विज्ञान विषयाची एकूण बेरीज सर्वाधिक (114) असल्यामुळे, जास्तीत जास्त विद्यार्थ्यांनी विज्ञान हा विषय निवडला आहे. ✅
प्रश्न 3: प्रश्नचिन्हाच्या जागी येणारी संख्या कोणती ते ओळखा.
2, 12, 30, 56, 90, ?
(1) 156
(2) 110
(3) 182
(4) 132
योग्य उत्तर: (4) 132
या मालिकेतील प्रत्येक संख्या n × (n+1) या सूत्रानुसार तयार होते:
• n = 1 : 1 × 2 = 2
• n = 2 : 2 × 6 = 12 → किंवा n(n+1) = 3×4 = 12 ✔
सोपा नमुना पाहू — फरकांचा फरक (दुसरे अंतर):
• 2, 12, 30, 56, 90, ?
• पहिले अंतर : 10, 18, 26, 34, ...
• दुसरे अंतर : 8, 8, 8, 8 → स्थिर आहे ✅
म्हणून पुढील पहिले अंतर = 34 + 8 = 42
पुढील संख्या = 90 + 42 = 132 ✅
तपासणी (n × (n+1) सूत्राने):
• n = 1 : 1×2 = 2 ✔
• n = 2 : 3×4 = 12 ✔
• n = 3 : 5×6 = 30 ✔
• n = 4 : 7×8 = 56 ✔
• n = 5 : 9×10 = 90 ✔
• n = 6 : 11×12 = 132 ✅
प्रश्न 4: श्याम हा रामपेक्षा उंच आहे. राम हा अमिरपेक्षा उंच आहे. सुधिर हा शिशिरपेक्षा उंच आहे. शिशिर हा रामपेक्षा उंच आहे. तर सर्वात कमी उंच कोण?
(1) समिर
(2) शिशिर
(3) अमिर
(4) राम
योग्य उत्तर: (3) अमिर
दिलेल्या माहितीनुसार उंचीचा क्रम लावूया:
• श्याम > राम
• राम > अमिर
• सुधिर > शिशिर
• शिशिर > राम
या सर्व माहितीवरून एकत्रित क्रम:
सुधिर > शिशिर > श्याम > राम > अमिर
(नोंद: श्याम > राम आणि शिशिर > राम — श्याम व शिशिर यांच्यातील थेट तुलना दिलेली नाही, परंतु अमिर हा राम पेक्षाही कमी उंच आहे, त्यामुळे अमिर सर्वात खालचा आहे.)
म्हणून सर्वात कमी उंच = अमिर ✅
प्रश्न 5: दिलेल्या उदाहरणात, पहिल्या तीन मांडण्यांचा अभ्यास करून प्रश्नचिन्हाच्या जागी काय येईल ते निवडा.
(1) 300
(2) 529
(3) 361
(4) 441
योग्य उत्तर: (4) 441
प्रत्येक वर्तुळाच्या बाहेर चार दिशांना संख्या आहेत. त्या चारही संख्यांची बेरीज केल्यास जे मिळते, त्याचा वर्ग (square) वर्तुळात असतो.
प्रश्न 6: एक विशिष्ट रक्कम A, B आणि C मध्ये अनुक्रमे 2:3:4 या प्रमाणात वितरित करायची होती, परंतु ती चुकीने अनुक्रमे 7:2:5 या प्रमाणात वितरित केली गेली. याचा परिणाम म्हणून B ला रु. 30,000/- कमी मिळाले. तर ती रक्कम किती होती?
(1) रु. 1,57,500/-
(2) रु. 1,54,000/-
(3) रु. 57,500/-
(4) यापैकी नाही
योग्य उत्तर: (1) रु. 1,57,500/-
दिलेली माहिती:
मूळ प्रमाण (A: B: C): 2: 3: 4 (एकूण भाग = 2+3+4 = 9)
चुकीचे प्रमाण (A : B : C): 7: 2: 5 (एकूण भाग = 7 + 2 + 5 = 14)
B ला झालेले नुकसान: ₹ 30,000
समजा एकूण रक्कम X आहे.
1. मूळ वाटणीनुसार B चा हिस्सा:
2. चुकीच्या वाटणीनुसार B चा हिस्सा:
3. रक्कमेतील फरक:
उत्तर: ती एकूण रक्कम ₹ 1,57,500/- होती.
पर्याय क्रमांक (1) योग्य आहे.
प्रश्न 7: समजा तुमच्या घड्याळात नऊ वाजले आहेत. जर तास काटा पश्चिमेकडे आहे, तर मिनिट काटा कोणत्या दिशेला राहील?
(1) यापैकी नाही
(2) पश्चिम
(3) दक्षिण
(4) उत्तर
योग्य उत्तर: (4) उत्तर
घड्याळात नऊ (9:00) वाजले आहेत तेव्हा:
• तास काटा → 9 च्या दिशेला (घड्याळाच्या डाव्या बाजूला) = पश्चिम ✔
• मिनिट काटा → 12 च्या दिशेला (घड्याळाच्या वरच्या बाजूला) = उत्तर ✅
दिशा व घड्याळाचा संबंध:
• 12 → उत्तर (North)
• 3 → पूर्व (East)
• 6 → दक्षिण (South)
• 9 → पश्चिम (West)
9:00 वाजता मिनिट काटा नेहमी 12 वर असतो, आणि 12 ची दिशा उत्तर असते. ✅
प्रश्न 8: पंकज, किरण व अनिल या तिघांना रु. 1,000/-, 2:3:5 या प्रमाणात वाटले. तर किरणच्या वाट्याला किती रुपये येतील?
(1) 200 रु.
(2) 250 रु.
(3) 300 रु.
(4) 350 रु.
योग्य उत्तर: (3) 300 रु.
एकूण रक्कम = रु. 1,000/-
प्रमाण = पंकज : किरण : अनिल = 2 : 3 : 5
प्रमाणांची बेरीज = 2 + 3 + 5 = 10
(सुलभ रूप: 15/36 = 5/12, परंतु दिलेल्या पर्यायांनुसार 15/36 हे योग्य उत्तर आहे.)
प्रश्न 11: खालीलपैकी योग्य विधान/ने निवडा :
अ. PRERNA चा 15 जानेवारी 2024 ते 17 फेब्रुवारी 2024 या कालावधीत गुजरातमधील वाडनगर येथील एका स्थानिक शाळेत प्रायोगिक टप्पा सुरू झाला.
ब. PRERNA हा साप्ताहिक निवासी कार्यक्रम आहे, जो इयत्ता V ते VIII पर्यंतच्या निवडक विद्यार्थ्यांसाठी संरचित केलेला आहे.
(1) फक्त अ
(2) फक्त ब
(3) अ व ब दोन्हीही
(4) वरीलपैकी नाही
योग्य उत्तर: (1) फक्त अ
PRERNA (President's Programme for Revival of Education in National Areas) हा भारत सरकारचा एक महत्त्वाचा शैक्षणिक उपक्रम आहे.
विधान अ — बरोबर ✅
PRERNA कार्यक्रमाचा प्रायोगिक (Pilot) टप्पा 15 जानेवारी 2024 ते 17 फेब्रुवारी 2024 या कालावधीत गुजरातमधील वाडनगर येथील स्थानिक शाळेत सुरू करण्यात आला. (वाडनगर हे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांचे गाव आहे.)
विधान ब — चूक ✅
PRERNA हा साप्ताहिक निवासी कार्यक्रम (Weekly Residential Programme) आहे, जो इयत्ता V ते VIII पर्यंतच्या निवडक विद्यार्थ्यांसाठी तयार करण्यात आला आहे. या कार्यक्रमांतर्गत विद्यार्थ्यांना नेतृत्व, देशभक्ती, जीवन कौशल्ये आदी विषयांवर मार्गदर्शन केले जाते.
प्रश्न 12: भारतीय संसदेच्या नूतन इमारतीमध्ये स्थापित करण्यात आलेला 'सेंगोल' राजदंड हा कोणत्या साम्राज्याचे/राजवटीचे प्रतीक आहे?
(1) चोल
(2) चालुक्य
(3) मौर्य
(4) मराठा
योग्य उत्तर: (1) चोल
'सेंगोल' हा तमिळ शब्द असून त्याचा अर्थ "धर्म व न्यायाचे प्रतीक असलेला राजदंड" असा आहे.
• सेंगोल हे प्राचीन चोल साम्राज्याचे प्रतीक आहे. चोल राज्यकर्त्यांमध्ये सत्ता हस्तांतरणाचे प्रतीक म्हणून सेंगोल दिला जात असे.
• 28 मे 2023 रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी नवीन संसद भवनाच्या उद्घाटन प्रसंगी सेंगोल लोकसभा अध्यक्षांच्या आसनाजवळ स्थापित केला.
• या सेंगोलचा ऐतिहासिक संदर्भ 14-15 ऑगस्ट 1947 च्या स्वातंत्र्याशी जोडलेला आहे — तेव्हा लॉर्ड माउंटबॅटन यांनी पं. जवाहरलाल नेहरूंना सत्ता हस्तांतरणाचे प्रतीक म्हणून हा राजदंड दिला होता.
इतर पर्याय चुकीचे का:
• चालुक्य — दक्षिण भारतातील राजवंश, परंतु सेंगोलशी संबंध नाही. ❌
• मौर्य — उत्तर भारतीय साम्राज्य; सेंगोल परंपरेशी संबंध नाही. ❌
• मराठा — महाराष्ट्रीय साम्राज्य; सेंगोल परंपरेशी संबंध नाही. ❌
प्रश्न 13: सर्वोत्कृष्ट पार्श्वगायकाचा 70 वा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार अरिजीत सिंग ला प्रदान करण्यात आला. कोणत्या गीतासाठी?
(1) जो तुम साथ हो
(2) झुमे जो पठाण
(3) तेरे हवाले
(4) केसरीया
योग्य उत्तर: (4) केसरीया
अरिजीत सिंग यांना 70 व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारात (2023 मध्ये घोषित) सर्वोत्कृष्ट पार्श्वगायक पुरस्कार "केसरीया" या गाण्यासाठी देण्यात आला.
• चित्रपट: ब्रह्मास्त्र: पार्ट वन – शिवा (2022)
• संगीतकार: प्रीतम
• गीतकार: अमिताभ भट्टाचार्य
इतर पर्याय चुकीचे का:
• जो तुम साथ हो — "तुम्हारी सुलु" चित्रपटातील गाणे; राष्ट्रीय पुरस्काराशी संबंध नाही. ❌
• झुमे जो पठाण — "पठाण" चित्रपटातील गाणे; अरिजीत सिंग यांनी गायलेले नाही. ❌
• तेरे हवाले — "लाल सिंह चड्ढा" चित्रपटातील गाणे; अरिजीत यांनी गायलेले असले तरी पुरस्कार "केसरीया"साठी होता. ❌
प्रश्न 14: थायलंडच्या माजी पंतप्रधान पायतोंगटार्न शिनावात्रा ह्या कोणत्या राजकीय पक्षाच्या नेत्या आहेत?
(1) पीपल्स पार्टी
(2) फेऊ थाई पार्टी
(3) भूमजाईथाई पार्टी
(4) पलांग प्रचारथ पार्टी
योग्य उत्तर: (2) फेऊ थाई पार्टी
पायतोंगटार्न शिनावात्रा या थायलंडच्या माजी पंतप्रधान थाकसिन शिनावात्रा यांच्या कन्या आहेत.
• त्या फेऊ थाई पार्टी (Pheu Thai Party) च्या नेत्या आहेत.
• ऑगस्ट 2024 मध्ये त्या थायलंडच्या पंतप्रधान बनल्या — वयाच्या अवघ्या 37 व्या वर्षी थायलंडच्या सर्वात तरुण पंतप्रधान ठरल्या.
• त्यांच्या कुटुंबाचा फेऊ थाई पक्षाशी दीर्घकालीन संबंध आहे — त्यांचे वडील व काकू (यिंगलक शिनावात्रा) हेही याच पक्षातर्फे पंतप्रधान राहिले आहेत.
इतर पर्याय चुकीचे का:
• पीपल्स पार्टी — थायलंडमधील विरोधी पक्ष; फेऊ थाई पासून वेगळा. ❌
• भूमजाईथाई पार्टी — आघाडी सरकारमधील भागीदार पक्ष, परंतु पायतोंगटार्न यांचा पक्ष नाही. ❌
• पलांग प्रचारथ पार्टी — लष्करसमर्थित पक्ष; शिनावात्रा कुटुंबाशी संबंधित नाही. ❌
प्रश्न 15: जानेवारी 2025 मध्ये भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाच्या सचिव पदी कोणाची निवड करण्यात आली आहे?
(1) अचलकुमार ज्योती
(2) जय शहा
(3) देवजीत सैकिया
(4) सौरव गांगुली
योग्य उत्तर: (3) देवजीत सैकिया
देवजीत सैकिया यांची जानेवारी 2025 मध्ये भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ (BCCI) च्या सचिव पदी निवड करण्यात आली.
• ते आसाम क्रिकेट असोसिएशनशी संबंधित होते.
• जय शहा हे ICC (आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद) चे अध्यक्ष झाल्यानंतर BCCI सचिव पद रिक्त झाले होते, त्या जागी देवजीत सैकिया यांची निवड झाली.
इतर पर्याय चुकीचे का:
• अचलकुमार ज्योती — माजी मुख्य निवडणूक आयुक्त; BCCI शी संबंध नाही. ❌
• जय शहा — BCCI चे माजी सचिव; ते आता ICC चे अध्यक्ष आहेत. ❌
• सौरव गांगुली — BCCI चे माजी अध्यक्ष; सध्या सचिव पदावर नाहीत. ❌
प्रश्न 16: जोड्या लावा (अर्जुन पुरस्कार, 2024).
'अ' (खेळाडू)
'ब' (क्रीडा प्रकार)
अ. वांतिका अग्रवाल
i. नेमबाजी
ब. जर्मनप्रीत सिंह
ii. स्क्वॉश
क. अभय सिंह
iii. हॉकी
ड. स्वप्नील कुसळे
iv. बुद्धिबळ
(1) अ-iv, ब-ii, क-iii, ड-i
(2) अ-iii, ब-iv, क-ii, ड-i
(3) अ-iii, ब-i, क-ii, ड-iv
(4) अ-iv, ब-iii, क-ii, ड-i
योग्य उत्तर: (4) अ-iv, ब-iii, क-ii, ड-i
2024 च्या अर्जुन पुरस्कार विजेत्यांच्या योग्य जोड्या:
• अ. वांतिका अग्रवाल → iv. बुद्धिबळ ✅
वांतिका अग्रवाल या भारतीय महिला बुद्धिबळपटू असून त्यांनी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर उल्लेखनीय कामगिरी केली आहे.
• ब. जर्मनप्रीत सिंह → iii. हॉकी ✅
जर्मनप्रीत सिंह हे भारतीय पुरुष हॉकी संघाचे खेळाडू आहेत.
• क. अभय सिंह → ii. स्क्वॉश ✅
अभय सिंह हे भारताचे आघाडीचे स्क्वॉश खेळाडू आहेत.
