जागतिक आरोग्य संघटना (WHO)

🌍 जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) 

जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) ही संयुक्त राष्ट्रांची सार्वजनिक आरोग्याशी संबंधित विशेष संस्था आहे. तिची स्थापना 7 एप्रिल 1948 रोजी झाली असून मुख्यालय जिनिव्हा, स्वित्झर्लंड येथे आहे. कोविड-19 महामारीदरम्यान WHO ची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरल्यामुळे MPSC,UPSC व इतर स्पर्धा परीक्षांसाठी हा विषय वारंवार विचारला जातो.

🔵 अलीकडील अपडेट (COVID-19 संबंधित)

कोरोनाव्हायरस साथीच्या आजाराबाबत जगाच्या प्रतिसादाचे मूल्यांकन करण्यासाठी, जागतिक आरोग्य संघटनेने साथीच्या आजारांची पूर्वतयारी आणि प्रतिसादासाठी स्वतंत्र पॅनेल (IPPR) तयार केले आहे. त्याशी संबंधित मुख्य मुद्दे असे आहेत:

• 9 जुलै 2020 रोजी WHO ने Independent Panel for Pandemic Preparedness and Response (IPPR) ची स्थापना केली.
• IPPR चे सह-अध्यक्ष – हेलन क्लार्क (न्यूझीलंड) आणि एलेन जॉन्सन सरलीफ (लायबेरिया).
• मे 2020 मधील 73 व्या जागतिक आरोग्य सभेतील कोविड-19 संबंधी ऐतिहासिक ठरावानंतर हे पॅनेल स्थापन.
• 7 जुलै 2020 – डोनाल्ड ट्रम्प यांनी WHO मधून अमेरिकेला बाहेर काढण्याची प्रक्रिया सुरू केली.
• 20 जानेवारी 2021 – जो बायडेन यांनी पदभार स्वीकारताच USA पुन्हा WHO मध्ये सामील.
• फेब्रुवारी 2021 – WHO टीमने चीनमधील वुहानमध्ये कोविड-19 विषाणूच्या उत्पत्तीचा तपास केला.
• 29 फेब्रुवारी 2021 – WHO प्रमुखांनी भारताच्या Vaccine Maitri उपक्रमाचे कौतुक केले.

📘 MPSC,UPSC साठी महत्त्वाची तथ्ये

• 1945 सॅन फ्रान्सिस्को परिषदेत चीन प्रजासत्ताकाचे प्रतिनिधी झेमिंग झे यांनी नवीन संयुक्त राष्ट्रांच्या छत्राखाली एक आंतरराष्ट्रीय आरोग्य संघटना स्थापन करण्याचा प्रस्ताव मांडला.
• परिषदेचे सरचिटणीस अल्गर हिस यांनी या उद्देशासाठी स्वतंत्र घोषणापत्र तयार करण्याची शिफारस केली.
• या प्रक्रियेनंतर 7 एप्रिल 1948 रोजी जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) अस्तित्वात आली.
• WHO ही UN ची पहिली विशेष संस्था ठरली ज्यात सर्व सदस्यांनी सदस्यत्व घेतले.
• WHO चे प्रमुख महासंचालक, व मुख्यालय जिनेव्हा (स्वित्झर्लंड) येथे आहे.
• सध्या WHO चे 194 सदस्य देश आहेत.
• WHO संविधान” या कराराची मंजुरी दिल्यानंतरच एखाद्या देशाला पूर्ण सदस्यत्व मिळते.
• WHO च्या सर्वोच्च निर्णय संस्था म्हणजे जागतिक आरोग्य सभा (World Health Assembly – WHA).
• 19 मे 2020 – 73व्या जागतिक आरोग्य सभेने भारताची WHO कार्यकारी मंडळावर 3 वर्षांसाठी निवड केली.
• डॉ. हर्षवर्धन यांनी 22 मे 2020 रोजी WHO कार्यकारी मंडळाचे अध्यक्षपद स्वीकारले (जपानचे डॉ. हिरोकी नाकातानी यांच्या जागी).
• WHO दरवर्षी 7 एप्रिल रोजी जागतिक आरोग्य दिन साजरा करते.
• 2020 ची थीम – “Support Nurses and Midwives” (परिचारिका आणि सुईणींना आधार द्या).
• 2025 मध्ये, WHO च्या 78 व्या जागतिक आरोग्य सभेत पहिला जागतिक महामारी करार (Pandemic Agreement) हा ऐतिहासिक संकल्प लागू करण्यात आला, ज्याचा उद्देश भविष्यातील महामारी योजनाबद्धपणे हाताळणे आणि संसाधने समान वाटप सुनिश्चित करणे आहे.
• याच सभेत 2026-27 च्या बजेटसाठी WHO सदस्यांनी अंदाजे 20% वाढीचा निर्णय मंजूर केला, ज्यामुळे वार्षिक निधीची वाढ झाली आणि WHO च्या मुख्य कार्यक्रमांसाठी स्थिर निधी प्राप्त होण्यास मदत झाली.
• WHO आता नागरिक आरोग्य धोरण, digital marketing of breast-milk substitutes regulation आणि इतर सार्वजनिक आरोग्य विषयांवर नवीन निर्णय देखील घेत आहे.

