इलेक्ट्रॉनिक मतदान यंत्र (EVM)

इलेक्ट्रॉनिक मतदान यंत्रे (EVM) ही भारतातील आधुनिक निवडणूक प्रक्रियेचा अविभाज्य भाग बनली आहेत. निवडणूक प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम, अचूक, पारदर्शक व विश्वासार्ह करण्याच्या उद्देशाने पारंपरिक कागदी मतपत्रिकांच्या जागी ईव्हीएमचा अवलंब करण्यात आला आहे. मतनोंदणी व मतमोजणीची प्रक्रिया सुलभ करणे, मानवी चुका कमी करणे आणि वेळेची बचत करणे हा यामागील प्रमुख उद्देश आहे.

---

🔹 ईव्हीएम म्हणजे काय?

इलेक्ट्रॉनिक मतदान यंत्र (EVM) हे संसद, राज्य विधानमंडळ तसेच पंचायत व नगरपालिका यांसारख्या स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुकांसाठी वापरले जाणारे स्वतंत्र (standalone) व पोर्टेबल इलेक्ट्रॉनिक उपकरण आहे.

हे यंत्र मतदारांना बटण दाबून मतदान करण्याची सुविधा देते आणि कागदी मतपत्रिकांद्वारे मतदान करण्याच्या पारंपरिक पद्धतीची जागा घेते. भारतीय ईव्हीएम इंटरनेट, वाय-फाय किंवा ब्लूटूथशी जोडलेली नसतात, त्यामुळे बाह्य हस्तक्षेपाची शक्यता अत्यंत कमी असते.

---

ईव्हीएमची सत्यापित वैशिष्ट्ये

• मतक्षमता: एका कंट्रोल युनिटमध्ये कमाल 3,840 मते नोंदवण्याची क्षमता असते, जी भारतीय निवडणुकांसाठी पुरेशी आहे.
• छेडछाड प्रतिबंधक रचना: ईव्हीएममध्ये सील, कागदी टॅग, मॉक पोल आणि विविध सुरक्षा प्रक्रिया असतात. त्यामुळे कोणताही फेरफार झाल्यास तो सहज ओळखता येतो.
• डेटा सुरक्षा: मतांची नोंद ईव्हीएमच्या अंतर्गत मेमरीमध्ये साठवली जाते. हे यंत्र पूर्णपणे ऑफलाइन असते आणि त्यातील सॉफ्टवेअर एकदाच प्रोग्राम (burnt firmware) केलेले असते, ज्यामध्ये मतदानादरम्यान बदल करता येत नाही.
• वीजपुरवठा: ईव्हीएम अल्कलाइन बॅटरीवर चालतात. त्यामुळे वीज नसलेल्या दुर्गम व ग्रामीण भागातही मतदान प्रक्रिया सुरळीत पार पडू शकते.
• जलद मतमोजणी: मतदान पूर्ण झाल्यानंतर काही मिनिटांतच अचूक निकाल उपलब्ध होतो, जे कागदी मतपत्रिकांच्या तुलनेत अधिक वेगवान आहे.
• वाहतुकीस सुलभ: ईव्हीएम वजनाने हलकी व मजबूत असल्यामुळे ती सहज वाहून नेता येतात आणि कठीण भौगोलिक भागातही वापरता येतात.
• बहुभाषिकता : ईव्हीएमच्या स्क्रीनवर भाषा बदलण्याचा पर्याय नसतो. मात्र उमेदवारांची नावे व चिन्हे असलेली कागदी बॅलेट शीट स्थानिक भाषेत छापली जाते. ईव्हीएम स्क्रीनवर भाषा बदलण्याचा पर्याय नसतो.
• VVPAT: ईव्हीएमसोबत जोडलेली मतदार-सत्यापनयोग्य कागदी ऑडिट ट्रेल (VVPAT) यंत्रणा मतदाराला त्याचे मत योग्य उमेदवारालाच दिले गेले आहे का, हे पाहण्याची संधी देते.