• ड. स्वप्नील कुसळे → i. नेमबाजी ✅
स्वप्नील कुसळे हे महाराष्ट्राचे नेमबाज असून त्यांनी 2024 पॅरिस ऑलिम्पिकमध्ये 50 मीटर रायफल थ्री पोझिशन्स प्रकारात कांस्यपदक जिंकले.
प्रश्न 17: दरवर्षी कोणता दिवस जागतिक आनंद दिवस म्हणून साजरा केला जातो?
(1) 10 मार्च
(2) 20 मार्च
(3) 02 मार्च
(4) 23 मार्च
योग्य उत्तर: (2) 20 मार्च
20 मार्च हा दिवस दरवर्षी जागतिक आनंद दिवस (International Day of Happiness) म्हणून साजरा केला जातो.
• संयुक्त राष्ट्र संघाने (United Nations) 28 जून 2012 रोजी 20 मार्च हा दिवस जागतिक आनंद दिवस म्हणून घोषित केला.
• पहिला जागतिक आनंद दिवस 20 मार्च 2013 रोजी साजरा करण्यात आला.
• या दिवसाचा उद्देश म्हणजे जगभरातील लोकांच्या जीवनात आनंद, समृद्धी व कल्याण यांचे महत्त्व अधोरेखित करणे.
इतर महत्त्वाचे दिवस (संदर्भासाठी):
• 10 मार्च — CISF स्थापना दिवस ❌
• 2 मार्च — आंतरराष्ट्रीय शून्य भेदभाव दिवस ❌
• 23 मार्च — जागतिक हवामान दिवस ❌
प्रश्न 18: लेक विक्टोरिया खालीलपैकी कोणत्या देशांच्या सीमांनी वेढलेले आहे?
(1) टांझानिया, युगांडा आणि केनिया
(2) इथिओपिया, सुदान आणि काँगो
(3) नामिबिया, झाँबिया आणि अंगोला
(4) सुदान, सोमालिया आणि नामिबिया
योग्य उत्तर: (1) टांझानिया, युगांडा आणि केनिया
लेक विक्टोरिया (Lake Victoria) हे आफ्रिका खंडातील सर्वात मोठे सरोवर आहे आणि जगातील गोड्या पाण्याच्या सरोवरांमध्ये क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने तिसऱ्या क्रमांकावर आहे.
• हे सरोवर तीन देशांच्या सीमांनी वेढलेले आहे:
— टांझानिया (दक्षिण व पश्चिम किनारा — सर्वाधिक भाग) ✅
— युगांडा (उत्तर किनारा) ✅
— केनिया (पूर्व किनारा) ✅
• लेक विक्टोरियाचे नाव ब्रिटनची राणी व्हिक्टोरिया यांच्या नावावरून ठेवण्यात आले.
• हे सरोवर नाईल नदीचे प्रमुख उगमस्थान आहे.
• क्षेत्रफळ: सुमारे 68,800 चौ.कि.मी.
इतर पर्याय चुकीचे का:
• (2) इथिओपिया, सुदान, काँगो — हे देश लेक विक्टोरियाला लागून नाहीत. ❌
• (3) नामिबिया, झाँबिया, अंगोला — हे दक्षिण आफ्रिकेतील देश; लेक विक्टोरियाशी संबंध नाही. ❌
• (4) सुदान, सोमालिया, नामिबिया — यापैकी कोणताही देश लेक विक्टोरियाला लागून नाही. ❌
प्रश्न 19: भारतात पहिल्या ग्लास ब्रीजचे उद्घाटन कोणत्या राज्यात करण्यात आले आहे?
(1) महाराष्ट्र
(2) बिहार
(3) तामिळनाडू
(4) केरळ
योग्य उत्तर: (3) तामिळनाडू
कन्याकुमारी (तमिळनाडू) तमिळनाडूतील कन्याकुमारीच्या काठावर देशातील पहिला काचेचा पूल पूर्ण झाला आहे. 77 मीटर लांब आणि 10 मीटर रुंद असलेल्या या पुलाचे नुकतेच तमिळनाडूचे मुख्यमंत्री एम्. के. स्टॅलिन यांच्या हस्ते उद्घाटन करण्यात आले. या पुलाच्या बांधकामामुळे पर्यटकांना कन्याकुमारीच्या काठावरील 'विवेकानंद रॉक मेमोरियल' येथून थेट 133 फूट उंच तिरुवल्लुवर पुतळ्यापर्यंत पोचता येणार आहे. या प्रकल्पासाठी राज्य सरकारने 37 कोटी रुपये खर्च केले आहेत. या उद्घाटनाच्या वेळी उपमुख्यमंत्री उदयनिधी स्टॅलिन, राज्याचे मंत्री, आमदार आणि खासदार उपस्थित होते.
प्रश्न 20: पुढीलपैकी कोणत्या व्यक्तीला लोकमान्य टिळक राष्ट्रीय पुरस्कार 2024 प्राप्त झाला आहे?
(1) प्रतिभाताई पाटील
(2) देवेंद्र फडणवीस
(3) सुधा मूर्ती
(4) नारायण राणे
योग्य उत्तर: (3) सुधा मूर्ती
सुधा मूर्ती यांना लोकमान्य टिळक राष्ट्रीय पुरस्कार 2024 प्रदान करण्यात आला.
• हा पुरस्कार दरवर्षी 1 ऑगस्ट रोजी (लोकमान्य टिळकांच्या पुण्यतिथीनिमित्त) पुणे येथे प्रदान केला जातो.
• सुधा मूर्ती या प्रसिद्ध लेखिका, समाजसेविका व इन्फोसिस फाउंडेशनच्या माजी अध्यक्षा आहेत.
• त्यांना शिक्षण, आरोग्य व ग्रामीण विकास क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदानासाठी हा पुरस्कार देण्यात आला.
• 2024 मध्ये त्यांना राज्यसभेवर राष्ट्रपतींद्वारे नामनिर्देशित करण्यात आले होते.
इतर पर्याय चुकीचे का:
• प्रतिभाताई पाटील — भारताच्या माजी राष्ट्रपती; 2024 चा हा पुरस्कार त्यांना मिळाला नाही. ❌
• देवेंद्र फडणवीस — महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री; 2024 चा हा पुरस्कार त्यांना मिळाला नाही. ❌
• नारायण राणे — केंद्रीय मंत्री; 2024 चा हा पुरस्कार त्यांना मिळाला नाही. ❌
प्रश्न 21: समजा A, B आणि C एखादे काम अनुक्रमे 20, 30 व 60 दिवसांत पूर्ण करू शकतात. A नेहमी काम करतो आणि प्रत्येक तिसऱ्या दिवशी B आणि C त्याला मदत करतात. तर या प्रकारे काम पूर्ण होण्यासाठी किती दिवस लागतील?
(1) 12 दिवस
(2) 15 दिवस
(3) 16 दिवस
(4) 18 दिवस
योग्य उत्तर: (2) 15 दिवस
प्रत्येकाची एका दिवसातील कामाची क्षमता:
• A = 1/20
• B = 1/30
• C = 1/60
3 दिवसांच्या चक्रातील काम:
• दिवस 1 व 2: फक्त A काम करतो → 1/20 + 1/20 = 2/20 = 1/10
• दिवस 3: A + B + C एकत्र काम करतात → 1/20 + 1/30 + 1/60
= 3/60 + 2/60 + 1/60 = 6/60 = 1/10
3 दिवसांत एकूण काम = 1/10 + 1/10 = 2/10 = 1/5
एकूण काम पूर्ण होण्यासाठी लागणारे चक्र:
• 1 चक्र (3 दिवस) = 1/5 काम
• 5 चक्र (15 दिवस) = 5 × 1/5 = 1 (संपूर्ण काम) ✅
म्हणून काम पूर्ण होण्यासाठी 15 दिवस लागतील.
Question 22: खालीलपैकी कोणती परिमेय संख्या आहे ?
(1)
(2)
(3)
(4)
योग्य उत्तर: (3)
Question 23: प्रकृती विद्यालय व संस्कृती विद्यालय या दोन शाळांमधील विविध परीक्षांना बसलेल्या विद्यार्थ्यांची संख्या खालील जोड स्तंभालेखात दिला आहे :
प्रकृती विद्यालयाच्या इंग्रजी ऑलिंपियाड परीक्षेला बसलेल्या विद्यार्थ्यांची संख्या या दोन्ही शाळांमधील विविध परीक्षांना बसलेल्या एकूण विद्यार्थीसंख्येतील फरकाच्या किती पट आहे ?
(1) 1
(2) 2
(3) 3
(4) 4
योग्य उत्तर: (4) 4
दिलेली माहिती:
प्रकृती विद्यालय (ग्रे स्तंभ): इंग्रजी = 20, गणित = 10, सामान्यज्ञान = 25, वादविवाद = 10.
प्रकृती विद्यालयातील एकूण विद्यार्थी = 20 + 10 + 25 + 10 = 65
संस्कृती विद्यालय (काळा स्तंभ): इंग्रजी = 10, गणित = 15, सामान्यज्ञान = 30, वादविवाद = 5.
संस्कृती विद्यालयातील एकूण विद्यार्थी = 10 + 15 + 30 + 5 = 60
गणनाः
1. प्रकृती विद्यालयाच्या इंग्रजी ऑलिंपियाड परीक्षेला बसलेले विद्यार्थीः 20
2. दोन्ही शाळांमधील एकूण विद्यार्थी संख्येतील फरकः 65-60-5
3. इंग्रजी ऑलिंपियाडमधील विद्यार्थी हे फरकाच्या किती पट आहेत? 20/5 = 4 पट त्यामुळे, प्रकृती विद्यालयाच्या इंग्रजी ऑलिंपियाड परीक्षेला बसलेल्या विद्यार्थ्यांची संख्या फरकाच्या 4 पट आहे. अचूक पर्यायः (4)
Question 24: खाली दिलेला जोड स्तंभालेख हा वेगवेगळ्या वर्षी घेतलेल्या प्रवेश परीक्षाची माहिती दर्शवितो. CEE २००० ते CEE २००६ पर्यंत प्रश्न किती टक्क्यांनी कमी झाले ?
(1) ३७.५ %
(2) २७.२७%
(3) १५%
(4) ८०%
योग्य उत्तर: (2) २७.२७%
प्रश्न 25: एका संख्येला 5 ने भागले असता बाकी 3 उरते. जर त्याच संख्येच्या वर्गाला 5 ने भागले तर बाकी काय असेल?
(1) 9
(2) 3
(3) 0
(4) 4
योग्य उत्तर: (4) 4
पद्धत 1 — सूत्र पद्धत:
जर संख्या n ला 5 ने भागले असता बाकी 3 उरते, तर:
n = 5q + 3 (जेथे q हा भागाकार आहे)
नोंद: पर्याय (1) मध्ये 9 दिले आहे, परंतु बाकी नेहमी भाजकापेक्षा (5) कमी असते, म्हणून बाकी 9 येऊ शकत नाही.
प्रश्न 26: एका शेतकऱ्याने 20,000 रु. कर्जाऊ घेतले. त्याने ही रक्कम व त्यावरील 2,800 रु. हे एकूण व्याज 12 हप्त्यात परत करण्याचे कबूल केले. प्रत्येक हप्त्याची रक्कम अगोदरच्या हप्त्यापेक्षा 100 रु. कमी आहे. तर पहिल्या हप्त्याची रक्कम किती?
(1) 2,450 रु.
(2) 2,400 रु.
(3) 2,350 रु.
(4) 2,250 रु.
योग्य उत्तर: (1) 2,450 रु.
Question 27: सोबतच्या पाय आकृतीत (pie diagram) कुशल कामगारांचे वर्गीकरण दर्शविले आहे. जर उत्पादन क्षेत्रात 450 कामगार कार्यरत असतील तर बांधकाम क्षेत्रात किती कुशल कामगार कार्यरत असतील ?
(1) 360
(2) 180
(3) 72
(4) 90
योग्य उत्तर: (1) 360
Question 28: खालील वेन आकृतीचा अभ्यास करा. i. आयत म्हणजे डॉक्टर दर्शविते. ii. त्रिकोण म्हणजे गायक दर्शविते. iii. वर्तुळ म्हणजे कलाकार दर्शविते. iv. चौकोन म्हणजे खेळाडू दर्शविते. खालीलपैकी कोण गायक किंवा खेळाडू नाही परंतु कलाकार आणि डॉक्टर आहे ?
(1) ४
(2) ३
(3) ६
(4) १२
योग्य उत्तर: (4) १२
प्रश्न 29: धातुच्या तीन भरीव घनांना वितळून एक मोठा भरीव घन तयार करण्यात आला. तीन घनांच्या बाजूंची लांबी 3 cm, 4 cm व 5 cm असल्यास त्या तीन घनांच्या एकत्रित पृष्ठभागाचे क्षेत्रफळ व मोठ्या घनाच्या पृष्ठभागाचे क्षेत्रफळ यांचे गुणोत्तर किती?
(1) 5:18
(2) 10:9
(3) 25:18
(4) 50:9
योग्य उत्तर: (3) 25:18
टप्पा 1: तीन घनांचे एकत्रित पृष्ठभागाचे क्षेत्रफळ
घनाचे पृष्ठभाग क्षेत्रफळ = 6a²
प्रश्न 30: एक ट्रेन पूर्ण प्रवासी घेवून निघते. पहिल्या स्थानकावर ती एक तृतीयांश प्रवासी उतरवते आणि 280 अधिक घेते. दुसऱ्या स्थानकावर नवीन एकूण पैकी अर्धे प्रवासी उतरवते व 12 अधिक घेते. तिसऱ्या स्थानकावर पोहचल्यावर 248 प्रवासी त्यात असल्याचे माहीत होते. तर सुरुवातीची प्रवासी संख्या काढा.
(1) 268
(2) 288
(3) 198
(4) 192
योग्य उत्तर: (2) 288
मानू की सुरुवातीची प्रवासी संख्या = x
पहिले स्थानक:
• उतरले: x/3
• शिल्लक: x − x/3 = 2x/3
• 280 चढले → एकूण = 2x/3 + 280
इतर पर्याय का चुकीचे:
• 56160 ÷ 11 = 5105.45... → पूर्ण भाग जात नाही ❌
• 36960 ÷ 9 = 4106.67... → पूर्ण भाग जात नाही ❌
• 29700 ÷ 8 = 3712.5 → पूर्ण भाग जात नाही ❌
प्रश्न 32: m ची किंमत 2 असल्यास (-4m)-4 ÷ (8m)-3 ची किंमत किती?
(1) 2
(2) 1
(3) -2
(4) -1
योग्य उत्तर: (2) 1
प्रश्न 33: महाराष्ट्र लोक सेवा हक्क अधिनियम, 2015 च्या खालीलपैकी कोणत्या कलमामध्ये वारंवार केल्या जाणाऱ्या कसूरीबद्दल पदनिर्देशित अधिकाऱ्यावर जबाबदारी निश्चित करण्याची कार्यपद्धती देण्यात आली आहे?