🎯 WHO चे उद्दिष्ट

WHO चे मूलभूत उद्दिष्ट आहे — “सर्व लोकांना उच्चतम आरोग्याचा स्तर प्राप्त करून देणे.”

WHO हे उद्दिष्ट कसे साध्य करते?

• आंतरराष्ट्रीय आरोग्य कार्याचे नेतृत्व व समन्वय.
• UN व इतर संस्थांशी सहकार्य.
• सदस्य देशांना तांत्रिक मार्गदर्शन व आपत्कालीन मदत.
• आरोग्य धोरणे, मानके, मार्गदर्शक तत्त्वे तयार करणे.
• लसीकरण, पोषण, संशोधन, आकडेवारी व जागतिक आरोग्य अहवाल प्रकाशित करणे.

🌟 WHO चे जागतिक योगदान

• 1980 — देवी रोगनिर्मूलन (Smallpox Eradication) – इतिहासातील सर्वात मोठे आरोग्य यश.
• पोलिओ निर्मूलन – 1988 पासून 99% घट. 2024 पर्यंत, अफगाणिस्तान आणि पाकिस्तान हे जगातील दोनच देश आहेत जिथे स्थानिक (endemic) पोलिओ आहे.तर नायजेरिया ऑगस्ट 2020 मध्ये पोलिओ-मुक्त घोषित झाला, ज्यामुळे संपूर्ण आफ्रिका खंड पोलिओ-मुक्त झाला.
• मलेरिया नियंत्रण – जागतिक स्तरावर 2024 मध्ये, 80 देशांमध्ये अंदाजे 282 दशलक्ष मलेरियाचे रुग्ण आढळले आणि 6,10,000 मलेरियामुळे मृत्यू झाले. बहुतेक उष्णकटिबंधीय आफ्रिकेत,जिथे 95% मलेरियाची प्रकरणे आणि मृत्यू नोंदवले जातात.2022 मध्ये, WHO ने आफ्रिकेत मलेरियाविरोधी औषधांच्या प्रतिकारशक्तीला आळा घालण्यासाठी एक धोरण विकसित केले . दरवर्षी 25 एप्रिल हा दिवस WHO  'जागतिक मलेरिया दिन' साजरा करते .
• HIV, TB, इबोला, झिका, इन्फ्लूएंझा यांसाठी जागतिक कार्यक्रम.
• असंक्रमणजन्य रोग: हृदयरोग, कर्करोग, डायबिटीस, मानसिक आरोग्य.
• जागतिक लसीकरण धोरण, पोषण, स्वच्छ पाणी-सुरक्षा, मातृत्व व बालआरोग्य यावर लक्ष.

 भारतातील WHO चे योगदान

• WHO Country Office – नवी दिल्ली.
• भारत-WHO संयुक्त Country Cooperation Strategy (CCS).
• पोलिओ-मुक्त भारत (2014) – WHO ची महत्त्वाची भूमिका.
• TB निर्मूलनासाठी मजबूत तांत्रिक सहकार्य.
• मलेरिया निर्मूलनासाठी राष्ट्रीय धोरण (2017–2022) आणि 2027 पर्यंत मलेरिया समाप्तीचे उद्दिष्ट.
• मातृत्व व बालआरोग्य कार्यक्रम
• आरोग्य पायाभूत सुविधा मजबूत करणे

 WHO समोरील सध्याची आव्हाने

• देणगीदार देशांवर व संस्थांवर जास्त आर्थिक अवलंबित्व.
• पारदर्शकता, राजकीय दबाव आणि कोविड-19 हाताळणीबाबत टीका.
• चीनसोबत माहितीची देवाणघेवाण करण्याबाबत जागतिक चिंता.
• इबोला आणि कोविड-19 दरम्यान प्रतिसाद क्षमतेवर प्रश्न.
• जागतिक आरोग्य नेतृत्वावर विश्वसनीयता टिकवण्याचे आव्हान.
• ग्लोबल बँक, GAVI, Gates Foundation सारख्या संस्थांसोबत प्रतिस्पर्धी प्रभाव.

📌 सारांश

WHO ही एक जागतिक सार्वजनिक आरोग्य संस्था असून तिचे कार्य महामारी नियंत्रण, जागतिक आरोग्य धोरणे, तांत्रिक सहाय्य, वैज्ञानिक संशोधन आणि आरोग्य समतेपर्यंत जगातील लोकांचे आरोग्य सुधारणे आहे. तिची भूमिका जगातील विविध आरोग्य आव्हानांना तोंड देण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे.