आवर्तसारणी (Periodic Table of Elements)

आवर्तसारणी

Periodic Table of Elements

मूलद्रव्यांची आवर्तसारणी हा स्पर्धा परीक्षांसाठी (MPSC/UPSC) अत्यंत महत्त्वाचा विषय आहे. या लेखात आवर्तसारणीचा इतिहास, गणांची सविस्तर माहिती, गुणधर्म व आवर्ती कल (periodic trends) याबाबत अद्ययावत व तथ्य-पडताळणी केलेली माहिती दिली आहे.

श्रेणी	अभ्यास साहित्य (Study Material)
उपयुक्त परीक्षा	MPSC राज्यसेवा, संयुक्त पूर्व/मुख्य परीक्षा, तलाठी, आरोग्य विभाग, वन विभाग व इतर सर्व स्पर्धा परीक्षा
विषय	रसायनशास्त्र (सामान्य विज्ञान)
लेखाचे नाव	आवर्तसारणी (Periodic Table of Elements) — माहिती
एकूण मूलद्रव्ये	118 (सर्व अधिकृतपणे पुष्टी झालेली व नामांकित)

1. आवर्तसारणी म्हणजे काय? (Periodic Table of Elements)

मूलद्रव्यांच्या गुणधर्मानुसार त्यांची पद्धतशीर मांडणी करून तयार केलेली सारणी म्हणजे आवर्तसारणी होय. आधुनिक आवर्तसारणीत सात आवर्तने (Periods) आणि अठरा गण (Groups) आहेत. ब्रिटिश पदार्थवैज्ञानिक हेन्री मोस्ले यांनी 1913 मध्ये हे सिद्ध केले की मूलद्रव्याचा मूलभूत गुणधर्म अणुवस्तुमान नसून अणुअंक (Atomic Number) आहे — याच शोधामुळे मेंडेलिव्हच्या आवर्तसारणीचे रूपांतर आजच्या आधुनिक आवर्तसारणीत झाले.

सद्यस्थितीत आवर्तसारणीत एकूण 118 मूलद्रव्ये असून ती सर्व अधिकृतपणे शोधली गेलेली व नामांकित आहेत. आंतरराष्ट्रीय शुद्ध व उपयोजित रसायनशास्त्र संघटनेने (IUPAC) डिसेंबर 2015 मध्ये 113, 115, 117 आणि 118 या अणुअंकांच्या मूलद्रव्यांच्या शोधाला अधिकृत मान्यता दिली आणि जून 2016 मध्ये त्यांना अनुक्रमे निहोनियम (Nh), मॉस्कोव्हियम (Mc), टेनेसीन (Ts) आणि ओगानेसन (Og) ही नावे देण्यात आली. यामुळे आवर्तसारणीची सातवी ओळ (Period 7) पूर्ण झाली. सध्या शास्त्रज्ञ 119 व 120 या अणुअंकांच्या मूलद्रव्यांच्या निर्मितीसाठी प्रयत्नशील असून त्यांना अद्याप अधिकृत मान्यता मिळालेली नाही — मान्यता मिळाल्यास आवर्तसारणीत आठवी ओळ (Period 8) सुरू होईल.

2. आवर्तसारणीतील प्रमुख गणांची यादी (Groups of the Periodic Table)

आवर्तसारणीतील महत्त्वाच्या गणांची अद्ययावत यादी व त्यांचे गुणधर्म खालीलप्रमाणे:

गण 1 — अल्कली धातू (Alkali Metals)

गण 1 (Group 1) मध्ये लिथियम (Li), सोडियम (Na), पोटॅशियम (K), रुबिडियम (Rb), सीझियम (Cs) आणि फ्रँशियम (Fr) या मूलद्रव्यांचा समावेश आहे. (हायड्रोजन रासायनिकदृष्ट्या वेगळा असल्याने त्याला स्वतंत्र स्थान दिले जाते.)