(1) कलम 12
(2) कलम 14
(3) कलम 40
(4) कलम 28
योग्य उत्तर: (1) कलम 12
कलम 12: जर पदनिर्देशित अधिकारी (Designated Officer) कोणत्याही सबळ कारणाशिवाय सार्वजनिक सेवा देण्यास वारंवार कसूर करत असेल, तर अशा अधिकाऱ्यावर शिस्तभंगविषयक कारवाई करण्याची तरतूद या कलमात आहे.
उद्देश: या कायद्याचा मुख्य उद्देश नागरिकांना पारदर्शक, कार्यक्षम आणि वेळेत सेवा मिळवून देणे हा आहे. त्यामुळे कर्तव्यात कसूर करणाऱ्या अधिकाऱ्यांवर या कलमाद्वारे वचक ठेवला जातो.
प्रश्न 34: माहिती अधिकार कायदा, 2005 च्या कलम 6(3) नुसार, जेथे माहितीसाठी विनंती करणारा अर्ज सार्वजनिक प्राधिकरणाकडे केला, जी दुसऱ्या सार्वजनिक प्राधिकरणाकडे आहे अशा वेळी, ज्या सार्वजनिक प्राधिकरणाकडे असा अर्ज केला आहे ते खालीलपैकी या कमाल कालावधीमध्ये तो अर्ज त्या दुसऱ्या सार्वजनिक प्राधिकरणाकडे हस्तांतरीत करेल.
(1) अर्ज प्राप्त झाल्या तारखेपासून सात दिवसांच्या आत
(2) अर्ज प्राप्त झाल्या तारखेपासून पाच दिवसांच्या आत
(3) अर्ज प्राप्त झाल्या तारखेपासून तीन कामकाजाच्या दिवसांच्या आत
(4) वरीलपैकी नाही
योग्य उत्तर: (2) अर्ज प्राप्त झाल्या तारखेपासून पाच दिवसांच्या आत
माहिती अधिकार कायदा, 2005 च्या कलम 6(3) नुसार, जर एखादा माहितीचा अर्ज अशा सार्वजनिक प्राधिकरणाकडे केला गेला असेल ज्याच्याकडे ती माहिती उपलब्ध नाही किंवा ती दुसऱ्या प्राधिकरणाशी संबंधित आहे, तर:
• संबंधित प्राधिकरण तो अर्ज योग्य त्या दुसऱ्या प्राधिकरणाकडे हस्तांतरित (Transfer) करते.
• असे हस्तांतरण अर्ज प्राप्त झाल्यापासून जास्तीत जास्त ५ दिवसांच्या आत करणे बंधनकारक असते.
• या हस्तांतरणाबद्दल अर्जदाराला त्वरित लेखी कळवणे आवश्यक असते.
प्रश्न 35: माहिती अधिकार अधिनियम, 2005 मधील शिक्षेबद्दल कोणत्या कलमात स्पष्टीकरण दिले आहे?
(1) 17
(2) 18
(3) 19
(4) 20
योग्य उत्तर: (4) कलम 20
माहिती अधिकार अधिनियम, 2005 — कलम 20 (दंड/शिक्षा):
कलम 20 अन्वये केंद्रीय माहिती आयुक्त (CIC) किंवा राज्य माहिती आयुक्त (SIC) खालील कारणांसाठी जन माहिती अधिकाऱ्यावर (PIO) दंड आकारू शकतात:
• विनाकारण माहिती देण्यास नकार दिल्यास ❌
• विहित मुदतीत माहिती न दिल्यास ❌
• खोटी, चुकीची किंवा दिशाभूल करणारी माहिती दिल्यास ❌
• माहिती नष्ट केल्यास ❌
• माहिती अडवल्यास किंवा अडथळा आणल्यास ❌
इतर महत्त्वाची कलमे (संदर्भासाठी):
• कलम 18 — माहिती आयुक्तांचे अधिकार क्षेत्र व तक्रार सुनावणी
• कलम 19 — अपील प्रक्रिया (प्रथम व द्वितीय अपील)
• कलम 17 — कर्मचाऱ्यांची नियुक्ती संबंधित तरतूद
प्रश्न 36: खालीलपैकी योग्य कथने ओळखा.
अ. कोणतीही व्यक्ति, ती भारतीय नागरिक आणि 35 वर्षे पूर्ण वयाची असल्याखेरीज राज्यपाल म्हणून नियुक्त होण्यास पात्र असणार नाही.
ब. राज्यपाल, संसदेच्या दोहोंपैकी कोणत्याही सभागृहाचा किंवा पहिल्या अनुसूचित विनिर्दिष्ट केलेल्या कोणत्याही राज्याच्या विधान मंडळाच्या सभागृहाचा सदस्य असणार नाही.
क. जेव्हा एकाच व्यक्तीस दोन किंवा अधिक राज्यांचा राज्यपाल म्हणून नियुक्त केले असेल त्याबाबतीत, राज्यपालास द्यावयाच्या वित्तलब्धी आणि भत्ते यांचा खर्च, संसद आदेशाद्वारे निर्धारित करील अशा प्रमाणात त्या राज्यांमध्ये विभागुन दिला जाईल.
(1) फक्त अ, ब
(2) फक्त ब, क
(3) फक्त अ, क
(4) वरीलपैकी सर्व
योग्य उत्तर: (1) फक्त अ, ब
प्रश्न 37: खालीलपैकी योग्य विधान/ने ओळखा.
अ. प्रत्येक राज्याचा राज्यपाल, उच्च न्यायालयाचा न्यायाधीश म्हणून नियुक्त होण्यास जी व्यक्ती अर्हताप्राप्त असेल अशा एखाद्या व्यक्तीस राज्याचा महा अधिवक्ता म्हणून नियुक्त करील.
ब. महा अधिवक्ता राज्यपालाची मर्जी असेपर्यंत पद धारण करील आणि राज्य विधिमंडळ निर्धारित करील असे पारिश्रमिक मिळेल.
(1) फक्त अ
(2) फक्त ब
(3) अ व ब दोन्ही
(4) वरीलपैकी नाही
योग्य उत्तर: (1) फक्त अ
विधान अ (योग्य): भारतीय राज्यघटनेच्या कलम १६५ नुसार, राज्याचा राज्यपाल अशा व्यक्तीची 'राज्याचा महाधिवक्ता' (Advocate General) म्हणून नियुक्ती करतो, जी व्यक्ती उच्च न्यायालयाचा न्यायाधीश म्हणून नियुक्त होण्यास अर्हताप्राप्त (Qualified) असेल. त्यामुळे हे विधान बरोबर आहे.
विधान ब (अयोग्य): हे विधान अंशतः चुकीचे आहे. महाधिवक्ता राज्यपालाची मर्जी असेपर्यंत पद धारण करतात हे बरोबर आहे, परंतु त्यांना मिळणारे पारिश्रमिक (Remuneration) राज्यपाल निर्धारित करतात, राज्य विधिमंडळ नाही.
त्यामुळे, फक्त 'अ' हे विधान योग्य आहे.
प्रश्न 38: खालील राज्यांची त्यांच्या विधान परिषदेच्या जागांनुसार चढत्या क्रमाने मांडणी करा.
अ. महाराष्ट्र
ब. आंध्र प्रदेश
क. उत्तर प्रदेश
ड. तेलंगणा
ई. कर्नाटक
(1) ड, ब, ई, अ, क
(2) ड, ई, ब, अ, क
(3) ड, ब, अ, ई, क
(4) ड, अ, ब, ई, क
योग्य उत्तर: (1) ड, ब, ई, अ, क
भारतातील विधान परिषद असलेल्या राज्यांच्या जागांची संख्या:
राज्य
विधान परिषद जागा
ड. तेलंगणा
40
ब. आंध्र प्रदेश
58
ई. कर्नाटक
75
अ. महाराष्ट्र
78
क. उत्तर प्रदेश
100
चढता क्रम (कमी → जास्त):
तेलंगणा (40) → आंध्र प्रदेश (58) → कर्नाटक (75) → महाराष्ट्र (78) → उत्तर प्रदेश (100)
म्हणजेच: ड → ब → ई → अ → क ✅
प्रश्न 39: संविधान सभेबाबत अयोग्य कथन ओळखा.
अ. 'सिंह' हे संविधान सभेचे चिन्ह म्हणून स्वीकारण्यात आले.
ब. बी. एन. राव यांची संविधान सभेच्या कायदेविषयक सल्लागार पदी नियुक्ती करण्यात आली.
क. एच. व्ही. आर. अय्यंगार हे संविधान सभेचे सचिव होते.
(1) फक्त अ
(2) फक्त ब
(3) फक्त क
(4) वरीलपैकी नाही
योग्य उत्तर: (1) फक्त अ — अयोग्य कथन
कथन अ ❌ — अयोग्य
संविधान सभेचे चिन्ह 'सिंह' नव्हते, तर 'हत्ती' (गज) हे संविधान सभेचे चिन्ह म्हणून स्वीकारण्यात आले होते. हत्ती हा शहाणपण, शक्ती व स्थिरतेचे प्रतीक मानला जातो. ❌
कथन ब ✅ — योग्य सर बी. एन. राव (Benegal Narsing Rau) यांची संविधान सभेच्या कायदेविषयक (Constitutional) सल्लागार पदी नियुक्ती करण्यात आली होती. त्यांनी संविधानाचा प्रारंभिक मसुदा तयार करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. ✔
कथन क ✅ — योग्य एच. व्ही. आर. अय्यंगार (H. V. R. Iyengar) हे संविधान सभेचे सचिव होते. त्यांनी संविधान सभेच्या कामकाजात प्रशासकीय भूमिका बजावली. ✔
प्रश्न 40: खालीलपैकी अयोग्य कथन/ने ओळखा.
एखादी व्यक्ती, भारतीय नागरिक, आणि --------- असल्याशिवाय सर्वोच्च न्यायालयाचा न्यायाधीश म्हणून नियुक्तीस पात्र असणार नाही.
अ. एखाद्या उच्च न्यायालयांची अथवा अशा दोन किंवा अधिक न्यायालयांची निदान सलग दहा वर्षे न्यायाधीश.
ब. एखाद्या उच्च न्यायालयाचा अथवा अशा दोन किंवा अधिक न्यायालयाचा निदान सलग पाच वर्षे अधिवक्ता.
क. राष्ट्रपतीच्या मते विख्यात विधिवेत्ता.
(1) फक्त अ
(2) फक्त ब
(3) अ व ब दोन्ही
(4) अ व क दोन्ही
योग्य उत्तर: (3) अ व ब दोन्ही
अ. एखाद्या उच्च न्यायालयाचा किंवा दोन किंवा अधिक न्यायालयांचा सलग दहा वर्षे न्यायाधीश: हे विधान चुकीचे आहे. नियमानुसार, न्यायाधीश म्हणून किमान ५ वर्षे अनुभव आवश्यक आहे.
ब. एखाद्या उच्च न्यायालयाचा किंवा दोन किंवा अधिक न्यायालयांचा सलग पाच वर्षे अधिवक्ता (वकील): हे विधान चुकीचे आहे. वकील म्हणून किमान १० वर्षे सराव आवश्यक आहे.
क. राष्ट्रपतींच्या मते विख्यात विधिवेत्ता: हे विधान बरोबर आहे.
येथे विधान 'अ' आणि विधान 'ब' ही दोन्ही चुकीची आहेत, कारण त्यांच्यातील वर्षांची अदलाबदल करण्यात आली आहे.
योग्य पर्याय: (3) अ व ब दोन्ही
प्रश्न 41: खालीलपैकी योग्य विधान/ने ओळखा.
अ. अनुच्छेद 137 — संसदेने केलेल्या कोणत्याही कायद्याच्या तरतुदींच्या किंवा अनुच्छेद 145 अन्वये करण्यात आलेल्या कोणत्याही नियमाना अधीन राहून, सर्वोच्च न्यायालयाला त्याने अधिघोषित केलेला कोणताही न्यायनिर्णय किंवा केलेला आदेश याचे पुनर्विलोकन करण्याचा अधिकार असेल.
ब. अनुच्छेद 141 — सर्वोच्च न्यायालयाने घोषित केलेला कायदा, भारताच्या राज्य क्षेत्रातील सर्व न्यायालयांवर बंधनकारक असेल.
(1) फक्त अ
(2) फक्त ब
(3) अ व ब दोन्ही
(4) वरीलपैकी नाही
योग्य उत्तर: (3) अ व ब दोन्ही
दोन्ही विधाने भारतीय संविधानातील तरतुदींशी अचूकपणे जुळतात:
विधान अ ✅ — अनुच्छेद 137 (पुनर्विलोकन अधिकार)
• सर्वोच्च न्यायालयाला स्वतःच्या कोणत्याही न्यायनिर्णयाचे किंवा आदेशाचे पुनर्विलोकन (Review) करण्याचा अधिकार आहे.
• हा अधिकार संसदीय कायद्याच्या व अनुच्छेद 145 अन्वये केलेल्या नियमांच्या अधीन आहे. ✔
विधान ब ✅ — अनुच्छेद 141 (सर्वोच्च न्यायालयाचा निर्णय बंधनकारक)
• सर्वोच्च न्यायालयाने घोषित केलेला कायदा भारताच्या राज्य क्षेत्रातील सर्व न्यायालयांवर बंधनकारक असतो.
• यामुळे सर्वोच्च न्यायालय हे देशातील सर्वोच्च न्यायिक प्राधिकरण ठरते. ✔
संदर्भासाठी इतर महत्त्वाचे अनुच्छेद:
• अनुच्छेद 136 — विशेष अनुमती याचिका (SLP)
• अनुच्छेद 142 — संपूर्ण न्याय करण्याचा सर्वोच्च न्यायालयाचा अधिकार
• अनुच्छेद 145 — सर्वोच्च न्यायालयाच्या नियम बनवण्याचा अधिकार
प्रश्न 42: अनुच्छेद 370 अंतर्गत कोणत्या राज्याला विशेष दर्जा दिला होता?
(1) गोवा
(2) मणिपूर
(3) जम्मू काश्मीर
(4) बिहार
योग्य उत्तर: (3) जम्मू काश्मीर
अनुच्छेद 370 हा भारतीय संविधानातील एक तात्पुरता अनुच्छेद होता, ज्याद्वारे जम्मू आणि काश्मीर राज्याला विशेष दर्जा देण्यात आला होता.
या विशेष दर्जाची ठळक वैशिष्ट्ये:
• जम्मू-काश्मीरला स्वतःचे स्वतंत्र संविधान व ध्वज होता.
• संरक्षण, परराष्ट्र व दळणवळण वगळता इतर विषयांवर केंद्राचे कायदे थेट लागू होत नव्हते.
• तेथील कायमस्वरूपी रहिवाशांना विशेष अधिकार होते.
अनुच्छेद 370 रद्द:
• 5 ऑगस्ट 2019 रोजी केंद्र सरकारने अनुच्छेद 370 रद्द केला.
• जम्मू-काश्मीरचे विभाजन होऊन दोन केंद्रशासित प्रदेश निर्माण झाले:
— जम्मू आणि काश्मीर (विधानसभेसह)
— लडाख (विधानसभेशिवाय)
इतर पर्याय चुकीचे का:
• गोवा, मणिपूर, बिहार — या राज्यांना अनुच्छेद 370 अंतर्गत कोणताही विशेष दर्जा नव्हता. ❌
प्रश्न 43: भारतीय संविधानाच्या कोणत्या भागात "मूलभूत कर्तव्ये" नमूद आहेत?
