेन्सर, सॉफ्टवेअर आणि नेटवर्क कनेक्टिव्हिटी असलेली उपकरणे इंटरनेटच्या माध्यमातून एकमेकांशी किंवा क्लाउड/इतर प्रणालींशी माहितीची देवाणघेवाण करतात.

IoT ची उदाहरणे:
• स्मार्ट होम उपकरणे
• स्मार्ट घड्याळे व फिटनेस उपकरणे
• कनेक्टेड वाहने
• स्मार्ट मीटर
• औद्योगिक IoT उपकरणे
• स्मार्ट शेतीतील सेन्सर

इतर पर्याय:

(2) Intranet of Things ❌
IoT चे अधिकृत पूर्ण रूप नाही.

(3) Internet of Thinks ❌
हा शब्दप्रयोग चुकीचा आहे. योग्य शब्द Things आहे.

(4) Intranet of Thinks ❌
हा देखील IoT चा योग्य विस्तार नाही.

लक्षात ठेवा:
IoT = Internet of Things

म्हणून पर्याय (1) Internet of Things योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 91: ----- यांनी चेन्नई, कोलकाता, मुंबई, दिल्ली या चार महानगरांना जोडणारा सुवर्ण चतुर्भुज प्रकल्प सुरू केला.

(1) श्री. नितीन गडकरी
(2) कै. श्री. अटल बिहारी वाजपेयी
(3) कै. श्री. राजीव गांधी
(4) श्री. नरेंद्र मोदी

(1) श्री. नितीन गडकरी

(2) कै. श्री. अटल बिहारी वाजपेयी

(3) कै. श्री. राजीव गांधी

(4) श्री. नरेंद्र मोदी

योग्य उत्तर: (2) कै. श्री. अटल बिहारी वाजपेयी

स्पष्टीकरण:
सुवर्ण चतुर्भुज प्रकल्प (Golden Quadrilateral – GQ) हा भारतातील प्रमुख राष्ट्रीय महामार्ग विकास प्रकल्पांपैकी एक आहे. या प्रकल्पाद्वारे दिल्ली, मुंबई, चेन्नई आणि कोलकाता या चार प्रमुख महानगरांना महामार्गांच्या माध्यमातून जोडण्यात आले.

हा प्रकल्प पंतप्रधान अटल बिहारी वाजपेयी यांच्या नेतृत्वाखालील केंद्र सरकारने 1999 मध्ये सुरू केला. या प्रकल्पाच्या अंमलबजावणीची प्रमुख जबाबदारी National Highways Authority of India (NHAI) कडे होती.

सुवर्ण चतुर्भुज प्रकल्पाची प्रमुख वैशिष्ट्ये:
• प्रमुख महानगरे → दिल्ली – मुंबई – चेन्नई – कोलकाता
• प्रारंभ → 1999
• तत्कालीन पंतप्रधान → अटल बिहारी वाजपेयी
• प्रमुख अंमलबजावणी संस्था → NHAI
• उद्देश → देशातील प्रमुख महानगरांमधील रस्ते संपर्क व वाहतूक व्यवस्था सुधारणे

इतर पर्याय:

(1) श्री. नितीन गडकरी ❌
नितीन गडकरी हे केंद्रीय रस्ते वाहतूक व महामार्ग मंत्री म्हणून विविध राष्ट्रीय महामार्ग प्रकल्पांच्या विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत; मात्र सुवर्ण चतुर्भुज प्रकल्प त्यांच्या कार्यकाळात सुरू झालेला नाही.

(3) कै. श्री. राजीव गांधी ❌
राजीव गांधी हे भारताचे पंतप्रधान होते; मात्र सुवर्ण चतुर्भुज प्रकल्प त्यांच्या कार्यकाळात सुरू झाला नाही.

(4) श्री. नरेंद्र मोदी ❌
नरेंद्र मोदी यांच्या कार्यकाळात अनेक महामार्ग विकास प्रकल्पांना गती मिळाली; मात्र सुवर्ण चतुर्भुज प्रकल्पाची सुरुवात त्यांच्या कार्यकाळात झाली नाही.

म्हणून पर्याय (2) कै. श्री. अटल बिहारी वाजपेयी योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 92: संपूर्ण आर्थिक क्रियाकलापाच्या सतत वाढ आणि घट होण्याच्या नियमित प्रक्रियेला ----- असे म्हटले जाते.

