जियो पारसी योजना

वैशिष्ट्ये, उद्दिष्टे, महत्त्व आणि कमतरता

1. प्रस्तावना

'जियो पारसी' ही भारतातील पारशी (झोरोस्ट्रियन) समाजाच्या घटत्या लोकसंख्येला आळा घालण्यासाठी 2013-14 मध्ये सुरू करण्यात आलेली केंद्र सरकारची एक अनोखी योजना आहे. ही योजना अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्रालयाद्वारे राबविली जाते.

जनगणना 2001 नुसार पारशी समाजाची लोकसंख्या 69,601 होती, जी जनगणना 2011 मध्ये घसरून 57,264 वर आली. या घटत्या प्रवृत्तीला रोखण्यासाठी ही योजना अस्तित्वात आली.

2. जियो पारसी योजनेबद्दल

अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्रालय आणि पारझोर फाउंडेशन यांनी संयुक्तपणे 2013-14 मध्ये ही योजना सुरू केली. योजनेची अंमलबजावणी पारझोर फाउंडेशन आणि टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ सोशल सायन्सेस (TISS) यांच्यामार्फत केली जाते.

ऑगस्ट 2024 मधील महत्त्वाची घडामोड:
अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्री किरेन रिजिजू यांनी 'जियो पारसी' योजनेचे ऑनलाइन पोर्टल लाँच केले. या पोर्टलद्वारे पात्र पारशी जोडपी ऑनलाइन अर्ज करणे, अर्जाची स्थिती तपासणे आणि DBT मार्गे आर्थिक मदत मिळवू शकतात.

योजनेचे तीन प्रमुख घटक

• वैद्यकीय सहाय्य घटक: वार्षिक उत्पन्न ₹30 लाखांपर्यंत असलेल्या जोडप्यांना IVF, गर्भधारणेतील गुंतागुंत आणि नवजात शिशूंसाठी आर्थिक मदत.
• समुदाय आरोग्य घटक (HoC): वार्षिक उत्पन्न ₹15 लाखांपर्यंत असलेल्या जोडप्यांना बालसंगोपन व वृद्ध सदस्यांच्या काळजीसाठी मदत.
• समर्थन (Advocacy) घटक: समुपदेशन, जागरूकता मोहिमा, कार्यशाळा आणि सोशल मीडियाद्वारे जनजागृती.

3. जियो पारसी योजनेची वैशिष्ट्ये

आर्थिक सहाय्य

IVF, गर्भधारणेतील गुंतागुंती आणि नवजात शिशूंसाठी आर्थिक मदत.

बालसंगोपन व वृद्धसेवा

बालसंगोपन आणि अवलंबित ज्येष्ठ नागरिकांच्या काळजीसाठी सहाय्य.

समुपदेशन व जागरूकता

लग्न, पालकत्व, कुटुंब व्यवस्था आणि आरोग्य यांवर कार्यशाळा.

DBT लाभ

बायोमेट्रिक प्रमाणीकरणासह थेट बँक खात्यात लाभ हस्तांतरण.

4. जियो पारसी योजनेची उद्दिष्टे

• लोकसंख्या स्थिरीकरण: लोकसंख्या स्थिरीकरण: पारशी समाजाची घटती संख्या रोखणे आणि वाढवणे.
• वंध्यत्व उपचार: IVF सह वैद्यकीय उपचारांसाठी आर्थिक सहाय्य देणे.
• लवकर विवाह व कुटुंब वाढ: समाजात लवकर विवाह आणि मोठ्या कुटुंबाला प्रोत्साहन देणे.
• सामाजिक-सांस्कृतिक अडथळे दूर करणे: जनजागृती मोहिमांद्वारे कुटुंब वाढीस विरोध करणाऱ्या मानसिकतेत बदल घडवणे.
• संस्कृती संवर्धन: पारशी समाजाची अद्वितीय सांस्कृतिक ओळख आणि वारसा जतन करणे.

5. जियो पारसी योजनेचे महत्त्व

पारशी समाजाने भारताच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि आर्थिक विकासात मोठे योगदान दिले आहे. परंतु जनगणना 2011 नुसार त्यांची संख्या 57,264 पर्यंत घसरली असून ही लोकसंख्याशास्त्रीय आपत्ती समाजाच्या अस्तित्वाला धोका निर्माण करत आहे.

उशिरा विवाह, कमी प्रजनन दर, स्थलांतर आणि लहान कुटुंबांना प्राधान्य या कारणांमुळे ही घट झाली आहे. 'जियो पारसी' योजना या सर्व आव्हानांना एकत्रितपणे सामोरे जाते.