(1) भाग III
(2) भाग IV A
(3) भाग V
(4) भाग IX
योग्य उत्तर: (2) भाग IV A
मूलभूत कर्तव्ये (Fundamental Duties) भारतीय संविधानाच्या भाग IV A मध्ये अनुच्छेद 51A अंतर्गत नमूद आहेत.
महत्त्वाची माहिती:
• मूलभूत कर्तव्ये मूळ संविधानात नव्हती.
• 1976 मध्ये 42 व्या घटनादुरुस्तीद्वारे (स्वर्णसिंह समितीच्या शिफारशींनुसार) भाग IV A व अनुच्छेद 51A जोडण्यात आले.
• सुरुवातीला 10 मूलभूत कर्तव्ये होती; 2002 मध्ये 86 व्या घटनादुरुस्तीद्वारे 11 वे कर्तव्य (6-14 वर्षे वयोगटातील मुलांना शिक्षणाची संधी देणे) जोडण्यात आले.
• सध्या एकूण 11 मूलभूत कर्तव्ये आहेत.
संविधानाच्या इतर भागांचा आढावा:
• भाग III — मूलभूत हक्क (अनुच्छेद 12 ते 35) ❌
• भाग IV — राज्याच्या धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे (DPSP) ❌
• भाग V — केंद्र सरकार (राष्ट्रपती, संसद इ.) ❌
• भाग IX — पंचायती राज ❌
प्रश्न 44: अनुसूची 08 मध्ये एकूण किती भाषांचा समावेश आहे?
(1) 08
(2) 18
(3) 21
(4) 22
योग्य उत्तर: (4) 22
भारतीय संविधानाच्या आठव्या अनुसूचीत (8th Schedule) सध्या 22 भाषांचा समावेश आहे.
इतिहास:
• मूळ संविधानात (1950) — 14 भाषा
• 1967 — 21 व्या घटनादुरुस्तीने सिंधी भाषा जोडली → 15 भाषा
• 1992 — 71 व्या घटनादुरुस्तीने कोकणी, मणिपुरी, नेपाळी जोडल्या → 18 भाषा
• 2003 — 92 व्या घटनादुरुस्तीने बोडो, डोगरी, मैथिली, संथाळी जोडल्या → 22 भाषा
अ. तो राज्य नियोजन मंडळाचा अध्यक्ष असतो.
ब. तो झोनल कौन्सिलचा अध्यक्ष असतो.
क. तो आंतर राज्य परिषदेचा उपाध्यक्ष असतो.
ड. तो राज्य सरकारचा मुख्य प्रवक्ता असतो.
(1) फक्त अ, ब, ड
(2) फक्त अ, क, ड
(3) फक्त क, ब
(4) फक्त अ, ड
योग्य उत्तर: (4) फक्त अ, ड
कथन अ ✅ — योग्य
मुख्यमंत्री हा राज्य नियोजन मंडळाचा (State Planning Board) अध्यक्ष असतो. जसे पंतप्रधान राष्ट्रीय पातळीवर नियोजन आयोगाचे अध्यक्ष होते, त्याचप्रमाणे राज्य पातळीवर मुख्यमंत्री हे राज्य नियोजन मंडळाचे अध्यक्ष असतात. ✔
कथन ब ❌ — अयोग्य झोनल कौन्सिलचा अध्यक्ष हा केंद्रीय गृहमंत्री असतो, मुख्यमंत्री नव्हे. झोनल कौन्सिलमध्ये संबंधित झोनचे राज्यपाल उपाध्यक्ष तर मुख्यमंत्री सदस्य असतात. ❌
कथन क ❌ — अयोग्य आंतर राज्य परिषदेचा (Inter-State Council) अध्यक्ष पंतप्रधान असतो आणि सदस्य म्हणून मुख्यमंत्री असतात — परंतु मुख्यमंत्री उपाध्यक्ष नसतो. ❌
कथन ड ✅ — योग्य
मुख्यमंत्री हा राज्य सरकारचा मुख्य प्रवक्ता असतो. मंत्रिमंडळाचे निर्णय व धोरणे जनतेसमोर मांडण्याची जबाबदारी मुख्यमंत्र्यांची असते. ✔
प्रश्न 46: खालीलपैकी कोणते मूलभूत कर्तव्य नाही?
(1) स्मारके आणि सार्वजनिक महत्त्वाच्या ठिकाणांचे संरक्षण करणे
(2) राष्ट्रगीताचा आदर करणे
(3) नैसर्गिक वातावरणाचे संरक्षण आणि सुधारणा करणे
(4) सार्वजनिक मालमत्तेचे रक्षण करणे
योग्य उत्तर: (1) स्मारके आणि सार्वजनिक महत्त्वाच्या ठिकाणांचे संरक्षण करणे
(1) स्मारके आणि सार्वजनिक महत्त्वाच्या ठिकाणांचे संरक्षण करणे (हे मूलभूत कर्तव्य नाही, तर राज्याच्या धोरणाचे मार्गदर्शक तत्त्व आहे - कलम 49).
इतर पर्याय भारतीय संविधानातील कलम 51-अ नुसार मूलभूत कर्तव्ये आहेत:
• (2) राष्ट्रगीताचा आदर करणे (कलम 51-अ (अ)).
• (3) नैसर्गिक पर्यावरणाचे संरक्षण आणि सुधारणा करणे (कलम 51-अ (जी)).
• (4) सार्वजनिक मालमत्तेचे रक्षण करणे (कलम 51-अ (आय)).
प्रश्न 47: जोड्या लावा (राज्य नीतीची मार्गदर्शक तत्त्वांवरील टीका).
'अ' (टीकाकार)
'ब' (कथन)
अ. के. टी. शहा
i. पवित्र आकांक्षा
ब. आयव्हर जेनिंग्ज
ii. उद्दिष्टे व आकांक्षाचा जाहीरनामा
क. के. सी. व्हियर
iii. भावनांची खरी कचरापेटी
ड. टी. टी. कृष्णमाचारी
iv. धार्मिक दिखावा
(1) अ-iv, ब-i, क-ii, ड-iii
(2) अ-iii, ब-ii, क-i, ड-iv
(3) अ-ii, ब-i, क-iii, ड-iv
(4) अ-iv, ब-ii, क-i, ड-iii
योग्य उत्तर: (1) अ-iv, ब-i, क-ii, ड-iii
प्रश्न 48: संसद सदस्यांना संसदेत भाषण करण्याच्या स्वातंत्र्याला कोणत्या अनुच्छेदात संरक्षण दिले आहे?
• अनुच्छेद 105(1) — संसदेच्या कोणत्याही सभागृहात भाषण करण्याच्या स्वातंत्र्यावर कोणत्याही न्यायालयात प्रश्न उपस्थित केला जाणार नाही. ✅
• अनुच्छेद 105(2) — संसद सदस्याने संसदेत केलेले भाषण किंवा दिलेले मत यासाठी त्याच्यावर कोणत्याही न्यायालयात कार्यवाही होणार नाही. ✅
हे संरक्षण का महत्त्वाचे आहे:
• खासदारांना निर्भयपणे, मुक्तपणे व जनहिताच्या दृष्टीने संसदेत भाषण करता यावे यासाठी हे संरक्षण दिले आहे.
• याला संसदीय विशेषाधिकार (Parliamentary Privilege) असे म्हणतात.
इतर अनुच्छेदांचा आढावा:
• अनुच्छेद 108 — दोन्ही सभागृहांची संयुक्त बैठक ❌
• अनुच्छेद 109 — धन विधेयकाबाबत विशेष तरतूद ❌
• अनुच्छेद 115 — पुरवणी व अतिरिक्त अनुदानाची मागणी ❌
प्रश्न 49: महाराष्ट्र शासनाने ग्रामीण कुटुंबासाठी स्वच्छतागृह की योजना कोणत्या वर्षी सुरू केली?
(1) 1995
(2) 1960
(3) 1992
(4) 1990
योग्य उत्तर: (1) 1995
महाराष्ट्र शासनाने ग्रामीण कुटुंबांसाठी स्वच्छतागृह योजना 1995 मध्ये सुरू केली.
योजनेची ठळक वैशिष्ट्ये:
• ग्रामीण भागातील कुटुंबांना घरगुती शौचालय बांधण्यासाठी अनुदान देण्यात आले.
• या योजनेचा उद्देश उघड्यावर शौचास जाण्याची प्रथा बंद करणे व ग्रामीण स्वच्छता सुधारणे हा होता.
• महिला व मुलांचे आरोग्य, सुरक्षितता व सन्मान यांचे रक्षण करणे हे प्रमुख लक्ष्य होते.
• पुढे केंद्र सरकारच्या निर्मल भारत अभियान व स्वच्छ भारत मिशन (2014) सारख्या राष्ट्रीय योजनांशी ही योजना जोडली गेली.
इतर पर्याय चुकीचे का:
• 1960 — महाराष्ट्र राज्याची स्थापना वर्ष; स्वच्छतागृह योजनेशी संबंध नाही. ❌
• 1992 — केंद्र सरकारचा केंद्रीय ग्रामीण स्वच्छता कार्यक्रम (CRSP) सुरू झाला, परंतु महाराष्ट्राची राज्य योजना 1995 ची आहे. ❌
• 1990 — या वर्षी महाराष्ट्रात अशी विशेष योजना सुरू झाली नव्हती. ❌
प्रश्न 50: खालीलपैकी कोण मसुदा समितीचे सदस्य नव्हते?
(1) सी. राजगोपालाचारी
(2) मोहम्मद सादूल्ला
(3) बी. एल. मिट्टर
(4) एन. गोपालस्वामी अय्यंगार
योग्य उत्तर: (1) सी. राजगोपालाचारी
सी. राजगोपालाचारी (राजाजी) हे मसुदा समितीचे सदस्य नव्हते. ते भारताचे शेवटचे गव्हर्नर-जनरल व स्वातंत्र्यलढ्यातील थोर नेते होते, परंतु संविधान मसुदा समितीत त्यांचा समावेश नव्हता. ❌
मसुदा समितीचे (Drafting Committee) 7 सदस्य:
• डॉ. बी. आर. आंबेडकर — अध्यक्ष ✔
• एन. गोपालस्वामी अय्यंगार ✔
• अल्लादी कृष्णस्वामी अय्यर ✔
• डॉ. के. एम. मुन्शी ✔
• मोहम्मद सादूल्ला ✔
• बी. एल. मिट्टर (नंतर त्यांच्या जागी एन. माधव राव आले) ✔
• डी. पी. खेतान (नंतर त्यांच्या जागी टी. टी. कृष्णमाचारी आले) ✔
नोंद: सी. राजगोपालाचारी संविधान सभेचे सदस्य होते, परंतु मसुदा समितीचे सदस्य नव्हते. ❌
प्रश्न 51: भाऊ महाजन यांनी खालील वर्तमानपत्रे सुरू केली.
(1) शतपत्रे, ज्ञानोदय व ज्ञानप्रकाश
(2) ज्ञानदर्शन, धुमकेतू व प्रभाकर
(3) प्रभाकर, ज्ञानदर्शन व इंदुप्रकाश
(4) धुमकेतू, ज्ञानप्रकाश व प्रभाकर
योग्य उत्तर: (2) ज्ञानदर्शन, धुमकेतू व प्रभाकर
भाऊ महाजन (गोविंद विठ्ठल कुंटे) यांनी खालील वर्तमानपत्रे सुरू केली:
प्रभाकर: 1841 मध्ये सुरू केले. (याच पत्रातून लोकहितवादींची 'शतपत्रे' प्रसिद्ध झाली होती.)
धुमकेतू: 1853 मध्ये सुरू केले.
ज्ञानदर्शन: 1843 मध्ये सुरू केले.
प्रश्न 52: 31 ऑक्टोबर 1920 रोजी मुंबई येथील ऑल इंडिया ट्रेड युनियन काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन कुणाच्या अध्यक्षतेखाली भरले?
(1) मोतीलाल नेहरू
(2) लाला लजपत राय
(3) श्रीपाद अमृत डांगे
(4) केशवराव जोगळेकर
योग्य उत्तर: (2) लाला लजपत राय
ऑल इंडिया ट्रेड युनियन काँग्रेस (AITUC) ची स्थापना व पहिले अधिवेशन:
• तारीख: 31 ऑक्टोबर 1920
• स्थळ: मुंबई (बॉम्बे)
• पहिले अध्यक्ष:लाला लजपत राय ✅
AITUC बद्दल महत्त्वाची माहिती:
• AITUC ही भारतातील सर्वात जुनी केंद्रीय कामगार संघटना आहे.
• स्थापनेमागे N. M. जोशी यांचे महत्त्वाचे योगदान होते.
• लाला लजपत राय हे "पंजाबचे केसरी" या नावाने ओळखले जात होते.
• 1928 मध्ये सायमन कमिशनच्या विरोधात आंदोलन करताना लाठीहल्ल्यात ते जखमी झाले व त्यामुळे त्यांचे निधन झाले.
इतर पर्याय चुकीचे का:
• मोतीलाल नेहरू — काँग्रेसचे नेते; AITUC च्या पहिल्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष नव्हते. ❌
• श्रीपाद अमृत डांगे — भारतीय कम्युनिस्ट चळवळीचे नेते; नंतरच्या काळात AITUC शी संबंधित. ❌
• केशवराव जोगळेकर — महाराष्ट्रातील कामगार चळवळीचे नेते; पहिल्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष नव्हते. ❌
प्रश्न 53: 21 मार्च 1920 रोजी कागल जहागिरीतल्या माणगाव येथे भरलेल्या परिषदेत खालीलपैकी कोणाचा समावेश नव्हता?
(1) आप्पासाहेब दादगोंडा पाटील
(2) दादासाहेब गायकवाड
(3) तुकाराम गणेशाचार्य
(4) गंगाराम कांबळे
योग्य उत्तर: (2) दादासाहेब गायकवाड
माणगाव परिषद (21 मार्च 1920):
• ही परिषद कागल जहागिरीतील माणगाव (जि. कोल्हापूर) येथे भरली होती.
• ही परिषद अस्पृश्यांच्या हक्कांसाठी बोलावण्यात आली होती.
• या परिषदेचे अध्यक्षस्थान छत्रपती शाहू महाराज यांनी भूषविले.
• या परिषदेत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी पहिल्यांदाच मोठ्या सार्वजनिक व्यासपीठावर भाषण केले.
परिषदेत सहभागी प्रमुख व्यक्ती:
• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर ✔
• छत्रपती शाहू महाराज ✔
• आप्पासाहेब दादगोंडा पाटील ✔
• तुकाराम गणेशाचार्य ✔
• गंगाराम कांबळे ✔
दादासाहेब गायकवाड ❌ — ते डॉ. आंबेडकरांचे निकटवर्ती सहकारी होते, परंतु 1920 च्या माणगाव परिषदेत त्यांचा समावेश नव्हता. ते नंतरच्या काळात आंबेडकरी चळवळीत सक्रिय झाले.
प्रश्न 54: ब्रिटिश राजवटीत ठाणे जिल्ह्यातल्या उंबरगाव, डहाणू, पालघर आणि जव्हार संस्थानच्या भागात कोणत्या आदिवासी जमातीची वस्ती अधिक होती?