(1) व्यापार चक्र
(2) उत्पादन चक्र
(3) अर्थव्यवस्थेचे जीवन चक्र
(4) मौद्रिक चक्र

(1) व्यापार चक्र

(2) उत्पादन चक्र

(3) अर्थव्यवस्थेचे जीवन चक्र

(4) मौद्रिक चक्र

योग्य उत्तर: (1) व्यापार चक्र (Business Cycle)

स्पष्टीकरण:
अर्थव्यवस्थेतील उत्पादन, उत्पन्न, रोजगार, गुंतवणूक आणि व्यापार यांसारख्या एकूण आर्थिक क्रियाकलापांमध्ये कालांतराने होणारी वाढ व घट यांची पुनरावृत्ती होणारी प्रक्रिया म्हणजे व्यापार चक्र (Business Cycle) होय. ::contentReference[oaicite:0]{index=0} व्यापार चक्रामध्ये सामान्यतः खालील अवस्था पाहायला मिळतात:

1. तेजी (Expansion/Boom) – उत्पादन, उत्पन्न, रोजगार आणि गुंतवणुकीत वाढ होते.

2. शिखर (Peak) – आर्थिक क्रियाकलाप उच्च पातळीवर पोहोचतात.

3. मंदी (Recession/Contraction) – आर्थिक क्रियाकलाप, उत्पादन आणि रोजगारात घट होऊ लागते.

4. तळ/नैराश्य (Trough/Depression) – आर्थिक क्रियाकलाप तुलनेने नीच पातळीवर पोहोचतात.

इतर पर्याय:

(2) उत्पादन चक्र ❌
हे मुख्यतः उत्पादनाच्या प्रक्रियेत किंवा उत्पादनाच्या पातळीत होणाऱ्या बदलांशी संबंधित आहे; संपूर्ण अर्थव्यवस्थेतील आर्थिक चढ-उतारांसाठी हा योग्य शब्द नाही.

(3) अर्थव्यवस्थेचे जीवन चक्र ❌
हा व्यापार चक्रासाठी वापरला जाणारा प्रमाणित आर्थिक शब्द नाही.

(4) मौद्रिक चक्र ❌
हे चलन, पत किंवा पैशाच्या पुरवठ्यातील चढ-उतारांशी संबंधित असू शकते; मात्र संपूर्ण आर्थिक क्रियाकलापांच्या चढ-उतारांना व्यापार चक्र म्हणतात.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
संपूर्ण आर्थिक क्रियाकलापांमधील नियमित वाढ-घट → व्यापार चक्र (Business Cycle)

म्हणून पर्याय (1) व्यापार चक्र योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 93: ------ ही रेषा उत्पन्न व उपभोग यामधील मर्यादा निश्चित करते.

(1) समखर्च रेषा
(2) समउत्पन्न रेषा
(3) समउपभोग रेषा
(4) दारिद्र्य रेषा

(1) समखर्च रेषा

(2) समउत्पन्न रेषा

(3) समउपभोग रेषा

(4) दारिद्र्य रेषा

योग्य उत्तर: (4) दारिद्र्य रेषा (Poverty Line)

स्पष्टीकरण:
दारिद्र्य रेषा (Poverty Line) ही अशी संकल्पना आहे जी एखाद्या व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या उत्पन्न/उपभोगाच्या किमान आवश्यक पातळीशी संबंधित असते. या पातळीखालील व्यक्ती किंवा कुटुंबांना दारिद्र्यरेषेखाली असल्याचे मानले जाते.

भारतात दारिद्र्य मोजण्यासाठी काळानुसार उपभोग खर्च (Consumption Expenditure), कॅलरी निकष आणि इतर सामाजिक-आर्थिक निकषांचा वापर करण्यात आला आहे. त्यामुळे प्रश्नातील उत्पन्न व उपभोगाच्या संदर्भात मर्यादा निश्चित करणारी संकल्पना म्हणजे दारिद्र्य रेषा होय.

इतर पर्याय:

(1) समखर्च रेषा ❌
समान खर्चाच्या पातळीचे प्रतिनिधित्व करणारी संकल्पना; हा दारिद्र्य मोजण्याचा निकष नाही.

(2) समउत्पन्न रेषा ❌
समान उत्पन्न दर्शविणारी रेषा; प्रश्नातील दारिद्र्याच्या संदर्भातील मर्यादा याला लागू होत नाही.

(3) समउपभोग रेषा ❌
समान उपभोगाची पातळी दर्शविणारी संकल्पना; दारिद्र्याची अधिकृत मर्यादा दर्शविण्यासाठी सामान्यतः दारिद्र्य रेषा ही संज्ञा वापरली जाते.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
किमान उत्पन्न/उपभोग पातळीची मर्यादा → दारिद्र्य रेषा (Poverty Line)

म्हणून पर्याय (4) दारिद्र्य रेषा योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 94: अॅडम स्मिथ यांच्या मते दोन देशांमध्ये आंतरराष्ट्रीय व्यापार होतो कारण-----

(1) समान खर्च भिन्नता असते
(2) सर्वंकष खर्च भिन्नता असते
(3) तुलनात्मक खर्च भिन्नता असते
(4) वरीलपैकी सर्व

(1) समान खर्च भिन्नता असते

(2) सर्वंकष खर्च भिन्नता असते

(3) तुलनात्मक खर्च भिन्नता असते

(4) वरीलपैकी सर्व

योग्य उत्तर: (2) सर्वंकष खर्च भिन्नता असते

स्पष्टीकरण:
अॅडम स्मिथ (Adam Smith) यांनी आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचे स्पष्टीकरण निरपेक्ष खर्च लाभ सिद्धांत (Absolute Cost Advantage Theory) या संकल्पनेद्वारे केले. त्यांच्या मते, दोन देशांमध्ये उत्पादन खर्चातील निरपेक्ष भिन्नता असल्यास परस्पर व्यापारातून दोन्ही देशांना लाभ मिळू शकतो.

एखादा देश एखाद्या वस्तूचे उत्पादन दुसऱ्या देशापेक्षा कमी खर्चात करू शकत असल्यास त्या वस्तूमध्ये त्याला निरपेक्ष खर्च लाभ प्राप्त होतो. अशा परिस्थितीत प्रत्येक देशाने ज्या वस्तूचे उत्पादन तुलनेने कमी खर्चात करता येते, त्यात विशेषीकरण करून व्यापार करावा, असा अॅडम स्मिथ यांचा विचार होता.

महत्त्वाचे:
• अॅडम स्मिथ → निरपेक्ष खर्च लाभ सिद्धांत
• डेव्हिड रिकार्डो → तुलनात्मक खर्च लाभ सिद्धांत

पर्यायांचे स्पष्टीकरण:

(1) समान खर्च भिन्नता ❌
समान खर्च असल्यास व्यापारासाठी निरपेक्ष खर्च लाभाची संकल्पना लागू होत नाही.

(2) सर्वंकष खर्च भिन्नता ✅
अॅडम स्मिथ यांच्या सिद्धांतानुसार देशांमधील उत्पादन खर्चातील निरपेक्ष (Absolute) भिन्नता आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचे प्रमुख कारण आहे.

(3) तुलनात्मक खर्च भिन्नता ❌
तुलनात्मक खर्च भिन्नतेवर आधारित व्यापाराचा सिद्धांत डेव्हिड रिकार्डो यांनी मांडला.

(4) वरीलपैकी सर्व ❌
सर्व पर्याय बरोबर नाहीत, कारण अॅडम स्मिथ यांच्या सिद्धांताचा आधार निरपेक्ष खर्च लाभ हा आहे.

म्हणून पर्याय (2) सर्वंकष खर्च भिन्नता योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 95: खालीलपैकी कोणते महागाईचे / चलनवाढीचे प्रकार आहेत ?

अ. रांगणारी महागाई
ब. चालणारी महागाई
क. वेगवान महागाई
ड. धावणारी महागाई

(1) फक्त अ

(2) फक्त ब

(3) दोन्ही अ आणि ब

(4) वरीलपैकी सर्व

योग्य उत्तर: (4) वरीलपैकी सर्व

स्पष्टीकरण:
महागाई (Inflation) म्हणजे अर्थव्यवस्थेत वस्तू व सेवांच्या सामान्य किंमत पातळीत सातत्याने वाढ होणे. महागाईची तीव्रता किंवा वेग यानुसार तिचे विविध प्रकार केले जातात.