• अल्कली धातू चांदीसारख्या रंगाचे (सीझियमला सोनेरी छटा), मऊ व कमी घनतेचे धातू आहेत.
• ही सर्व मूलद्रव्ये एक इलेक्ट्रॉन गमावून अष्टक स्थिती प्राप्त करतात व धन (+1) आयन तयार करतात.
• संबंधित आवर्तनात त्यांची आयनीकरण ऊर्जा सर्वात कमी असते, त्यामुळे ती अत्यंत क्रियाशील असतात.
• क्रियाशीलतेमुळे ती निसर्गात मूलभूत स्वरूपात न आढळता आयनिक संयुगांच्या स्वरूपात आढळतात.
• हॅलोजनसोबत संयोग होऊन आयनिक क्षार तयार होतात, उदा. सोडियम क्लोराईड (NaCl).
• पाण्याशी अभिक्रिया होऊन हायड्रोजन वायू मुक्त होतो.

गण 2 — अल्कधर्मी मृदा धातू (Alkaline Earth Metals)

गण 2 (Group 2) मध्ये बेरिलियम (Be), मॅग्नेशियम (Mg), कॅल्शियम (Ca), स्ट्रॉन्शियम (Sr), बेरियम (Ba) आणि रेडियम (Ra) या मूलद्रव्यांचा समावेश आहे.

• ही मूलद्रव्ये चांदीसारख्या रंगाची, मऊ धातू असली तरी अल्कली धातूंपेक्षा किंचित कठीण व अधिक घन असतात.
• या सर्व मूलद्रव्यांमध्ये दोन संयुजा इलेक्ट्रॉन असतात व ती +2 आयन तयार करतात.
• बेरिलियम या गटातील सर्वात कमी धातूगुण असलेले मूलद्रव्य असून ते संयुगांमध्ये प्रामुख्याने सहसंयोजक बंध तयार करते.
• हॅलोजनसोबत सहज प्रतिक्रिया देऊन आयनिक क्षार तयार करतात; पाण्याशी तुलनेने संथ गतीने अभिक्रिया करतात.

गण 13 — बोरॉन गट (Boron Group)

गण 13 (Group 13) मध्ये बोरॉन (B), ॲल्युमिनियम (Al), गॅलियम (Ga), इंडियम (In), थॅलियम (Tl) आणि निहोनियम (Nh) या मूलद्रव्यांचा समावेश आहे.

• या गणातील मूलद्रव्ये अधातू गुणधर्माकडे झुकणारी आहेत — सर्वात वरचे बोरॉन हे धातुसदृश (metalloid) आहे.
• बोरॉन वगळता या गणातील इतर सर्व मूलद्रव्ये धातू आहेत. त्यांची संयुजा 3 असून ती 3 इलेक्ट्रॉन गमावून धन आयन तयार करतात.
• पृथ्वीच्या कवचात (सुमारे 8.2%) ॲल्युमिनियम हा सर्वाधिक प्रमाणात आढळणारा धातू व तिसरा सर्वाधिक मुबलक घटक आहे; याचा मोठ्या प्रमाणावर पॅकेजिंग व बांधकाम क्षेत्रात वापर होतो.
• ॲल्युमिनियम क्रियाशील धातू असूनही त्यावर तयार होणाऱ्या स्थिर ऑक्साईड थरामुळे ते गंजण्यास प्रतिरोधक बनते.

गण 14 — कार्बन गट (Carbon Group)

गण 14 (Group 14) मध्ये कार्बन (C), सिलिकॉन (Si), जर्मेनियम (Ge), टिन/कथिल (Sn), शिसे/लेड (Pb) आणि फ्लेरोव्हियम (Fl) या मूलद्रव्यांचा समावेश आहे.