(1) कोकणा आदिवासी जमात
(2) महादेव कोळी
(3) वारली
(4) भिल्ल
योग्य उत्तर: (3) वारली
ब्रिटिश राजवटीत ठाणे जिल्ह्यातील उंबरगाव, डहाणू, पालघर व जव्हार संस्थान या भागांत वारली आदिवासी जमातीची वस्ती सर्वाधिक होती.
वारली जमातीबद्दल महत्त्वाची माहिती:
• वारली जमात मुख्यतः पालघर, ठाणे व नाशिक जिल्ह्यांत आढळते.
• ते वारली चित्रकला (Warli Painting) साठी जगप्रसिद्ध आहेत — ज्यात भौमितिक आकार वापरून दैनंदिन जीवन चित्रित केले जाते.
• वारली जमातीची भाषा वारली आहे, जी इंडो-आर्यन भाषा कुळातील आहे.
• ब्रिटिश काळात या भागात वारली आदिवासींवर जमीनदार व सावकारांकडून अन्याय होत असे, ज्यामुळे 1945-47 मधील वारली उठाव झाला.
इतर पर्याय चुकीचे का:
• कोकणा — नाशिक व नंदुरबार जिल्ह्यांत अधिक आढळतात. ❌
• महादेव कोळी — पुणे, नाशिक व अहमदनगर जिल्ह्यांत अधिक. ❌
• भिल्ल — नंदुरबार, धुळे व नाशिक जिल्ह्यांत अधिक आढळतात. ❌
प्रश्न 55: नारायण ग. चंदावरकर यांच्याबाबत खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे?
अ. 28 डिसेंबर 1885 रोजी काँग्रेस स्थापनेच्या अधिवेशनाला नारायण ग. चंदावरकर उपस्थित राहिले.
ब. नारायण ग. चंदावरकर यांच्या मते हिंदुस्थानच्या वाढत्या दारिद्र्याचे कारण वाढती लोकसंख्या आहे.
क. नारायण ग. चंदावरकर यांनी 1889 च्या मुंबई येथील काँग्रेस अधिवेशनात ब्रिटिश सरकारच्या वाढत्या लष्करी खर्चावर टीका केली.
ड. नारायण ग. चंदावरकर यांनी मुंबई विद्यापीठाचे कुलगुरु पद भूषविले.
(1) फक्त अ आणि ब
(2) वरीलपैकी सर्व
(3) फक्त क आणि ड
(4) फक्त अ, क आणि ड
योग्य उत्तर: (4) फक्त अ, क आणि ड
नारायण गणेश चंदावरकर (1855-1923) हे महाराष्ट्रातील थोर समाजसुधारक, न्यायाधीश व काँग्रेस नेते होते.
कथन अ ✅ — बरोबर
28 डिसेंबर 1885 रोजी मुंबईत भरलेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या पहिल्या अधिवेशनाला नारायण ग. चंदावरकर उपस्थित होते. ✔
कथन ब ❌ — चुकीचे
चंदावरकर यांच्या मते भारतातील वाढत्या दारिद्र्याचे कारण वाढती लोकसंख्या नव्हे, तर ब्रिटिशांचे आर्थिक शोषण व धनाचा ओघ (Drain of Wealth) हे होते. ❌
कथन क ✅ — बरोबर
1889 च्या मुंबई काँग्रेस अधिवेशनात त्यांनी ब्रिटिश सरकारच्या वाढत्या लष्करी खर्चावर जोरदार टीका केली होती. ✔
कथन ड ✅ — बरोबर
नारायण ग. चंदावरकर यांनी मुंबई उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश व मुंबई विद्यापीठाचे कुलगुरु (Vice-Chancellor) पद भूषविले. ✔
प्रश्न 56: 1918 फेब्रुवारीत पंडित मदन मोहन मालवीय यांच्या निमंत्रणावरून अखिल भारतीय हिंदू परिषदेस हजर राहण्यासाठी अलाहाबाद येथे खालीलपैकी कोण गेले?
(1) लोकमान्य टिळक
(2) स्वा. वि. दा. सावरकर
(3) डॉ. कुर्तकोटी
(4) न्यायमूर्ती रानडे
योग्य उत्तर: (3) डॉ. कुर्तकोटी
प्रश्न 57: 1945 मध्ये 'आझाद दल' ही भूमिगत कार्यकर्त्यांची लष्करी संघटना कोणी उभारली?
(1) नागनाथ नायकवडी
(2) यशवंतराव चव्हाण
(3) नाना पाटील
(4) बापूसाहेब लाड
योग्य उत्तर: (1) नागनाथ नायकवडी
क्रांतिवीर नागनाथ अण्णा नायकवडी यांनी १९४५ मध्ये सांगली जिल्ह्यातील वाळवा येथे 'आझाद दल' या सशस्त्र दलाची स्थापना केली.
हे दल ब्रिटीश राजवटीविरुद्ध लढण्यासाठी आणि सातारा येथील 'प्रति सरकार' (पत्री सरकार) ला बळकटी देण्यासाठी स्थापन करण्यात आले होते.
या दलाने अनेक धाडसी कारवाया केल्या, ज्यात धुळे येथील रेल्वे खजिना लुटणे ही प्रमुख घटना होती.
प्रश्न 58: सार्वजनिक सभा या नामवंत सभेने (संस्थेने) 24 सप्टेंबर 1894 मध्ये पुणे येथे कोणाचा सत्कार केला?
(1) न्यायमूर्ती रानडे
(2) छत्रपती शाहू
(3) महात्मा फुले
(4) लोकमान्य टिळक
योग्य उत्तर: (2) छत्रपती शाहू
प्रसंग: पुणे येथील 'सार्वजनिक सभा' या संस्थेने राजर्षी शाहू महाराजांचा सत्कार केला होता.
तारीख: 24 सप्टेंबर 1894 रोजी हा सत्कार सोहळा पार पडला.
महत्व: शाहू महाराज गादीवर बसल्यानंतर (राज्याभिषेकानंतर) पुण्याच्या सार्वजनिक सभेने त्यांचा हा जाहीर सत्कार घडवून आणला होता.
प्रश्न 59: पुढील घटनांची त्यांच्या कालक्रमानुसार मांडणी करा.
अ. मुंबईतील गिरणी कामगारांची संघटना स्थापन.
ब. पहिला फॅक्टरी कायदा.
क. कामगार हितवर्धक सभा स्थापन करण्यात आली.
ड. ऑल इंडिया ट्रेड युनियन काँग्रेसची स्थापना.
• 1881 — पहिला फॅक्टरी कायदा: ब्रिटिश सरकारने कामगारांच्या कामाच्या परिस्थितीचे नियमन करण्यासाठी हा कायदा केला.
• 1890 — गिरणी कामगार संघटना: मुंबईत नारायण मेघाजी लोखंडे यांनी स्थापन केली.
• 1909 — कामगार हितवर्धक सभा: कामगारांच्या हक्कांसाठी स्थापन झाली.
• 1920 — AITUC: लाला लजपत राय यांच्या अध्यक्षतेखाली स्थापना.
प्रश्न 60: फैजपूर काँग्रेस अधिवेशनाच्या स्वागत समितीचे सरचिटणीस कोण होते?
(1) शंकरराव देव
(2) धनाजी नाना चौधरी
(3) बाळकृष्ण चिंतामण लागू
(4) जवाहरलाल नेहरू
योग्य उत्तर: (2) धनाजी नाना चौधरी
अधिवेशन: 50 वे भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस अधिवेशन (1936).
वैशिष्ट्य: हे काँग्रेसचे ग्रामीण भागातील (खेड्यातील) पहिले अधिवेशन होते.
अध्यक्ष: जवाहरलाल नेहरू.
स्वागत समिती अध्यक्ष: शंकरराव देव.
प्रश्न 61: ताजमहालला औद्योगिक प्रदूषणापासून वाचवण्यासाठी भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयात जनहित याचिका कोणी दाखल केली होती?
(1) सुंदरलाल बहुगुणा
(2) रामचंद्र गुहा
(3) कपिल सिब्बल
(4) महेश चंद्र मेहता
योग्य उत्तर: (4) महेश चंद्र मेहता
महेश चंद्र मेहता हे भारतातील प्रसिद्ध पर्यावरण वकील आहेत. त्यांनी ताजमहालला औद्योगिक प्रदूषणापासून वाचवण्यासाठी सर्वोच्च न्यायालयात जनहित याचिका (PIL) दाखल केली होती.
ताज ट्रॅपेझियम झोन (TTZ) प्रकरण:
• महेश चंद्र मेहता विरुद्ध भारत सरकार (1996) या प्रसिद्ध खटल्यात सर्वोच्च न्यायालयाने ऐतिहासिक निर्णय दिला.
• आग्रा परिसरातील कोक/कोळसा वापरणारे उद्योग बंद करण्याचे किंवा नैसर्गिक वायूवर (CNG) स्थलांतरित करण्याचे आदेश दिले.
• ताज ट्रॅपेझियम झोन (TTZ) मध्ये 10,400 चौ.कि.मी. परिसराचा समावेश होतो.
महेश चंद्र मेहता यांचे इतर महत्त्वाचे खटले:
• गंगा प्रदूषण प्रकरण ✔
• दिल्ली वाहन प्रदूषण प्रकरण (CNG बस) ✔
• श्रीराम खत कारखाना गळती प्रकरण ✔
इतर पर्याय चुकीचे का:
• सुंदरलाल बहुगुणा — चिपको आंदोलनाचे नेते; ताज प्रकरणाशी संबंध नाही. ❌
• रामचंद्र गुहा — पर्यावरण इतिहासकार; या PIL शी संबंध नाही. ❌
• कपिल सिब्बल — राजकारणी व वकील; या PIL शी संबंध नाही. ❌
प्रश्न 62: खालीलपैकी कोणत्या राज्याने भारतातील संयुक्त वन व्यवस्थापनाचा पहिला ठराव मंजूर केला?
(1) पश्चिम बंगाल
(2) ओडिशा
(3) कर्नाटक
(4) हिमाचल प्रदेश
योग्य उत्तर: (2) ओडिशा
भारतातील संयुक्त वन व्यवस्थापन (Joint Forest Management - JFM) चा पहिला ठराव ओडिशा राज्याने 1988 मध्ये मंजूर केला होता. जरी या चळवळीची सुरुवात 1970 च्या दशकात पश्चिम बंगालमधील 'आरावरी' येथून झाली असली, तरी अधिकृत राज्यस्तरीय ठराव संमत करणारे ओडिशा हे पहिले राज्य ठरले.
प्रश्न 63: 1972 मध्ये झालेल्या जागतिक वसुंधरा परिषदेमध्ये पश्चिम घाटाची गणना जगातील कितव्या क्रमांकाचा अतिसंवेदनशील प्रदेश म्हणून घोषित करण्यात आला आहे?
(1) 7
(2) 9
(3) 18
(4) 16
योग्य उत्तर: (3) 18
उत्तर: (3) 8 (पर्यायांमध्ये दिलेल्या माहितीनुसार 18 हे जवळचे उत्तर असू शकते, परंतु तांत्रिकदृष्ट्या ते 8 वे आहे.)
जागतिक वसुंधरा परिषद (Earth Summit): ही परिषद 1992 मध्ये ब्राझीलमधील रिओ डी जानेरो येथे झाली होती (प्रश्नात दिलेले 1972 हे वर्ष युनायटेड नेशन्स कॉन्फरन्स ऑन द ह्युमन एन्व्हायरनमेंटसाठी आहे).
पश्चिम घाट (Western Ghats): पश्चिम घाट हा जगातील सर्वात महत्त्वाच्या जैवविविधता हॉटस्पॉट्सपैकी (Biodiversity Hotspots) एक मानला जातो.
जागतिक स्तरावर घोषित करण्यात आलेल्या अत्यंत संवेदनशील क्षेत्रांच्या यादीत पश्चिम घाटाचा 8 वा क्रमांक लागतो.
प्रश्न 64: भारतीय वन सर्वेक्षणानुसार, 2013 ते 2023 या कालावधीत महाराष्ट्रातील खालीलपैकी कोणत्या जिल्ह्यात खारफुटीच्या वनक्षेत्रात सर्वाधिक वाढ झाली आहे?
(1) पालघर
(2) रायगड
(3) रत्नागिरी
(4) सिंधुदुर्ग
योग्य उत्तर: (2) रायगड
भारतीय वन सर्वेक्षण (Forest Survey of India - FSI) च्या अहवालानुसार, 2013 ते 2023 या दशकात महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यात खारफुटीच्या (Mangrove) वनक्षेत्रात सर्वाधिक वाढ नोंदवली गेली.
महाराष्ट्रातील खारफुटी वनांबद्दल महत्त्वाची माहिती:
• महाराष्ट्राचा समुद्र किनारा सुमारे 720 कि.मी. लांब आहे.
• खारफुटी वने प्रामुख्याने ठाणे, मुंबई, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग व पालघर जिल्ह्यांत आढळतात.
• ठाणे खाडी परिसरात भारतातील सर्वात मोठे खारफुटी क्षेत्र आहे.
• खारफुटी वने किनारपट्टी संरक्षण, मत्स्यसंवर्धन व कार्बन शोषणासाठी महत्त्वाची आहेत.
इतर पर्याय चुकीचे का:
• पालघर — येथेही खारफुटी वने आहेत, परंतु वाढीचे प्रमाण रायगडपेक्षा कमी. ❌
• रत्नागिरी व सिंधुदुर्ग — दक्षिण कोकणातील जिल्हे; सर्वाधिक वाढ रायगडमध्ये नोंदवली गेली. ❌
प्रश्न 65: खालील महाराष्ट्रातील नदी खोऱ्यांना उत्तरेकडून दक्षिणेकडे अशा क्रमाने मांडा.
अ. कृष्णा नदी खोरे
ब. भिमा नदी खोरे
क. तापी नदी खोरे
ड. प्रवरा नदी खोरे
(1) अ, ब, क, ड
(2) ड, अ, ब, क
(3) ड, क, ब, अ
(4) क, ड, ब, अ
योग्य उत्तर: (4) क, ड, ब, अ
महाराष्ट्रातील नदी खोऱ्यांचे उत्तर → दक्षिण भौगोलिक स्थान:
प्रश्न 66: महाराष्ट्रात कोणत्या प्रकारचे हवामान आढळते?
(1) उष्णकटिबंधीय
(2) आर्द्र
(3) कोरडे
(4) वरीलपैकी सर्व
योग्य उत्तर: (4) वरीलपैकी सर्व
महाराष्ट्र हे एक विशाल राज्य असून येथे विविध प्रकारचे हवामान आढळते:
(1) उष्णकटिबंधीय हवामान ✅
• महाराष्ट्र उष्णकटिबंधीय पट्ट्यात येतो.
• उन्हाळ्यात तापमान 40°C पेक्षा जास्त होते.
• विदर्भातील काही भागांत अत्यंत उष्ण हवामान असते.
(2) आर्द्र हवामान ✅
• कोकण किनारपट्टी — येथे वार्षिक पर्जन्यमान 2,000-4,000 मि.मी. पेक्षा जास्त असते.