1. रांगणारी महागाई (Creeping Inflation) ✅
किंमत पातळीत अतिशय मंद आणि नियंत्रित स्वरूपाची वाढ होते. साधारणपणे कमी दराने होणारी महागाई आर्थिक वाढीसाठी नेहमीच हानिकारक असेल असे नाही.

2. चालणारी महागाई (Walking Inflation) ✅
रांगणाऱ्या महागाईपेक्षा किंमतवाढीचा वेग अधिक असतो. या अवस्थेत महागाई अर्थव्यवस्थेवर अधिक स्पष्ट परिणाम करू लागते.

3. वेगवान महागाई (Running Inflation) ✅
किंमत पातळीत तुलनेने जलद वाढ होते आणि पैशाची क्रयशक्ती झपाट्याने कमी होऊ लागते.

4. धावणारी महागाई (Galloping Inflation) ✅
अत्यंत वेगाने वाढणारी महागाई म्हणजे धावणारी किंवा गॅलपिंग महागाई. या परिस्थितीत पैशाची क्रयशक्ती मोठ्या प्रमाणात कमी होते आणि अर्थव्यवस्थेत गंभीर अस्थिरता निर्माण होऊ शकते.

महत्त्वाची नोंद:
महागाईच्या प्रकारांची नावे आणि त्यांची अचूक टक्केवारीची मर्यादा विविध अर्थशास्त्रज्ञ व पाठ्यपुस्तकांनुसार बदलू शकते. त्यामुळे परीक्षेत महागाईच्या वेगावर आधारित वर्गीकरण लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
रांगणारी → चालणारी → वेगवान/धावणारी → अत्यंत तीव्र महागाई

त्यामुळे अ, ब, क आणि ड हे सर्व महागाईचे प्रकार मानले जातात. म्हणून पर्याय (4) वरीलपैकी सर्व योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 96: भारतातील बेरोजगारीचे प्रमाण कमी करण्यासाठी विविध कार्यक्रम राबविण्यात आले, त्यासंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या.

अ. 1979 साली ग्रामीण भागातील युवकांना स्वयंरोजगारासाठी प्रशिक्षण योजना, एकात्मिक ग्रामीण विकास कार्यक्रम (आय. आर. डी. पी.) अंतर्गत सुरू करण्यात आली.
ब. राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा (2005) अंतर्गत जिल्हाधिकारी / मुख्य कार्यकारी अधिकारी कार्यालय जिल्हा पातळीवरील रोजगार हमी कार्यक्रमासाठी जबाबदार असेल.

वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने सत्य आहे/त ?

(1) फक्त 'अ'

(2) 'अ' आणि 'ब' दोन्हीही

(3) 'अ' आणि 'ब' दोन्हीही नाही

(4) फक्त 'ब'

योग्य उत्तर: (2) 'अ' आणि 'ब' दोन्हीही

स्पष्टीकरण:
अ. विधान बरोबर आहे ✅
ग्रामीण भागातील बेरोजगार युवकांना स्वयंरोजगारासाठी आवश्यक कौशल्यांचे प्रशिक्षण देण्यासाठी TRYSEM (Training of Rural Youth for Self-Employment) ही योजना 1979 मध्ये सुरू करण्यात आली. ही योजना एकात्मिक ग्रामीण विकास कार्यक्रम (IRDP)शी संबंधित होती. ग्रामीण युवकांना प्रशिक्षण देऊन त्यांना स्वयंरोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देणे हा तिचा प्रमुख उद्देश होता.

ब. विधान बरोबर आहे ✅
राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा, 2005 (NREGA) अंतर्गत जिल्हा पातळीवर कार्यक्रमाच्या अंमलबजावणीसाठी जिल्हा कार्यक्रम समन्वयक (District Programme Coordinator) महत्त्वाची भूमिका बजावतो. राज्य शासनाच्या अधिसूचनेनुसार हा अधिकारी सामान्यतः जिल्हाधिकारी (Collector) किंवा जिल्हा परिषदेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) असू शकतो.

महत्त्वाचे तथ्य:
• TRYSEM → 1979
• TRYSEM चे पूर्ण रूप → Training of Rural Youth for Self-Employment
• संबंधित कार्यक्रम → IRDP
• NREGA → 2005
• जिल्हा पातळीवरील प्रमुख अधिकारी → District Programme Coordinator

त्यामुळे अ आणि ब दोन्ही विधाने सत्य आहेत. म्हणून पर्याय (2) 'अ' आणि 'ब' दोन्हीही योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 97: केंद्रीय अंदाजपत्रक 2023-24 मध्ये "MISHTI" (मिष्टी) कार्यक्रमाचा कोणता उद्देश होता?