• या गणात अधातू कार्बन, दोन धातुसदृश (सिलिकॉन, जर्मेनियम) आणि दोन धातू (कथिल, शिसे) अशी मिश्र मूलद्रव्ये आहेत. संयुजा 4 आहे.
• कथिल व शिसे तुलनेने अक्रियाशील धातू असून आयनिक संयुगांत +2 किंवा +4 चार्जचे आयन तयार करू शकतात.
• कार्बन 4 सहसंयोजक बंध तयार करतो. कार्बनची प्रमुख अपरूपे — ग्राफाइट, हिरा, फुलरिन्स आणि ग्राफीन (अलीकडे शोधलेले, अत्यंत पातळ व मजबूत अपरूप) — ही आहेत.
• सिलिकॉन पृथ्वीच्या कवचातील (सुमारे 27.7%) दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वाधिक मुबलक मूलद्रव्य आहे; विटा, माती, संगणक चिप्स व सौर पेशी यांत त्याचा वापर होतो.
• सिलिकॉन डायऑक्साइड (SiO₂ / सिलिका) हे अनेक खडक व खनिजांचे प्रमुख घटक आहे.

गण 15 — नायट्रोजन गट (Nitrogen Group / Pnictogens)

गण 15 (Group 15) मध्ये नायट्रोजन (N), फॉस्फरस (P), आर्सेनिक (As), अँटिमनी (Sb), बिस्मथ (Bi) आणि मॉस्कोव्हियम (Mc) या मूलद्रव्यांचा समावेश होतो.

• सर्व मूलद्रव्यांत पाच संयुजा इलेक्ट्रॉन असतात. नायट्रोजन व फॉस्फरस हे अधातू आहेत आणि तीन इलेक्ट्रॉन मिळवून -3 चार्जचे आयन तयार करू शकतात.
• नायट्रोजन हा द्विआणविक (N₂) स्वरूपात हवेचा प्रमुख घटक (सुमारे 78%) आहे; नायट्रोजन व फॉस्फरस दोन्ही जीवनासाठी आवश्यक असून खतांसाठी व्यावसायिकदृष्ट्या महत्त्वाचे आहेत.
• आर्सेनिक व अँटिमनी हे धातुसदृश आहेत, तर बिस्मथ हा या गणातील एकमेव धातू आहे — तो +3 चार्जचा आयन तयार करू शकतो व सर्वात जड स्थिर मूलद्रव्य मानला जातो.

गण 16 — चॅल्कोजेन्स (Chalcogens)

गण 16 (Group 16) मध्ये ऑक्सिजन (O), सल्फर (S), सेलेनियम (Se), टेल्युरियम (Te), किरणोत्सर्गी पोलोनियम (Po) आणि लिव्हरमोरियम (Lv) या मूलद्रव्यांचा समावेश होतो.

• या गणात सहा संयुजा इलेक्ट्रॉन असतात. ऑक्सिजन व सल्फर हे अधातू असून ते दोन इलेक्ट्रॉन मिळवून -2 चार्जचे आयन तयार करतात.
• सल्फरला बहुधा इतर कोणत्याही मूलद्रव्यापेक्षा अधिक अपरूपे आहेत; सर्वात स्थिर व सामान्य स्वरूप म्हणजे S₈ रेणूंचे पिवळे स्फटिक.
• लिव्हरमोरियम (Lv, अणुअंक 116) हे या गणातील सर्वात जड, प्रयोगशाळेत तयार केलेले किरणोत्सर्गी मूलद्रव्य असून त्याला 2012 मध्ये अधिकृत नाव देण्यात आले.

गण 17 — हॅलोजन (Halogens)

गण 17 (Group 17) मध्ये फ्लोरिन (F), क्लोरिन (Cl), ब्रोमिन (Br), आयोडिन (I), अस्टाटिन (At) आणि टेनेसीन (Ts) या मूलद्रव्यांचा समावेश होतो.