• 2013-14 पासून 400 हून अधिक मुलांच्या जन्मास मदत.
• 2020-21 ते 2024-25 दरम्यान ₹17.64 कोटी खर्च.
• 232 मुलांचा जन्म या कालावधीत.
• आंतरराष्ट्रीय लोकसंख्या विज्ञान संस्था (IIPS) च्या 2025 च्या अभ्यासानुसार योजना मोठ्या प्रमाणात यशस्वी.

6. अलीकडील महत्त्वाच्या घडामोडी (2024-25)

वर्ष	घडामोड
ऑगस्ट 2024	ऑनलाइन पोर्टल लाँच
एप्रिल 2025	मुंबई येथे Universal Parsi Registration Drive
2025	IIPS मूल्यमापन अभ्यास
2024-25	₹5.53 कोटी निधी वाटप

7. जियो पारसी योजनेतील त्रुटी

• सांस्कृतिक विरोध: अनेक पारशी उशिरा विवाह, लहान कुटुंब आणि आंतरधर्मीय विवाहावर पारंपरिक मतांचे आहेत. आंतरधर्मीय मुलांना पारशी म्हणून स्वीकारण्यास नकार दिल्याने संख्या वाढण्याची संधी वाया जाते.
• संकुचित पात्रतेचे निकष: वैद्यकीय घटकासाठी ₹30 लाख व समुदाय आरोग्य घटकासाठी ₹15 लाख उत्पन्न मर्यादा; यामुळे काही गरजू घटक वगळले जाऊ शकतात.
• मर्यादित सामाजिक सुधारणा: योजना IVF सारख्या वंध्यत्व उपचारांवर जास्त लक्ष केंद्रित करते; खोलवर रुजलेले सामाजिक दृष्टिकोन बदलण्यात कमी पडते.
• IVF चा जास्त खर्च व मर्यादित यश दर: यामुळे सहभाग कमी होण्याची शक्यता.
• जागरूकतेचा अभाव: अनेक पात्र जोडपी योजनेच्या लाभांबद्दल अनभिज्ञ राहतात किंवा नोकरशाहीच्या अडथळ्यांमुळे लाभ मिळवण्यात अडचणी येतात (पोर्टल आल्याने काही प्रमाणात सुधारणा).
• व्यापक उपाययोजनांचा अभाव: मॅचमेकिंग प्लॅटफॉर्म, युवा सहभाग कार्यक्रम, सामुदायिक कौटुंबिक समुपदेशन यांसारख्या उपायांवर पुरेसा भर नाही.

8. MPSC / UPSC परीक्षेसाठी प्रमुख मुद्दे

घटक	माहिती
प्रारंभ वर्ष	2013-14
अंमलबजावणी संस्था	पारझोर फाउंडेशन व TISS
लक्ष्य गट	पारशी झोरोस्ट्रियन समुदाय
लाभ पद्धत	DBT
पोर्टल लाँच	ऑगस्ट 2024

9. पुढील वाटचाल

• पात्रतेचे निकष विस्तारणे व अधिकाधिक कुटुंबांपर्यंत पोहोचणे.
• सांस्कृतिक मानसिकता बदलण्यासाठी सामुदायिक नेतृत्वाचा सहभाग वाढवणे.
• मॅचमेकिंग प्लॅटफॉर्म, युवा कार्यक्रम व कौटुंबिक समुपदेशन यांसारख्या सामाजिक उपायांचा समावेश.
• आंतरधर्मीय विवाहातील मुलांच्या सामावेशाबाबत समुदायाशी संवाद.
• ऑनलाइन पोर्टलद्वारे जागरूकता वाढवणे व नोकरशाहीचे अडथळे दूर करणे.

10. निष्कर्ष

आर्थिक सहाय्य, जनजागृती कार्यक्रम आणि प्रजनन आरोग्य सहाय्याच्या माध्यमातून, 'जियो पारसी' योजना ही पारसी समाजाची लोकसंख्या पुनर्संचयित करण्याच्या दिशेने एक महत्त्वपूर्ण पाऊल ठरली आहे.

2025 मध्ये IIPS च्या मूल्यमापनाने योजनेचे यश अधोरेखित केले आहे. ही योजना केवळ संख्या वाढवण्यापुरती मर्यादित नसून पारशी समाजाची सांस्कृतिक ओळख आणि वारसा जतन करण्यासाठीही महत्त्वाची आहे.

MPSC • UPSC • स्पर्धा परीक्षा • अभ्यासासाठी उपयुक्त नोट्स