(1) पाणथळ जमिनीचा पर्याप्त वापर
(2) मँग्रोव्ह (खारफुटी) च्या संवर्धनाला प्रोत्साहन
(3) शेतकऱ्यांचे उत्पन्न दुप्पट करणे
(4) जैविक खतांच्या वापरास प्रोत्साहन देणे

(1) पाणथळ जमिनीचा पर्याप्त वापर

(2) मँग्रोव्ह (खारफुटी) च्या संवर्धनाला प्रोत्साहन

(3) शेतकऱ्यांचे उत्पन्न दुप्पट करणे

(4) जैविक खतांच्या वापरास प्रोत्साहन देणे

योग्य उत्तर: (2) मँग्रोव्ह (खारफुटी) च्या संवर्धनाला प्रोत्साहन

स्पष्टीकरण:
MISHTI म्हणजे "Mangrove Initiative for Shoreline Habitats & Tangible Incomes". हा कार्यक्रम केंद्रीय अर्थसंकल्प 2023-24 मध्ये जाहीर करण्यात आला. या कार्यक्रमाचा प्रमुख उद्देश भारताच्या किनारपट्टीवरील मँग्रोव्ह (खारफुटी) परिसंस्थेचे संवर्धन व पुनर्स्थापना करणे हा आहे.

मँग्रोव्ह परिसंस्था किनारपट्टीचे संरक्षण करण्याबरोबरच जैवविविधतेचे संवर्धन, कार्बन शोषण आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेला मदत करते. MISHTI अंतर्गत मँग्रोव्हची लागवड व पुनर्स्थापना करण्यावर भर देण्यात आला.

कार्यक्रमाचे पूर्ण रूप:
MISHTI = Mangrove Initiative for Shoreline Habitats & Tangible Incomes

मुख्य उद्दिष्टे:
• मँग्रोव्ह वनांचे संरक्षण व पुनर्स्थापना
• किनारपट्टीवरील परिसंस्थांचे संरक्षण
• जैवविविधतेचे संवर्धन
• स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेला आधार
• कार्बन शोषण आणि हवामान बदलाच्या परिणामांना सामोरे जाण्यास मदत

इतर पर्याय:

(1) पाणथळ जमिनीचा पर्याप्त वापर ❌
MISHTI हा विशेषतः मँग्रोव्ह परिसंस्थेशी संबंधित कार्यक्रम आहे.

(3) शेतकऱ्यांचे उत्पन्न दुप्पट करणे ❌
हे MISHTI कार्यक्रमाचे मुख्य उद्दिष्ट नाही.

(4) जैविक खतांच्या वापरास प्रोत्साहन देणे ❌
हा कार्यक्रम सेंद्रिय/जैविक खतांच्या वापराशी संबंधित नाही.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
MISHTI → Mangrove Conservation → मँग्रोव्ह/खारफुटी संवर्धन

म्हणून पर्याय (2) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 98: योग्य जोड्या जुळवा.

'अ'
i. प्रत्यक्ष कर
ii. अप्रत्यक्ष कर
iii. शुल्क व दंड
iv. शिलकी अंदाजपत्रक

'ब'
अ. करेतर उत्पन्न
ब. चलनवाढ
क. वस्तू व सेवा कर
ड. व्यक्तिगत उत्पन्न कर

(1) i-ड, ii-क, iii-ब, iv-अ

(2) i-क, ii-ड, iii-अ, iv-ब

(3) i-ड, ii-क, iii-अ, iv-ब

(4) i-अ, ii-ब, iii-क, iv-ड

योग्य उत्तर: (3) i-ड, ii-क, iii-अ, iv-ब

स्पष्टीकरण:
i. प्रत्यक्ष कर → ड. व्यक्तिगत उत्पन्न कर ✅
प्रत्यक्ष कराचा आर्थिक भार ज्या व्यक्तीवर किंवा संस्थेवर लादला जातो, तोच सामान्यतः तो कर भरतो. वैयक्तिक/व्यक्तिगत उत्पन्न कर (Income Tax) हा प्रत्यक्ष कराचा प्रमुख उदाहरण आहे.

