भारतातील मान्सूनपूर्व परिस्थिती

🌞 ग्रीष्म ऋतुतील हवामानाची कार्यपद्धती

भारतीय मान्सून प्रणाली समजून घेण्यासाठी मार्च ते जून या ग्रीष्म ऋतूतील हवामानातील बदल अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. भारतातील सुमारे 90% पर्जन्य हा नैऋत्य मान्सूनमुळे होतो आणि या प्रक्रियेची पायाभरणी उन्हाळ्यातच होते.

 1. मार्च ते जून : सूर्याची चाल आणि उष्णतेत वाढ

• 21 मार्च— सूर्य विषुववृत्तावर लंबवत.
• यानंतर सूर्य उत्तरेकडे सरकतो (उत्तरायण) आणि 21 जूनला कर्कवृत्तावर पोहोचतो.
• सूर्याच्या या हालचालीसोबतच ITCZ (आंतर-उष्णकटिबंधीय अभिसरण क्षेत्र) देखील उत्तरेकडे जाते.
• ITCZ उत्तरेकडे गेल्याने उत्तर भारतात उष्णता वाढू लागते.
• आयटीसीझेड उत्तरेकडे सरकत असताना, उत्तर भारतातून वाहणाऱ्या पश्चिमेकडील जेट प्रवाहाची दक्षिणेकडील शाखा कमकुवत होते आणि आता हिमालयाच्या उत्तरेकडे चीन आणि तिबेटमधून वाहते.

2. मार्च–एप्रिल : वायव्य भारतातील उष्णता व कमी दाब

सूर्य उत्तरेकडे सरकू लागल्यानंतर वायव्य भारतात तापमान वाढते आणि येथे कमी दाबाचे क्षेत्र तयार होते. हे क्षेत्र भरण्यासाठी:

• कोरडे भू-आधारित वारे वाहतात.
• ओलावा नसल्याने पाऊस पडत नाही.
• या कोरड्या वाऱ्यांमुळे धुळीची वादळे निर्माण होतात.

3. मे महिना : ITCZ भारतात प्रवेश करते

• 5 मे च्या सुमारास ITCZ दक्षिण भारतात (कन्याकुमारी भागात) प्रवेश करते.
• समुद्राजवळून येणाऱ्या वाऱ्यात पुरेसा ओलावा असतो.
• यामुळे दक्षिण भारतात पूर्व-मान्सून पाऊस पडतो (खरा मान्सून नव्हे).

प्रदेशनिहाय या पावसाची नावे:
• केरळ – आंब्याचा पाऊस, फुलांचा पाऊस
• कर्नाटक – कॉफी पाऊस, Cherry Blossom Rain

⛈️ काळ बैसाखी

मे महिन्याच्या शेवटी पश्चिम बंगाल व ईशान्य भारतात जोरदार मेघगर्जना, वादळे व मुसळधार पाऊस पडतो. याला काळ बैसाखी म्हणतात.

4. जून महिना : उष्णता शिखरावर आणि मान्सूनची तयारी

• भूभाग महासागरापेक्षा लवकर तापल्यामुळे ITCZ 1 जूनला ईशान्य भारतात पोहोचते.
• उत्तर भारतात लू (उष्ण, कोरडे, तीव्र वारे) वाहतात.
• कमी दाब शिखरावर पोहोचतो.

🌧️ नैऋत्य मान्सूनचा भारतात प्रवेश

• 1 जून — ITCZ अत्यंत शक्तिशाली होते.
• हिंदी महासागरातील ओलसर वारे भारताकडे आकर्षित होतात.
• हे वारे नैऋत्य दिशेने येत असल्याने त्यांना नैऋत्य मान्सून म्हणतात.

मान्सूनची अधिकृत सुरुवात:
• 1 जून — केरळचा मलबार किनारा येथे मान्सून पोहोचतो.
• त्यानंतर हा पाऊस पश्चिम घाट, महाराष्ट्र, गुजरात, उत्तर भारत आणि दिल्लीपर्यंत पोहोचतो.