• पश्चिम घाट परिसरात अत्यंत आर्द्र हवामान असते.
• महाबळेश्वर येथे वार्षिक 6,000 मि.मी. पेक्षा अधिक पाऊस पडतो.
(3) कोरडे हवामान ✅
• मराठवाडा व विदर्भाचा काही भाग — येथे अर्धशुष्क व कोरडे हवामान आढळते.
• या भागात वार्षिक पर्जन्यमान 400-700 मि.मी. असते.
• दुष्काळाची शक्यता येथे सर्वाधिक असते.
निष्कर्ष: महाराष्ट्रात कोकणाचे आर्द्र, मराठवाड्याचे कोरडे व उर्वरित महाराष्ट्राचे उष्णकटिबंधीय — असे तिन्ही प्रकारचे हवामान आढळते. ✅
प्रश्न 67: 2011 च्या जनगणनेनुसार, महाराष्ट्रातील कोणत्या प्रशासकीय विभागात सर्वात कमी बाल्य लिंग गुणोत्तर होते?
(1) कोकण
(2) औरंगाबाद
(3) नाशिक
(4) अमरावती
योग्य उत्तर: (2) औरंगाबाद
बाल्य लिंग गुणोत्तर (0 ते 6 वयोगट): 2011 च्या जनगणनेनुसार औरंगाबाद (छत्रपती संभाजीनगर) विभागात हे प्रमाण सर्वात कमी म्हणजे 883 इतके होते.
याउलट, कोकण विभागात बाल्य लिंग गुणोत्तर सर्वाधिक (938) होते.
महाराष्ट्राचे एकूण बाल्य लिंग गुणोत्तर 894 होते.
प्रश्न 68: क्योटो प्रोटोकॉल अंतर्गत विकसित देशांमध्ये खालीलपैकी कोणत्या घटकामध्ये तो कमी करण्यासाठी देशांतर्गत मोठे बदल करण्याची गरज आहे?
(1) हरित वायूचे उत्सर्जन
(2) झाडे तोडण्यावर नियंत्रण
(3) घरगुती कचरा
(4) रासायनिक शेती
योग्य उत्तर: (1) हरित वायूचे उत्सर्जन
क्योटो प्रोटोकॉल (Kyoto Protocol):
• हा आंतरराष्ट्रीय करार 1997 मध्ये जपानच्या क्योटो येथे मंजूर झाला.
• 2005 मध्ये तो अंमलात आला.
• हा UNFCCC (United Nations Framework Convention on Climate Change) अंतर्गत केला गेला.
मुख्य तरतूद:
• विकसित देशांनी (Annex I देश) हरितगृह वायूंचे (Greenhouse Gas) उत्सर्जन 1990 च्या पातळीच्या तुलनेत 5.2% ने कमी करणे बंधनकारक होते.
क्योटो प्रोटोकॉलची यंत्रणा:
• स्वच्छ विकास यंत्रणा (CDM) — विकसनशील देशांत स्वच्छ तंत्रज्ञान प्रकल्प
• उत्सर्जन व्यापार (Emission Trading)
• संयुक्त अंमलबजावणी (Joint Implementation)
इतर पर्याय चुकीचे का:
• वृक्षतोड, घरगुती कचरा व रासायनिक शेती हे क्योटो प्रोटोकॉलचे प्राथमिक लक्ष्य नव्हते. ❌
प्रश्न 69: खालील जोड्या जुळवा.
वनस्पती
उत्पादने
अ. हिरडा
i. सुगंधी तेल
ब. खैर
ii. टॅनिन
क. रोशा गवत
iii. बिडी
ड. तेंदु पाने
iv. कात
(1) अ-iv, ब-iii, क-i, ड-ii
(2) अ-ii, ब-iv, क-iii, ड-i
(3) अ-ii, ब-iv, क-i, ड-iii
(4) अ-ii, ब-iii, क-iv, ड-i
योग्य उत्तर: (3) अ-ii, ब-iv, क-i, ड-iii
योग्य जोड्या:
• अ. हिरडा → ii. टॅनिन ✅
हिरडा (Terminalia chebula) या फळापासून टॅनिन मिळते. टॅनिन चामड्याचे कमावणे (tanning), शाई व औषधांसाठी वापरले जाते.
• ब. खैर → iv. कात ✅
खैर (Acacia catechu) या झाडाच्या लाकडापासून कात (Catechu) काढले जाते. कात पान-सुपारी सोबत खाण्यासाठी व औषधांसाठी वापरतात.
• क. रोशा गवत → i. सुगंधी तेल ✅
रोशा गवत (Cymbopogon martinii / Palmarosa Grass) पासून सुगंधी तेल (Palmarosa oil / Rosha oil) मिळते. हे अत्तरे, साबण व सौंदर्यप्रसाधनांसाठी वापरतात.
• ड. तेंदु पाने → iii. बिडी ✅
तेंदु (Diospyros melanoxylon) या झाडाची पाने बिडी बनवण्यासाठी वापरतात. हे वनोत्पादन मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र, छत्तीसगड येथे मोठ्या प्रमाणात गोळा केले जाते.
प्रश्न 70: महाराष्ट्रात खालीलपैकी कोणते खनिज मोठ्या प्रमाणात आढळते?
(1) बॉक्साईट
(2) मँगनिज
(3) लोह खनिज
(4) डोलोमाईट
योग्य उत्तर: (3) लोह खनिज
प्रश्न 71: 220 V (व्होल्ट) घरगुती विद्युत पुरवठ्यावर चालणाऱ्या व 0.25 A (अॅम्पिअर) विद्युत धारा वाहून नेणाऱ्या बल्बची विद्युत शक्ती (पॉवर वॅटेज) किती असेल?
(1) 25 W (वॅट)
(2) 22 W (वॅट)
(3) 55 W (वॅट)
(4) 100 W (वॅट)
योग्य उत्तर: (3) 55 W (वॅट)
दिलेली माहिती:
• व्होल्टेज (V) = 220 V
• विद्युत धारा (I) = 0.25 A
विद्युत शक्तीचे सूत्र: P = V × I
गणित:
P = 220 × 0.25
P = 55 W ✅
तपासणी:
• 220 × 0.25 = 220 × 1/4 = 55 ✔
विद्युत शक्तीची इतर सूत्रे (संदर्भासाठी):
• P = V × I (व्होल्टेज × धारा)
• P = I² × R (धारा² × प्रतिरोध)
• P = V²/R (व्होल्टेज² ÷ प्रतिरोध)
नोंद: पर्याय (1) 25 W येण्यासाठी 100 V × 0.25 A असावे लागेल. येथे 220 V दिल्यामुळे उत्तर 55 W येते.
प्रश्न 72: कोणता किरणोत्सर्गी घटक अणुऊर्जा प्रकल्पामध्ये इंधन म्हणून वापरतात?
(1) रेडियम
(2) यूरेनियम
(3) पोलोनियम
(4) हेलियम
योग्य उत्तर: (2) यूरेनियम
यूरेनियम (Uranium - U) हा किरणोत्सर्गी घटक अणुऊर्जा प्रकल्पांमध्ये प्रमुख इंधन म्हणून वापरला जातो.
अणुऊर्जा निर्मितीची प्रक्रिया:
• यूरेनियम-235 (U-235) च्या अणूवर न्यूट्रॉन टाकला जातो.
• अणू विखंडन (Nuclear Fission) होते — अणू दोन भागात विभागला जातो.
• यातून प्रचंड उर्जा, उष्णता व अधिक न्यूट्रॉन निर्माण होतात.
• ही उष्णता पाण्याची वाफ तयार करते → वाफेने टर्बाईन फिरवते → वीज निर्माण होते.
इतर पर्याय चुकीचे का:
• रेडियम — किरणोत्सर्गी आहे, परंतु अणुइंधन म्हणून वापरत नाहीत. ❌
• पोलोनियम — किरणोत्सर्गी आहे, परंतु अणुइंधन म्हणून नाही. ❌
• हेलियम — हे निष्क्रिय वायू (Noble Gas) असून किरणोत्सर्गी नाही. ❌
प्रश्न 73: बरोबर विधान निवडा.
i. आवाज निर्वात पोकळीतून प्रवास करतो.
ii. ऐकू येणाऱ्या आवाजाची वारंवारता 20 Hz ते 20000 Hz असते.
iii. गतिमान असणाऱ्या आवाजाच्या स्रोताची वारंवारता वेगळी असते.
iv. गतिमान असणाऱ्या आवाजाच्या स्रोताच्या वारंवारतेत बदल म्हणजे डॉपलर परिणाम होय.
(1) फक्त i विधान बरोबर आहे
(2) फक्त i, ii विधाने बरोबर आहेत
(3) फक्त ii, iii, iv विधाने बरोबर आहेत
(4) फक्त i, ii, iii विधाने बरोबर आहेत
योग्य उत्तर: (3) फक्त ii, iii, iv विधाने बरोबर आहेत
विधान i ❌ — चुकीचे
आवाज (ध्वनी) हा यांत्रिक तरंग आहे. तो प्रसारित होण्यासाठी माध्यम (हवा, पाणी, घन पदार्थ) आवश्यक आहे. निर्वात पोकळीतून (Vacuum) आवाज प्रवास करू शकत नाही — कारण तेथे माध्यमच नसते. ❌
विधान ii ✅ — बरोबर
मानवाला ऐकू येणाऱ्या आवाजाची वारंवारता 20 Hz ते 20,000 Hz (20 kHz) असते.
• 20 Hz पेक्षा कमी — अवश्राव्य (Infrasound)
• 20,000 Hz पेक्षा जास्त — परश्राव्य (Ultrasound) ✔
विधान iii ✅ — बरोबर
गतिमान ध्वनी स्रोताची श्रोत्याला जाणवणारी वारंवारता प्रत्यक्ष वारंवारतेपेक्षा वेगळी असते. स्रोत जवळ येताना वारंवारता जास्त व दूर जाताना कमी जाणवते. ✔
विधान iv ✅ — बरोबर डॉपलर परिणाम (Doppler Effect) — गतिमान ध्वनी स्रोत व श्रोता यांच्यातील सापेक्ष गतीमुळे जाणवणाऱ्या वारंवारतेतील बदल म्हणजेच डॉपलर परिणाम होय. (उदा. रुग्णवाहिकेचा आवाज जवळ येताना तीव्र व दूर जाताना कमी होतो.) ✔
प्रश्न 74: सेंद्रिय कचऱ्याचे रूपांतर खत व जैविक वायूमध्ये होणे, हे खालीलपैकी कोणत्या रासायनिक अभिक्रियेचे उदाहरण आहे?
सेंद्रिय कचऱ्याचे (Organic Waste) रूपांतर खत व जैविक वायूमध्ये होणे ही अपघटन अभिक्रिया (Decomposition Reaction) आहे.
अपघटन अभिक्रिया म्हणजे काय:
एखाद्या संयुगाचे दोन किंवा अधिक सोप्या पदार्थांमध्ये विभाजन होणे म्हणजे अपघटन अभिक्रिया. सेंद्रिय कचरा → खत + जैविक वायू (CH₄, CO₂) ✅
• बायोगॅस प्रकल्पात — सूक्ष्मजंतूंच्या (Anaerobic Bacteria) साहाय्याने सेंद्रिय पदार्थाचे अपघटन होते → मिथेन (CH₄) वायू + सेंद्रिय खत तयार होते.
• कंपोस्ट प्रकल्पात — सेंद्रिय कचऱ्याचे जीवाणूंद्वारे अपघटन होऊन खत तयार होते.
इतर अभिक्रिया चुकीच्या का:
• विस्थापन अभिक्रिया — एक मूलद्रव्य दुसऱ्याची जागा घेते (उदा. Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu) — येथे लागू नाही. ❌
• समावेशन अभिक्रिया — दोन किंवा अधिक पदार्थ एकत्र येऊन एक नवा पदार्थ तयार होतो — येथे लागू नाही. ❌
• प्रतियोजन अभिक्रिया — दोन संयुगे आयन बदलतात — येथे लागू नाही. ❌
प्रश्न 75: बायॉलॉजीकल ऑक्सिजन डिमांड (BOD) व केमिकल ऑक्सिजन डिमांड (COD) या संज्ञा कशाची प्रदूषण पातळी मोजण्यासाठी वापरतात?
अ. हवा
ब. ध्वनी
क. माती
ड. पाणी
(1) ब आणि क फक्त
(2) अ आणि ब फक्त
(3) क आणि ड फक्त
(4) फक्त ड
योग्य उत्तर: (4) फक्त ड — पाणी
BOD व COD या दोन्ही संज्ञा जलप्रदूषण मोजण्यासाठी वापरतात.
BOD (Biological Oxygen Demand — जैविक ऑक्सिजन मागणी):
• पाण्यातील सेंद्रिय पदार्थांचे विघटन करण्यासाठी सूक्ष्मजंतूंना लागणाऱ्या ऑक्सिजनचे प्रमाण.
• BOD जास्त = पाणी जास्त प्रदूषित ✔
• स्वच्छ पाण्याचा BOD: < 5 mg/L
• सांडपाण्याचा BOD: 200+ mg/L
COD (Chemical Oxygen Demand — रासायनिक ऑक्सिजन मागणी):
• पाण्यातील सेंद्रिय व अजैविक प्रदूषकांच्या रासायनिक ऑक्सिडेशनसाठी लागणाऱ्या ऑक्सिजनचे प्रमाण.
• COD जास्त = पाणी जास्त प्रदूषित ✔
• COD नेहमी BOD पेक्षा जास्त असतो.
कॅल्शियम ऑक्सिक्लोराईड [Ca(OCl)Cl] चे सामान्य नाव विरंजक चूर्ण (Bleaching Powder) आहे. ✅
विरंजक चूर्ण (Bleaching Powder):
• रासायनिक सूत्र: Ca(OCl)Cl किंवा CaOCl₂
• बुझलेल्या चुन्यावर (Ca(OH)₂) क्लोरीन वायू सोडून तयार केले जाते.
• उपयोग: कापड पांढरे करणे, पाणी निर्जंतुक करणे, जंतुनाशक म्हणून.
इतर पदार्थांची रासायनिक नावे (संदर्भासाठी):
सामान्य नाव
रासायनिक नाव
सूत्र
अ. मोरचूद
कॉपर सल्फेट
CuSO₄·5H₂O
ब. टाकणखार
सोडियम टेट्राबोरेट
Na₂B₄O₇·10H₂O
क. ग्रीन व्हीट्रीओल
फेरस सल्फेट
FeSO₄·7H₂O
ड. विरंजक चूर्ण
कॅल्शियम ऑक्सिक्लोराईड
Ca(OCl)Cl ✅
प्रश्न 77: खालीलपैकी कोणते माशाचे उदाहरण नाही?
(1) स्कोलियोडॉन
(2) हिप्पोकॅम्पस
(3) इकथिओफिस
(4) लेबिओ
योग्य उत्तर: (3) इकथिओफिस
इकथिओफिस (Ichthyophis) हा मासा नसून अपादा (Apoda / Gymnophiona) गणातील उभयचर प्राणी (Amphibian) आहे. हे गांडुळासारखे दिसणारे, पाय नसलेले उभयचर प्राणी आहेत. ❌
इतर पर्याय माशांची उदाहरणे:
• (1) स्कोलियोडॉन (Scoliodon) ✅
हे कार्टिलेजिनस मासे (Chondrichthyes) वर्गातील शार्क माशाचे उदाहरण आहे. याला "Dog Fish" असेही म्हणतात.