ii. अप्रत्यक्ष कर → क. वस्तू व सेवा कर (GST) ✅
अप्रत्यक्ष कराचा भार अंतिमतः वस्तू किंवा सेवांच्या ग्राहकांवर पडतो. GST हा भारतातील प्रमुख अप्रत्यक्ष कर आहे.

iii. शुल्क व दंड → अ. करेतर उत्पन्न ✅
शासनाला करांव्यतिरिक्त मिळणाऱ्या उत्पन्नामध्ये विविध प्रकारचे शुल्क (Fees), दंड (Fines), परवाना शुल्क, व्याज व लाभांश यांचा समावेश होतो. त्यामुळे शुल्क व दंड हे करतेर उत्पन्नाचे स्रोत आहेत.

iv. शिलकी अंदाजपत्रक → ब. चलनवाढ ✅
शिलकी अंदाजपत्रक (Surplus Budget) म्हणजे शासनाचे अपेक्षित उत्पन्न हे अपेक्षित खर्चापेक्षा अधिक असलेले अंदाजपत्रक. चलनवाढीच्या काळात मागणी कमी करण्यासाठी सरकार शिलकी अंदाजपत्रक हे वित्तीय धोरणाचे एक साधन म्हणून वापरू शकते.

योग्य जोड्या:
i → ड. व्यक्तिगत उत्पन्न कर
ii → क. वस्तू व सेवा कर
iii → अ. करेतर उत्पन्न
iv → ब. चलनवाढ

म्हणून पर्याय (3) योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 99: भारतातील रोजगारी संदर्भात खालीलपैकी बरोबर विधान/विधाने कोणते ?

अ. भारतातील असंघटित क्षेत्रात रोजगारी जास्त आहे.
ब. भारतात संरचनात्मक बेरोजगारी आढळते.
क. आर्थिक उदारीकरणामुळे रोजगार वाढला.
ड. भारतातील आर्थिक वृद्धी रोजगार वाढ दर्शवते.

(1) अ आणि ब

(2) ब आणि क

(3) अ आणि ड

(4) वरील सर्व

योग्य उत्तर: (1) अ आणि ब

स्पष्टीकरण:
अ. भारतातील असंघटित क्षेत्रात रोजगारी जास्त आहे. ✅
भारतातील रोजगाराचा मोठा हिस्सा असंघटित/अनौपचारिक क्षेत्रात आढळतो. या क्षेत्रात लहान व्यवसाय, स्वयंरोजगार, कृषी, बांधकाम, घरगुती कामे आणि विविध अनौपचारिक सेवा यांचा समावेश होतो. त्यामुळे हे विधान बरोबर आहे.

ब. भारतात संरचनात्मक बेरोजगारी आढळते. ✅
अर्थव्यवस्थेच्या रचनेत किंवा तंत्रज्ञानात होणाऱ्या बदलांमुळे उपलब्ध रोजगार आणि कामगारांकडे असलेली कौशल्ये यांच्यात विसंगती निर्माण झाल्यास संरचनात्मक बेरोजगारी (Structural Unemployment) निर्माण होते. भारतात कौशल्यांचा अभाव, कृषी क्षेत्रातील अतिरिक्त कामगार आणि रोजगाराच्या बदलत्या स्वरूपामुळे अशा प्रकारची बेरोजगारी आढळते.

क. आर्थिक उदारीकरणामुळे रोजगार वाढला. ❌
1991 नंतरच्या आर्थिक उदारीकरणामुळे अर्थव्यवस्थेची वाढ, गुंतवणूक आणि काही क्षेत्रांतील रोजगाराच्या संधी वाढल्या असल्या तरी त्याचा परिणाम सर्व क्षेत्रांत समान प्रमाणात रोजगारवाढ असा झालेला नाही. भारतातील आर्थिक वाढीच्या काही कालखंडांना ‘रोजगारविहीन वाढ’ (Jobless Growth) असेही संबोधले जाते. त्यामुळे हे विधान सर्वसाधारण स्वरूपात बरोबर मानता येत नाही.