• या सर्व मूलद्रव्यांत सात संयुजा इलेक्ट्रॉन असतात — बाह्य कवच पूर्ण करण्यासाठी फक्त एका इलेक्ट्रॉनची आवश्यकता असते.
• हा संपूर्णपणे अधातू असलेला पहिला गण आहे; ही मूलद्रव्ये नैसर्गिक अवस्थेत द्विआणविक रेणू (diatomic molecules) म्हणून आढळतात.
• कक्ष तापमानाला फ्लोरिन व क्लोरिन वायुरूपात, ब्रोमिन द्रवरूपात, तर आयोडिन घनरूपात असते.
• इलेक्ट्रॉन मिळवून तयार होणाऱ्या ऋण आयनांना हॅलाइड आयन म्हणतात; अशा आयनांचे क्षार हॅलाइड म्हणून ओळखले जातात.
• हॅलोजन अत्यंत क्रियाशील असल्याने जास्त प्रमाणात जैविक जीवांसाठी हानिकारक ठरू शकतात. गणात वरून खाली जाताना क्रियाशीलता कमी होते — फ्लोरिन सर्वाधिक क्रियाशील आहे.
• क्लोरिन व आयोडिन जंतुनाशक म्हणून वापरले जातात; क्लोरिन कापड ब्लीच करण्यासाठी व कागद उत्पादनासाठी वापरले जाते.

गण 18 — नोबल वायू (Noble Gases)

गण 18 (Group 18) मध्ये हेलियम (He), निऑन (Ne), आर्गॉन (Ar), क्रिप्टॉन (Kr), झेनॉन (Xe), रेडॉन (Rn) आणि ओगानेसन (Og) या मूलद्रव्यांचा समावेश होतो. त्यांना निष्क्रिय वायू किंवा दुर्मीळ वायू असेही म्हणतात.

• नोबल वायू सर्व अधातू असून त्यांच्या सर्व कक्षा (इलेक्ट्रॉन शेल्स) पूर्ण भरलेल्या असतात, त्यामुळे ते रासायनिकदृष्ट्या अत्यंत स्थिर असतात.
• कक्ष तापमानाला ते एकल-अणू (मोनॅटॉमिक) वायू स्वरूपात असतात — आंतर-अणु आकर्षण अत्यंत कमकुवत असल्याने त्यांचे वितळणबिंदू व उत्कलनबिंदू खूप कमी असतात.
• क्रिप्टॉन व झेनॉन ही मूलद्रव्ये रिकाम्या d-कक्षेत इलेक्ट्रॉन स्वीकारून मर्यादित प्रमाणात संयुगे तयार करू शकतात; अलीकडील संशोधनानुसार रेडॉनचीही (उदा. RnF₂) काही संयुगे नोंदवली गेली आहेत.
• ओगानेसन (Og, अणुअंक 118) हे प्रयोगशाळेत तयार केलेले अत्यंत जड, किरणोत्सर्गी मूलद्रव्य असून सैद्धांतिकदृष्ट्या ते इतर नोबल वायूंसारखे पूर्णपणे निष्क्रिय नसावे, असे अभ्यास सुचवतात.

वरील प्रत्येक गणाच्या शेवटी दिलेले सर्वात जड मूलद्रव्य — Nh, Fl, Mc, Lv, Ts, Og — ही 2015-16 मध्ये अधिकृतपणे नामांकित झालेली कृत्रिम/प्रयोगशाळा-निर्मित मूलद्रव्ये आहेत.