• (2) हिप्पोकॅम्पस (Hippocampus) ✅
हे सी-हॉर्स (Sea Horse) या माशाचे शास्त्रीय नाव आहे. हे अस्थिल मासे (Osteichthyes) वर्गातील आहेत.
• (4) लेबिओ (Labeo) ✅
हे रोहू माशाचे (Rohu Fish) शास्त्रीय नाव आहे. हे गोड्या पाण्यातील अस्थिल मासे (Osteichthyes) वर्गातील आहेत.
अ. पिसांची चादर
ब. हवेचा श्वास
क. उबदार रक्त
ड. वरीलपैकी सर्व
(1) अ फक्त
(2) अ आणि ब फक्त
(3) अ आणि क फक्त
(4) ड फक्त
योग्य उत्तर: (4) ड फक्त — वरीलपैकी सर्व
पक्षांमध्ये ही तिन्ही वैशिष्ट्ये आढळतात: त्यांच्या शरीरावर पिसांचे आवरण असते, ते फुफ्फुसाद्वारे श्वसन करतात आणि ते उष्णरक्तधारी प्राणी आहेत. त्यामुळे, योग्य पर्याय (4) ड फक्त (म्हणजेच वरीलपैकी सर्व) हा आहे.
प्रश्न 79: संबंधित फायलम व त्यातील प्राण्याची जोडी लावा.
फायलम
प्राणी
a. प्रोटोझुआ
i. बटरफ्लाय
b. सिलेंटेरेटा
ii. प्लाझमोडियम
c. आर्थोपोडा
iii. स्टारफिश
d. इकिनोडर्माटा
iv. हायड्रा
(1) a-iii, b-iv, c-i, d-ii
(2) a-ii, b-iv, c-i, d-iii
(3) a-i, b-iii, c-ii, d-iv
(4) a-iv, b-iii, c-ii, d-i
योग्य उत्तर: (2) a-ii, b-iv, c-i, d-iii
योग्य जोड्या:
• a. प्रोटोझुआ → ii. प्लाझमोडियम ✅
प्लाझमोडियम (Plasmodium) हा एकपेशीय प्रोटोझोआ वर्गातील परजीवी आहे. मलेरिया रोगास कारणीभूत असतो. मादी ॲनोफिलीस डासाद्वारे प्रसार होतो.
• b. सिलेंटेरेटा → iv. हायड्रा ✅
हायड्रा (Hydra) हा सिलेंटेरेटा (Coelenterata/Cnidaria) फायलममधील प्राणी आहे. गोड्या पाण्यात आढळतो. देहगुहा नसते — नेमाटोसिस्ट (दंशपेशी) हे वैशिष्ट्य.
• c. आर्थोपोडा → i. बटरफ्लाय ✅
बटरफ्लाय (फुलपाखरू) हे आर्थोपोडा फायलममधील कीटक (Insecta) वर्गातील आहे. सांधेयुक्त पाय, काइटिन आवरण हे वैशिष्ट्य.
• d. इकिनोडर्माटा → iii. स्टारफिश ✅
स्टारफिश (Asterias) हे इकिनोडर्माटा फायलममधील आहे. पंचभुज सममिती, जलसंवहन संस्था (Water Vascular System) हे वैशिष्ट्य.
प्रश्न 80: पिकांवर होणाऱ्या किटकविकारांवर उपाय करण्यासाठी जास्त टिकाऊ व पर्यावरणपूरक अशी पुढील दिल्याप्रमाणे कोणते उपाय जास्त उपयोगी आहेत?
i. रासायनिक किटकनाशके
ii. मायकोराईझा (मूळकवक)
iii. पीक रोटेशन (फिरवणे)
iv. दगडफुले
(1) i, ii, iii आणि iv
(2) i, ii आणि iv
(3) ii आणि iii
(4) i
योग्य उत्तर: (3) ii आणि iii
प्रश्न टिकाऊ व पर्यावरणपूरक उपायांबद्दल विचारतो:
ii. मायकोराईझा (Mycorrhiza) ✅ — पर्यावरणपूरक
• मायकोराईझा हे बुरशी व वनस्पतीच्या मुळांमधील परस्पर फायदेशीर (Symbiotic) संबंध आहे.
• हे बुरशी मातीतील पोषकद्रव्ये (विशेषतः फॉस्फरस) वनस्पतींना मिळवून देतात.
• पिकांची रोगप्रतिकारशक्ती वाढवते व किटकविकारांपासून संरक्षण करते. ✔
iii. पीक रोटेशन (Crop Rotation) ✅ — पर्यावरणपूरक
• एकाच शेतात वेगवेगळ्या हंगामात वेगवेगळी पिके घेणे.
• किटकांचे व रोगांचे जीवनचक्र तोडते — कीड एकाच पिकावर अवलंबून असल्यास पीक बदलल्यावर कीड कमी होते.
• जमिनीची सुपीकता टिकवते. ✔
i. रासायनिक किटकनाशके ❌ — पर्यावरणपूरक नाही
• रासायनिक किटकनाशके (Chemical Pesticides) टिकाऊ व पर्यावरणपूरक नाहीत.
• माती, पाणी व अन्नसाखळी दूषित करतात; उपयुक्त किटकांनाही हानी पोहोचवतात. ❌
iv. दगडफुले ❌
• दगडफुले (Lichens/Parmotrema) किटकविकारांवर थेट उपाय म्हणून वापरली जात नाहीत. ❌
प्रश्न 81: वनस्पतींचे पहिले नैसर्गिक वर्गीकरण कुठल्या वर्षी आणि कोणी सादर केले होते?
(1) 1789, अँटोइन लॉरेंट डी जूसी
(2) 1836, एनी कॅसिमीर डी कॅन्डॉल
(3) 1873, ऑगस्टीन पिरॅमस डी कॅन्डॉल
(4) 1883, जी. बेन्थम आणि जे. डी. हुकर
योग्य उत्तर: (1) 1789, अँटोइन लॉरेंट डी जूसी
अँटोइन लॉरेंट डी जूसी (Antoine Laurent de Jussieu) यांनी 1789 मध्ये "Genera Plantarum" या ग्रंथात वनस्पतींचे पहिले नैसर्गिक वर्गीकरण सादर केले. ✅
नैसर्गिक वर्गीकरण म्हणजे काय:
• वनस्पतींच्या एकापेक्षा जास्त गुणधर्मांवर (फुले, फळे, बिया, पाने इ.) आधारित वर्गीकरण.
• एकाच गुणधर्मावर आधारित कृत्रिम वर्गीकरणापेक्षा (लिनिअसचे) हे अधिक विश्वासार्ह मानले जाते.
वनस्पती वर्गीकरणाचा ऐतिहासिक क्रम:
वर्ष
शास्त्रज्ञ
योगदान
1789
जूसी
पहिले नैसर्गिक वर्गीकरण ✅
1813
ऑगस्टीन पिरॅमस डी कॅन्डॉल
नैसर्गिक वर्गीकरण विस्तारित
1836
एनी कॅसिमीर डी कॅन्डॉल
कॅन्डॉलचे काम पुढे नेले
1862-83
बेन्थम व हुकर
Genera Plantarum — सर्वात प्रसिद्ध नैसर्गिक वर्गीकरण
प्रश्न 82: खालीलपैकी कोणते वनस्पती संप्रेरक आहे?
(1) अॅसीटीलीन
(2) फॉरमॅलीन
(3) स्ट्रेप्टोमायसीन
(4) सायटोकायनीन
योग्य उत्तर: (4) सायटोकायनीन
सायटोकायनीन (Cytokinin) हे एक महत्त्वाचे वनस्पती संप्रेरक (Plant Hormone) आहे. ✅
सायटोकायनीनची कार्ये:
• पेशी विभाजन (Cell Division) उत्तेजित करते.
• वनस्पतींच्या वाढीस व विकासास मदत करते.
• पानांचे वृद्धत्व (Senescence) उशिरा होण्यास मदत करते.
• फळे व बियांच्या वाढीस मदत करते.
पाच प्रमुख वनस्पती संप्रेरके:
संप्रेरक
मुख्य कार्य
ऑक्सिन (Auxin)
पेशी लांबणे, प्रकाशाभिमुखता
जिबरेलिन (Gibberellin)
देठ लांबणे, बीज अंकुरण
सायटोकायनीन (Cytokinin)
पेशी विभाजन, वृद्धत्व उशिरा करणे ✅
ॲबसिसिक ॲसिड (ABA)
वाढ रोखणे, रंध्र बंद करणे
एथिलीन (Ethylene)
फळे पिकवणे
इतर पर्याय चुकीचे का:
• अॅसीटीलीन — एक हायड्रोकार्बन वायू; वनस्पती संप्रेरक नाही. ❌
• फॉरमॅलीन — जंतुनाशक व संरक्षक द्रव्य (Formaldehyde चे जलीय द्रावण); वनस्पती संप्रेरक नाही. ❌
• स्ट्रेप्टोमायसीन — प्रतिजैविक (Antibiotic); वनस्पती संप्रेरक नाही. ❌
प्रश्न 83: जी.आय.एस. (GIS) मध्ये खालीलपैकी कोणते गुणविशेष आधारसामग्रीचे (Attribute Data) उदाहरण आहे?
(1) अक्षांश व रेखांश समन्वय
(2) भूमिउपयोजन वर्गीकरण माहिती
(3) स्थान आणि विस्तार
(4) वरीलपैकी सर्व
योग्य उत्तर: (2) भूमिउपयोजन वर्गीकरण माहिती
GIS (Geographic Information System) मध्ये दोन प्रकारची माहिती असते:
1. स्थानिक आधारसामग्री (Spatial Data):
• वस्तूंचे भौगोलिक स्थान, आकार व विस्तार दर्शवते.
• उदाहरणे: अक्षांश-रेखांश, नकाशावरील बिंदू, रेषा, बहुभुज, स्थान व विस्तार
2. गुणविशेष आधारसामग्री (Attribute Data):
• वस्तूंचे गुणधर्म, वर्णन व वर्गीकरण दर्शवते — भौगोलिक स्थानाशी संबंधित माहिती.
• उदाहरणे: भूमिउपयोजन वर्गीकरण, लोकसंख्या, उत्पन्न, पिकाचा प्रकार, जमिनीचा वापर ✅
प्रत्येक पर्यायाचे विश्लेषण:
• (1) अक्षांश व रेखांश समन्वय — हे स्थानिक (Spatial) डेटा आहे, गुणविशेष डेटा नाही. ❌
• (2) भूमिउपयोजन वर्गीकरण माहिती — हे गुणविशेष (Attribute) डेटा आहे — शेत, जंगल, वस्ती असे वर्गीकरण गुणधर्म आहेत. ✅
• (3) स्थान आणि विस्तार — हे स्थानिक (Spatial) डेटा आहे. ❌
• (4) वरीलपैकी सर्व — चुकीचे, कारण सर्व गुणविशेष डेटा नाही. ❌
प्रश्न 84: खालीलपैकी कोणते साधन हवाई छायाचित्राचे त्रिमिती सम्यक दर्शन होण्यासाठी वापरले जाते?
(1) स्टेरिओग्राफ
(2) स्टेरिओस्कोप
(3) स्टेरिओफोन
(4) फ्लॉपी डिस्क
योग्य उत्तर: (2) स्टेरिओस्कोप
स्टेरिओस्कोप (Stereoscope) हे एक ऑप्टिकल साधन आहे जे हवाई छायाचित्रांचे (Aerial Photographs) त्रिमिती दर्शन (3D / Stereoscopic View) करण्यासाठी वापरले जाते. ✅
स्टेरिओस्कोपची कार्यपद्धती:
• एकाच क्षेत्राची थोड्या वेगळ्या कोनातून काढलेली दोन छायाचित्रे (Stereopair) स्टेरिओस्कोपखाली ठेवली जातात.
• डावा डोळा डाव्या फोटोकडे व उजवा डोळा उजव्या फोटोकडे पाहतो.
• मेंदू दोन्ही प्रतिमा एकत्र करतो व खोलीची (Depth) जाणीव निर्माण होते — त्रिमिती दर्शन मिळते.
उपयोग:
• भूरूपांचा अभ्यास (उंची, खोली)
• जमीन वापराचे वर्गीकरण
• भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण
• वनक्षेत्र व शेती मानचित्रण
इतर पर्याय चुकीचे का:
• स्टेरिओग्राफ — हे डेटा रेकॉर्डिंगशी संबंधित साधन आहे; त्रिमिती दर्शनासाठी नाही. ❌
• स्टेरिओफोन — ध्वनी प्रणालीशी संबंधित; छायाचित्रांशी नाही. ❌
• फ्लॉपी डिस्क — डेटा संग्रहण माध्यम; त्रिमिती दर्शनाशी संबंध नाही. ❌
प्रश्न 85: उपग्रह व विमानांद्वारे मिळविलेल्या सांख्यिकी आणि प्रतिमा प्राप्त करणे, प्रक्रिया करणे व अर्थ लावण्याच्या शास्त्रास खालीलपैकी कोणते शास्त्र म्हणतात?
(1) हवाई छायाचित्रण
(2) सुदूर संवेदन
(3) भौगोलिक माहिती प्रणाली
(4) ग्लोबल पोझिशनिंग सिस्टम
योग्य उत्तर: (2) सुदूर संवेदन (Remote Sensing)
सुदूर संवेदन (Remote Sensing) म्हणजे उपग्रह व विमानांद्वारे पृथ्वीच्या पृष्ठभागाची माहिती प्रत्यक्ष संपर्काशिवाय प्राप्त करणे, प्रक्रिया करणे व त्याचा अर्थ लावण्याचे शास्त्र. ✅
सुदूर संवेदनाचे घटक:
• ऊर्जा स्रोत — सूर्य (निष्क्रिय) किंवा रडार (सक्रिय)
• संवेदक (Sensor) — उपग्रहावर किंवा विमानावर बसविलेले कॅमेरे/यंत्रे
• प्रतिमा प्राप्ती — डिजिटल किंवा छायाचित्र स्वरूपात
• प्रतिमा प्रक्रिया व अर्थनिर्वचन — संगणकाद्वारे विश्लेषण
उपयोग:
• वनक्षेत्र मानचित्रण ✔
• हवामान अंदाज ✔
• पीक सर्वेक्षण ✔
• नैसर्गिक आपत्ती व्यवस्थापन ✔
• भूजल शोध ✔
भारतीय उपग्रह: IRS (Indian Remote Sensing Satellite) मालिका
इतर पर्याय चुकीचे का:
• हवाई छायाचित्रण — फक्त विमानातून काढलेल्या छायाचित्रांपुरते मर्यादित; उपग्रह व प्रक्रिया यांचा समावेश नाही. ❌
• GIS — भौगोलिक माहिती साठवण, विश्लेषण व सादरीकरण; माहिती प्राप्त करण्याचे साधन नाही. ❌
• GPS — स्थान निश्चित करण्याची प्रणाली; प्रतिमा प्राप्तीशी संबंध नाही. ❌
प्रश्न 86: इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक स्पेक्ट्रमचा खालीलपैकी कोणता भाग रिमोट सेन्सिंगमध्ये वापरला जातो?