ड. भारतातील आर्थिक वृद्धी रोजगार वाढ दर्शवते. ❌
आर्थिक वृद्धी म्हणजे उत्पादन किंवा राष्ट्रीय उत्पन्नात वाढ होणे; मात्र आर्थिक वृद्धी झाली म्हणजे त्याच प्रमाणात रोजगार वाढेलच असे नाही. विशेषतः भांडवलप्रधान आणि तंत्रज्ञानप्रधान क्षेत्रांमध्ये उत्पादन वाढूनही रोजगारनिर्मिती तुलनेने कमी असू शकते. त्यामुळे आर्थिक वृद्धी आणि रोजगारवाढ यांना समान मानता येत नाही.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
• भारतात रोजगाराचा मोठा हिस्सा → असंघटित/अनौपचारिक क्षेत्र
• कौशल्य व रोजगारातील विसंगती → संरचनात्मक बेरोजगारी
• आर्थिक वृद्धी ≠ नेहमी रोजगारवाढ
• रोजगारवाढ कमी असलेली आर्थिक वृद्धी → Jobless Growth

त्यामुळे अ आणि ब ही विधाने योग्य आहेत. म्हणून पर्याय (1) अ आणि ब योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 100: 'बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक' ही संकल्पना प्रामुख्याने कोणत्या तीन निर्देशकांवर आधारित आहे ?

(1) आरोग्य, शिक्षण आणि राहणीमानाचा दर्जा
(2) शिक्षण, आरोग्य आणि लिंग गुणोत्तर प्रमाण
(3) शिक्षण, स्वाभिमान आणि सृजनशीलता
(4) आरोग्य, शिक्षण आणि अर्भक मृत्यू दर

(1) आरोग्य, शिक्षण आणि राहणीमानाचा दर्जा

(2) शिक्षण, आरोग्य आणि लिंग गुणोत्तर प्रमाण

(3) शिक्षण, स्वाभिमान आणि सृजनशीलता

(4) आरोग्य, शिक्षण आणि अर्भक मृत्यू दर

योग्य उत्तर: (1) आरोग्य, शिक्षण आणि राहणीमानाचा दर्जा

स्पष्टीकरण:
बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक (Multidimensional Poverty Index – MPI) हा केवळ उत्पन्नाच्या आधारे दारिद्र्य मोजत नाही, तर व्यक्ती किंवा कुटुंबाला भेडसावणाऱ्या विविध प्रकारच्या वंचिततेचा विचार करतो. जागतिक MPI मध्ये दारिद्र्याचे मूल्यांकन प्रामुख्याने तीन व्यापक परिमाणांवर केले जाते: आरोग्य, शिक्षण आणि राहणीमानाचा दर्जा.

1. आरोग्य (Health) ✅
पोषण आणि बालमृत्यू यांसारख्या निर्देशकांचा विचार केला जातो.

2. शिक्षण (Education) ✅
शालेय शिक्षणाची वर्षे आणि शाळेत उपस्थिती यांसारख्या बाबींचा समावेश होतो.

3. राहणीमानाचा दर्जा (Standard of Living) ✅
स्वयंपाकाचे इंधन, स्वच्छता, पिण्याचे पाणी, वीज, निवास, मालमत्ता आणि मूलभूत सुविधांसारख्या निर्देशकांचा विचार केला जातो.

महत्त्वाचे:
जागतिक बहुआयामी दारिद्र्य निर्देशांक हा UNDP आणि OPHI (Oxford Poverty and Human Development Initiative) यांच्या सहकार्याने विकसित केला जातो. MPI मध्ये दारिद्र्याची अनेक परिमाणे आणि त्यांतील विविध वंचितता एकत्रितपणे मोजल्या जातात.

इतर पर्याय:

(2) शिक्षण, आरोग्य आणि लिंग गुणोत्तर प्रमाण ❌
लिंग गुणोत्तर हा जागतिक MPI च्या तीन मुख्य परिमाणांपैकी एक नाही.

(3) शिक्षण, स्वाभिमान आणि सृजनशीलता ❌
हे MPI चे अधिकृत मुख्य परिमाण नाहीत.

(4) आरोग्य, शिक्षण आणि अर्भक मृत्यू दर ❌
बालमृत्यू हा आरोग्य परिमाणातील एक निर्देशक आहे; तो स्वतंत्र मुख्य परिमाण नाही.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
MPI → आरोग्य + शिक्षण + राहणीमानाचा दर्जा

म्हणून पर्याय (1) योग्य उत्तर आहे.

Report Card

Total Questions Attempted: 0

Correct Answers: 0

Wrong Answers: 0

--