गणांचा जलद संदर्भ तक्ता (Quick Reference Table)

गण	नाव	प्रमुख मूलद्रव्ये	संयुजा इलेक्ट्रॉन
1	अल्कली धातू	Li, Na, K, Rb, Cs, Fr	1
2	अल्कधर्मी मृदा धातू	Be, Mg, Ca, Sr, Ba, Ra	2
13	बोरॉन गट	B, Al, Ga, In, Tl, Nh	3
14	कार्बन गट	C, Si, Ge, Sn, Pb, Fl	4
15	नायट्रोजन गट	N, P, As, Sb, Bi, Mc	5
16	चॅल्कोजेन्स	O, S, Se, Te, Po, Lv	6
17	हॅलोजन	F, Cl, Br, I, At, Ts	7
18	नोबल वायू	He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn, Og	8 (हेलियमसाठी 2)

3. न्यूलँड्सचा अष्टकांचा नियम (Newlands' Law of Octaves)

इंग्रज रसायनशास्त्रज्ञ जॉन अलेक्झांडर रीना न्यूलँड्स यांनी 1865 मध्ये मूलद्रव्यांचे वर्गीकरण करताना असे मांडले की, मूलद्रव्यांची अणुवस्तुमानाच्या चढत्या क्रमाने मांडणी केली असता प्रत्येक आठव्या मूलद्रव्याचे गुणधर्म पहिल्या मूलद्रव्यासारखे आढळतात — जसे संगीतातील सात सुरांनंतर आठवा सूर पहिल्यासारखाच वाटतो, त्याचप्रमाणे. यावरूनच या नियमाला 'अष्टकांचा नियम' असे नाव मिळाले.

न्यूलँड्सच्या नियमाची वैशिष्ट्ये व मर्यादा

• न्यूलँड्सनी हायड्रोजनपासून थोरियमपर्यंत 56 मूलद्रव्यांची मांडणी केली.
• हा अष्टक-गुणधर्म केवळ कॅल्शियमपर्यंतच्या हलक्या मूलद्रव्यांसाठी लागू होत होता; जड मूलद्रव्यांसाठी तो जुळत नव्हता.
• भविष्यात शोधल्या जाणाऱ्या नव्या मूलद्रव्यांसाठी न्यूलँड्सनी सारणीत जागा राखून ठेवली नाही.
• काही समान गुणधर्म असलेली मूलद्रव्ये दूर-दूर ठेवली गेली, उदा. लोह (Fe) आणि कोबाल्ट (Co).
• काही असमान गुणधर्म असलेली मूलद्रव्ये एकाच स्तंभात ठेवली गेली, उदा. निकेल व कोबाल्ट यांना ब्रोमिन, क्लोरिनसोबत ठेवले गेले.
• त्यामुळे न्यूलँड्सचा हा प्रयत्न केवळ कमी अणुवस्तुमान असलेल्या मूलद्रव्यांपुरताच मर्यादित राहिला.

4. मेंडेलिव्हची आवर्तसारणी (Mendeleev's Periodic Table)

रशियन शास्त्रज्ञ दिमित्री मेंडेलिव्ह यांनी आवर्तसारणीचा खरा पाया घातला. मेंडेलिव्हच्या काळात (1869) 63 मूलद्रव्ये ज्ञात होती. त्यांनी प्रत्येक मूलद्रव्याचा गुणधर्म एका कार्डावर लिहून ती कार्डे अणुवस्तुमानाच्या चढत्या क्रमाने मांडली, आणि यातून मूलद्रव्यांच्या रासायनिक व भौतिक गुणधर्मांत ठरावीक अंतराने पुनरावृत्ती होत असल्याचे त्यांना आढळले.

मेंडेलिव्हच्या आवर्तसारणीत आडव्या ओळींना आवर्तने (Periods) तर उभ्या स्तंभांना गण (Groups) म्हणतात. जोपर्यंत गुणधर्मांची पुनरावृत्ती होत नाही तोपर्यंत मूलद्रव्ये एका आडव्या ओळीत मांडली गेली, आणि समान गुणधर्म असलेली मूलद्रव्ये एकमेकांखाली दुसऱ्या ओळीत ठेवली गेली. अशा प्रकारे मेंडेलिव्हनी सर्व 63 ज्ञात मूलद्रव्यांची यशस्वी मांडणी करून पहिली आवर्तसारणी तयार केली.