---

भारतात ईव्हीएमचा विकास

भारतात वापरली जाणारी ईव्हीएम प्रणाली भारतीय निवडणूक आयोग यांच्या मार्गदर्शनाखालील तांत्रिक तज्ञ समितीने विकसित केली आहे.ईव्हीएमची निर्मिती खालील दोन सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमांकडून करण्यात येते:

• भारत इलेक्ट्रॉनिक्स लिमिटेड (BEL) – बंगळूर, संरक्षण मंत्रालयाच्या अंतर्गत
• इलेक्ट्रॉनिक्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड (ECIL) – हैदराबाद

---

ईव्हीएमचे भाग

1️⃣ कंट्रोल युनिट (CU)

• ईव्हीएमचा मुख्य घटक
• मतनोंद व मतमोजणीचे नियंत्रण
• फक्त निवडणूक अधिकाऱ्यांच्या ताब्यात

2️⃣ बॅलेट युनिट (BU)

• मतदार प्रत्यक्ष मतदान करतो तो भाग
• कंट्रोल युनिटशी केबलद्वारे जोडलेले
• उमेदवारांची नावे व चिन्हे दर्शविते (एक BU = 16 उमेदवार, कमाल 4 BU = 64 उमेदवार)

---

ईव्हीएम कार्यपद्धती

1. स्थापना आणि सक्रियीकरण - ईव्हीएमचे कंट्रोल युनिट (CU) आणि बॅलेटिंग युनिट (BU) मतदान केंद्रावर जोडले जातात आणि त्यांची स्थापना केली जाते. त्यानंतर, मतदान प्रक्रिया सुरू करण्यासाठी निवडणूक अधिकाऱ्यांकडून कंट्रोल युनिट (CU) सक्रिय केले जाते.
2. मतदारांची ओळख व पडताळणी - मतदारांना मतदानाचा हक्क बजावण्याची परवानगी देण्यापूर्वी निवडणूक अधिकाऱ्यांकडून त्यांची ओळख पटवली जाते आणि त्यांची सत्यता पडताळली जाते.
3. बॅलेट युनिटवर बटण दाबून मतदान – मतदार बॅलेटिंग युनिट (BU) वर आपल्या पसंतीच्या उमेदवाराच्या नावापुढील बटण दाबून आपली निवड करतात.
4. मतनोंदणी – बॅलेट युनिट (BU) मतदाराची निवड नोंदवते आणि तो डेटा कंट्रोल युनिट (CU) कडे पाठवते. कंट्रोल युनिट (CU) तो डेटा आपल्या मेमरीमध्ये साठवते.
5. VVPAT स्लिपद्वारे मताची पडताळणी – ईव्हीएम एक मतदार-पडताळणीयोग्य कागदी लेखापरीक्षण नोंद (VVPAT) तयार करते, जी मतदाराच्या पसंतीची भौतिक नोंद प्रदान करते. मतदार व्हीव्हीपॅट स्लिप तपासून आपले मत योग्यरित्या नोंदवले गेले आहे की नाही याची पडताळणी करू शकतो.
6. मतमोजणी आणि निकाल – मतदान प्रक्रिया पूर्ण झाल्यावर, कंट्रोल युनिट (CU) आपल्या मेमरीमध्ये साठवलेल्या सर्व मतांची मोजणी करते. त्यानंतर अंतिम निकाल निवडणूक अधिकाऱ्यांकडून प्रदर्शित आणि जाहीर केला जातो.

---

ईव्हीएमचे फायदे

• मतदान व मतमोजणी प्रक्रिया जलद व अचूक
• अवैध मतांची शक्यता अत्यल्प
• खर्च व मनुष्यबळात बचत
• पारदर्शकता व विश्वासार्हता वाढते
• पर्यावरणपूरक प्रक्रिया

---

ईव्हीएमविषयी चिंता 

• सार्वजनिक विश्वास व पारदर्शकतेचा प्रश्न
• VVPAT मोजणीची व्याप्ती वाढवण्याची मागणी
• तांत्रिक बिघाड (अत्यल्प प्रमाणात)
• सार्वजनिक विश्वास टिकवण्याचे आव्हान

---

📌 महत्त्वाची माहिती

• पहिला वापर: 1982 –  परवूर विधानसभा मतदारसंघ (पोटनिवडणूक) 
• पहिले राज्य: केरळ

---

निष्कर्ष

ईव्हीएम ही भारतीय लोकशाहीसाठी उपयुक्त व प्रभावी प्रणाली आहे. सतत सुधारणा, VVPAT तपासणी व पारदर्शकतेमुळे ईव्हीएमवरील विश्वास अधिक दृढ होत आहे.

भारतातील निवडणूक प्रक्रिया: वेळापत्रकापासून ते एक्झिट पोल विषयी माहिती इथे क्लिक करा