मेंडेलिव्हच्या आवर्तसारणीची प्रमुख वैशिष्ट्ये

• आडव्या ओळींना आवर्तने म्हणतात — अशी एकूण 7 आवर्तने असून त्यांना 1 ते 7 क्रमांक दिले आहेत.
• उभ्या स्तंभांना गण म्हणतात — मेंडेलिव्हच्या सारणीत एकूण 8 गण होते (I ते VIII), रोमन आकड्यांत क्रमांकित.
• गण I ते VII मधील 'सर्वसाधारण' (normal) मूलद्रव्ये A व B अशा दोन उपगटांत विभागली गेली; गण VIII मध्ये संक्रमण (transition) मूलद्रव्यांचे तीन-तीनचे त्रिक (उदा. Fe-Co-Ni) समाविष्ट होते.
• पुढे नोबल वायूंचा शोध लागल्यावर त्यांना विस्कळीत न करता स्वतंत्र 'शून्य गण' (Group 0) म्हणून सामावून घेण्यात आले.
• मेंडेलिव्हच्या नियमाला 'मेंडेलिव्हचा आवर्ती नियम' म्हणतात — मूलद्रव्यांचे भौतिक व रासायनिक गुणधर्म हे त्यांच्या अणुवस्तुमानाचे आवर्ती फल (periodic function) असतात.
• मेंडेलिव्हनी न सापडलेल्या मूलद्रव्यांसाठी सारणीत रिकाम्या जागा ठेवल्या व त्यांच्या गुणधर्मांचे अचूक भाकीत केले — हे त्यांच्या सारणीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य ठरले.

5. आधुनिक आवर्तसारणी (Modern Periodic Table)

1913 मध्ये ब्रिटिश पदार्थवैज्ञानिक हेन्री मोस्ले यांनी शोधून काढले की मूलद्रव्याचा मूलभूत गुणधर्म अणुवस्तुमान नसून अणुअंक (Atomic Number) आहे — कारण अणुअंकावरूनच मूलद्रव्याच्या इलेक्ट्रॉन व प्रोटॉनची संख्या समजते, आणि त्याआधारे संयुजा व इलेक्ट्रॉनिक संरूपण यांसारखे महत्त्वाचे गुणधर्म निश्चित होतात. केवळ हाच एक बदल करून मेंडेलिव्हच्या आवर्तसारणीचे रूपांतर आजच्या आधुनिक आवर्तसारणीत करण्यात आले.

आधुनिक आवर्तसारणीचा नियम: मूलद्रव्यांचे भौतिक व रासायनिक गुणधर्म हे त्यांच्या अणुअंकाचे आवर्ती फल (periodic function) आहेत.

आजच्या IUPAC-मान्यताप्राप्त आधुनिक आवर्तसारणीत गणांना रोमन आकड्यांऐवजी 1 ते 18 असे सलग अरबी आकडे दिले जातात.

संयुजा (Valency)

• एखाद्या मूलद्रव्याच्या अणूची दुसऱ्या अणूशी संयोग पावण्याची क्षमता म्हणजे संयुजा होय.
• एकाच गणातील मूलद्रव्यांची संयुजा-इलेक्ट्रॉन संख्या सारखीच असते — उदा. गण 2 मधील कॅल्शियम व बेरियम या दोघांचेही संयुजा इलेक्ट्रॉन 2 आहेत.
• दुसऱ्या व तिसऱ्या आवर्तनात डावीकडून उजवीकडे जाताना संयुजा 4 पर्यंत वाढत जाते आणि नंतर 4 वरून 0 पर्यंत कमी होत जाते.

अणूचा आकार (Atomic Size)

• अणूचा आकार म्हणजे केंद्रकापासून बाह्यतम कक्षेपर्यंतचे अंतर, म्हणजेच अणुत्रिज्या.
• जेवढी जास्त कक्ष-संख्या (शेल्स), तेवढी अणुत्रिज्या अधिक. गणात वरून खाली जाताना कक्षा वाढत असल्याने आकारही वाढतो.
• उदा. गण 1 मध्ये सोडियम (2, 8, 1 — तीन कक्षा) पेक्षा पोटॅशियम (2, 8, 8, 1 — चार कक्षा) आकाराने मोठे आहे.
• आवर्तनात डावीकडून उजवीकडे जाताना केंद्रकाचा धनभार वाढत असल्याने इलेक्ट्रॉनवरील आकर्षण वाढते व अणूचा आकार कमी होत जातो.

धातुगुण / अधातुगुण (Metallic and Non-metallic Properties)

• आवर्तनात डावीकडून उजवीकडे जाताना आकार कमी होत असल्याने इलेक्ट्रॉन सहज गमावले जात नाहीत — त्यामुळे धातुगुण कमी होत जातो व अधातुगुण वाढत जातो.
• गणात वरून खाली जाताना कक्षा वाढत असल्याने इलेक्ट्रॉन सहज गमावले जातात — त्यामुळे धातुगुण वाढत जातो व अधातुगुण कमी होत जातो.
• आधुनिक आवर्तसारणीत नागमोडी रेषा (zig-zag line) काढून धातू व अधातू वेगळे दाखवले जातात; या रेषेजवळील मूलद्रव्ये (उदा. B, Si, Ge, As) धातुसदृश (metalloids) मानली जातात.

इलेक्ट्रोनगेटिव्हिटी (Electronegativity)

• सहसंयोजक बंधातील इलेक्ट्रॉनच्या सामायिक जोडीला स्वतःकडे आकर्षित करण्याच्या अणूच्या सापेक्ष प्रवृत्तीला इलेक्ट्रोनगेटिव्हिटी म्हणतात.
• आवर्तनात डावीकडून उजवीकडे इलेक्ट्रोनगेटिव्हिटी वाढते, तर गणात वरून खाली ती कमी होते. फ्लोरिन हे सर्वाधिक इलेक्ट्रोनगेटिव्ह मूलद्रव्य आहे.

आयनीकरण ऊर्जा (Ionization Energy)

• वायुरूप अवस्थेतील एका अलग अणूच्या सर्वात सैलपणे बांधलेल्या (संयुजा) इलेक्ट्रॉनला काढून टाकण्यासाठी आवश्यक असलेली ऊर्जा म्हणजे आयनीकरण ऊर्जा होय.
• आवर्तनात डावीकडून उजवीकडे आयनीकरण ऊर्जा वाढते, तर गणात वरून खाली ती कमी होते. नोबल वायूंची आयनीकरण ऊर्जा सर्वाधिक असते.

6. महत्त्वाचे मुद्दे — त्वरित उजळणी

• आधुनिक आवर्तसारणी: 7 आवर्तने, 18 गण, एकूण 118 मूलद्रव्ये (सर्व नामांकित).
• आवर्तसारणीचा जनक: दिमित्री मेंडेलिव्ह (1869) — अणुवस्तुमानावर आधारित.
• आधुनिक आवर्तसारणीचा जनक/आधार: हेन्री मोस्ले (1913) — अणुअंकावर आधारित.
• अष्टकांचा नियम: जे.ए.आर. न्यूलँड्स (1865).
• अणुअंकानुसार पूर्ण झालेले शेवटचे (7 वे) आवर्तन: 2015-16 मध्ये Nh, Mc, Ts, Og या मूलद्रव्यांच्या नामकरणाने पूर्ण झाले.
• पुढील मूलद्रव्ये (119, 120) — 8 व्या आवर्तनाची सुरुवात — यांच्या निर्मितीचे प्रयत्न सध्या आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सुरू आहेत, मात्र अद्याप अधिकृत मान्यता मिळालेली नाही.