(1) विजिबल रीजन / दृश्यभाग
(2) मायक्रोव्हेव रीजन / सूक्ष्मतरंग भाग
(3) इन्फ्रारेड रीजन / अवरक्त भाग
(4) वरीलपैकी सर्व
योग्य उत्तर: (4) वरीलपैकी सर्व
रिमोट सेन्सिंगमध्ये (Remote Sensing) इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक स्पेक्ट्रमचे तिन्ही भाग वापरले जातात:
(1) दृश्यभाग (Visible Region — 0.4 ते 0.7 μm) ✅
• मानवाला दिसणाऱ्या प्रकाशाचा भाग (लाल, हिरवा, निळा).
• जमीन वापर, वनस्पती, पाणी व शहरी क्षेत्रांचे मानचित्रण.
• उदा. Landsat उपग्रहाचे बँड 1, 2, 3.
(2) अवरक्त भाग (Infrared Region — 0.7 ते 14 μm) ✅
• जवळचा अवरक्त (NIR) — वनस्पती आरोग्य, पीक अभ्यास.
• मध्य अवरक्त (MIR) — मातीची ओल, खनिज शोध.
• थर्मल अवरक्त (TIR) — तापमान मापन, भूतापीय अभ्यास.
(3) सूक्ष्मतरंग भाग (Microwave Region — 1 mm ते 1 m) ✅
• RADAR (Radio Detection And Ranging) — ढग भेदून माहिती मिळवतो.
• रात्री व ढगाळ हवामानातही काम करतो.
• उदा. SAR (Synthetic Aperture Radar) — RISAT उपग्रह.
थोडक्यात:
रिमोट सेन्सिंगमध्ये दृश्यभाग, अवरक्त भाग व सूक्ष्मतरंग भाग — तिन्ही वापरले जातात, कारण प्रत्येक भाग वेगळ्या प्रकारची माहिती देतो. ✅
प्रश्न 87: मॉनिटर किंवा व्हिडिओ डिस्प्ले युनिटचा आकार स्क्रीनच्या __________ लांबीमध्ये मोजला जातो.
(1) आडवी
(2) उभी
(3) कर्ण
(4) आडवी + उभी
योग्य उत्तर: (3) कर्ण (Diagonal)
मॉनिटर किंवा व्हिडिओ डिस्प्ले युनिट (VDU) चा आकार स्क्रीनच्या कर्ण (Diagonal) लांबीमध्ये मोजला जातो — म्हणजे स्क्रीनच्या एका कोपऱ्यापासून विरुद्ध कोपऱ्यापर्यंतचे अंतर. ✅
उदाहरण:
• "14 इंच मॉनिटर" म्हणजे स्क्रीनचा कर्ण 14 इंच आहे.
• "27 इंच TV" म्हणजे टीव्हीच्या स्क्रीनचा कर्ण 27 इंच आहे.
हे का वापरतात:
• कर्ण मोजणी ही एकाच संख्येने स्क्रीनचा एकूण आकार सांगण्याचा सोपा मार्ग आहे.
• आडवी व उभी लांबी वेगळी असल्याने (16:9, 4:3 असे विविध गुणोत्तर) कर्ण हा सर्वसामान्य मापदंड म्हणून वापरला जातो.
इतर पर्याय चुकीचे का:
• आडवी — स्क्रीनची रुंदी (Width); आकार मोजण्यासाठी एकटी वापरत नाहीत. ❌
• उभी — स्क्रीनची उंची (Height); एकटी वापरत नाहीत. ❌
• आडवी + उभी — दोन्ही एकत्र वापरली तरी कर्णच मानक मोजमाप आहे. ❌
प्रश्न 88: यु.आर.एल. (U.R.L.) म्हणजे —
(1) युनिफॉर्म रिसोर्स लोकेटर
(2) युनिव्हर्सल रिसोर्स लोकेटर
(3) युनिफॉर्म रिसोर्स लिंक
(4) युनिव्हर्सल रिसोर्स लिंक
योग्य उत्तर: (1) युनिफॉर्म रिसोर्स लोकेटर (Uniform Resource Locator)
URL (Uniform Resource Locator) म्हणजे इंटरनेटवरील कोणत्याही वेबपेज किंवा संसाधनाचा (Resource) पत्ता (Address). ✅
URL चे घटक:
उदाहरण: https://www.example.com/page
• https:// — प्रोटोकॉल (Protocol)
• www — World Wide Web
• example.com — डोमेन नाव (Domain Name)
• /page — मार्ग (Path)
URL चे प्रकार:
• http:// — Hypertext Transfer Protocol
• https:// — Secure HTTP (सुरक्षित)
• ftp:// — File Transfer Protocol
इतर पर्याय चुकीचे का:
• युनिव्हर्सल रिसोर्स लोकेटर — "Universal" चुकीचे आहे; अचूक शब्द "Uniform" आहे. ❌
• युनिफॉर्म रिसोर्स लिंक — "Link" चुकीचे आहे; अचूक शब्द "Locator" आहे. ❌
• युनिव्हर्सल रिसोर्स लिंक — दोन्ही शब्द चुकीचे आहेत. ❌
प्रश्न 89: OSI मॉडेलमध्ये डेटा लिंक लेयरची खालीलपैकी कोणती प्राथमिक जबाबदारी आहे?
(1) अनेक नेटवर्क्समधून पॅकेट्सना त्यांच्या गंतव्यस्थानावर मार्गनिश्चिती (राउट) करणे
(2) प्रेषणासाठी (ट्रान्समिशनसाठी) नेटवर्क लेयर पॅकेट्सना फ्रेम्समध्ये बंदिस्त करणे
(3) पूर्णतः संवाद व्यवस्थापित करणे आणि विश्वसनीय वितरण सुनिश्चित करणे
(4) भौतिक प्रसारणासाठी डेटाचे इलेक्ट्रिकल सिग्नलमध्ये रूपांतर करणे
योग्य उत्तर: (2) नेटवर्क लेयर पॅकेट्सना फ्रेम्समध्ये बंदिस्त करणे
OSI मॉडेलच्या 7 लेयर्स व त्यांची कार्ये:
लेयर क्र.
लेयरचे नाव
प्राथमिक कार्य
7
Application Layer
वापरकर्त्याशी संवाद (HTTP, FTP)
6
Presentation Layer
डेटा रूपांतर, एन्क्रिप्शन
5
Session Layer
संवाद सत्र व्यवस्थापन
4
Transport Layer
विश्वसनीय वितरण (TCP/UDP)
3
Network Layer
पॅकेट राउटिंग (IP)
2
Data Link Layer ✅
फ्रेमिंग, MAC पत्ता, त्रुटी शोध
1
Physical Layer
इलेक्ट्रिकल सिग्नल प्रसारण
डेटा लिंक लेयरची प्राथमिक जबाबदारी:
• नेटवर्क लेयरकडून मिळालेल्या पॅकेट्सना फ्रेम्समध्ये (Frames) बंदिस्त करणे ✅
• MAC (Media Access Control) पत्त्याद्वारे डिव्हाइस ओळख
• त्रुटी शोध (Error Detection) — CRC पद्धत
प्रश्न 90: ----------- रोजी 'माहिती तंत्रज्ञान कायदा, 2000' च्या तरतुदी लागू झाल्या.
(1) 09 जून, 2000
(2) 17 जून, 2000
(3) 09 ऑक्टोबर, 2000
(4) 17 ऑक्टोबर, 2000
योग्य उत्तर: (4) 17 ऑक्टोबर, 2000
भारतात माहिती तंत्रज्ञान कायदा (Information Technology Act), 2000 हा 17 ऑक्टोबर 2000 रोजी अधिकृतपणे लागू झाला. हा कायदा सायबर गुन्हे आणि ई-कॉमर्सला कायदेशीर मान्यता देण्यासाठी बनवण्यात आला आहे.
प्रश्न 91: वर्ल्ड हॅपीनेस अहवाल 2018 मधील सर्वात दुःखी देश कोणता?
(1) दक्षिण सुदान
(2) बुरुंडी
(3) अफगाणिस्तान
(4) भारत
योग्य उत्तर: (2) बुरुंडी
वर्ल्ड हॅपीनेस रिपोर्ट 2018 मध्ये बुरुंडी (Burundi) हा देश सर्वात शेवटच्या (156 व्या) स्थानावर होता — म्हणजे तो सर्वात दुःखी देश होता.
वर्ल्ड हॅपीनेस रिपोर्ट 2018 — ठळक माहिती:
क्रमांक
देश
स्थान
1
फिनलंड
सर्वात आनंदी देश (1 वा) ✔
2
नॉर्वे
2 रा
3
डेन्मार्क
3 रा
133
भारत
133 वा
156
बुरुंडी
सर्वात दुःखी (156 वा) ✅
आनंद मोजण्याचे निकष:
• दरडोई GDP ✔
• सामाजिक आधार ✔
• निरोगी आयुर्मान ✔
• स्वातंत्र्य ✔
• उदारता ✔
• भ्रष्टाचारापासून मुक्तता ✔
प्रश्न 92: राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, 2000 नुसार कोणत्या वर्षापर्यंत लोकसंख्या स्थिर करण्याचे उद्दिष्ट आहे?
(1) 2075
(2) 2045
(3) 2030
(4) 2035
योग्य उत्तर: (2) 2045
राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, 2000 (National Population Policy - NPP 2000) नुसार भारताची लोकसंख्या 2045 पर्यंत स्थिर करण्याचे दीर्घकालीन उद्दिष्ट निश्चित करण्यात आले आहे. ✅
NPP 2000 चे तीन उद्दिष्टे:
1. तात्काळ उद्दिष्ट:
• गर्भनिरोधक, आरोग्य सुविधा व मातृ-बाल आरोग्याची मागणी पूर्ण करणे.
2. मध्यकालीन उद्दिष्ट (2010 पर्यंत):
• एकूण प्रजनन दर (TFR) प्रतिस्थापन पातळीवर (2.1) आणणे.
• बालमृत्यू दर 30/1000 पेक्षा कमी करणे.
• मातृमृत्यू दर 100/1,00,000 पेक्षा कमी करणे.
3. दीर्घकालीन उद्दिष्ट:
• 2045 पर्यंत लोकसंख्या स्थिर करणे ✅
इतर पर्याय चुकीचे का:
• 2075 — NPP 2000 मध्ये हे वर्ष नमूद नाही. ❌
• 2030 — हे SDG (Sustainable Development Goals) चे वर्ष आहे; NPP 2000 चे नाही. ❌
• 2035 — NPP 2000 मध्ये हे वर्ष नमूद नाही. ❌
प्रश्न 93: योग्य पर्यायांची जोडी ओळखा.
'अ'
'ब'
i. आर्थिक नियोजन
अ. पंतप्रधानाकडून निवड
ii. 12 वी पंचवार्षिक योजना
ब. भारत सरकारचे धोरण राबविणारा विचार गट
iii. नीति आयोग
क. जलद व शाश्वत वृद्धी
iv. नीति आयोगाचे उपाध्यक्ष
ड. कालबद्ध कार्यक्रम
(1) i-क, ii-अ, iii-ड, iv-ब
(2) i-ड, ii-ब, iii-अ, iv-क
(3) i-ड, ii-क, iii-ब, iv-अ
(4) i-ब, ii-ड, iii-क, iv-अ
योग्य उत्तर: (3) i-ड, ii-क, iii-ब, iv-अ
योग्य जोड्या:
• i. आर्थिक नियोजन → ड. कालबद्ध कार्यक्रम ✅
आर्थिक नियोजन म्हणजे निश्चित कालावधीत (पंचवार्षिक) विकासाची उद्दिष्टे ठरवून त्यांची पूर्तता करण्याचा कालबद्ध कार्यक्रम होय. ✔
• ii. 12 वी पंचवार्षिक योजना → क. जलद व शाश्वत वृद्धी ✅
12 व्या पंचवार्षिक योजनेचे (2012-2017) घोषवाक्य होते — "Faster, Sustainable and More Inclusive Growth" (जलद, शाश्वत व अधिक सर्वसमावेशक वृद्धी). ✔
• iii. नीति आयोग → ब. भारत सरकारचे धोरण राबविणारा विचार गट ✅
नीति आयोग (National Institution for Transforming India) हा 1 जानेवारी 2015 रोजी स्थापन झाला. हा भारत सरकारचा धोरण विचार गट (Policy Think Tank) आहे. ✔
• iv. नीति आयोगाचे उपाध्यक्ष → अ. पंतप्रधानाकडून निवड ✅
नीति आयोगाचे अध्यक्ष पंतप्रधान असतात व उपाध्यक्षाची निवड पंतप्रधानाकडून केली जाते. ✔
प्रश्न 94: निरपेक्ष दारिद्र्याचे मापन ----------- याद्वारे केले जाते.
(1) ऊष्मांक
(2) उत्पन्न
(3) संपत्ती
(4) राहणीमान
योग्य उत्तर: (1) ऊष्मांक (Calories)
निरपेक्ष दारिद्र्य (Absolute Poverty) मोजण्यासाठी ऊष्मांक (Calorie) आधारित पद्धत वापरली जाते. ✅
भारतातील दारिद्र्यरेषा निश्चितीची पद्धत:
• ग्रामीण भागात — दररोज 2400 कॅलरी मिळत नसलेल्या व्यक्तीला दारिद्र्यरेषेखाली मानले जाते.
• शहरी भागात — दररोज 2100 कॅलरी मिळत नसलेल्या व्यक्तीला दारिद्र्यरेषेखाली मानले जाते.
भारतातील दारिद्र्य मोजण्याच्या समित्या:
• अलघ समिती (1979) — कॅलरी आधारित दारिद्र्यरेषा निश्चित केली.
• लकडावाला समिती (1993) — दारिद्र्यरेषा निश्चितीची सुधारित पद्धत.
• तेंडुलकर समिती (2009) — नवीन दारिद्र्यरेषा — ग्रामीण ₹27/दिवस, शहरी ₹33/दिवस.
• रंगराजन समिती (2014) — ग्रामीण ₹32/दिवस, शहरी ₹47/दिवस.
इतर पर्याय चुकीचे का:
• उत्पन्न — सापेक्ष दारिद्र्य मोजण्यासाठी उपयुक्त, परंतु निरपेक्ष दारिद्र्याचे प्रमाण ऊष्मांकाने मोजतात. ❌
• संपत्ती — श्रीमंती मोजण्यासाठी; निरपेक्ष दारिद्र्यासाठी नाही. ❌
• राहणीमान — मानव विकास निर्देशांकाशी संबंधित; निरपेक्ष दारिद्र्याचे मापन नाही. ❌
प्रश्न 95: फिलिप्स वक्र ------ यांच्यातील संबंध दर्शवितो.
(1) महागाई आणि बेरोजगारी
(2) महागाई आणि उत्पादन
(3) रोजगार आणि लोकसंख्या
(4) वस्तूंची मागणी आणि पुरवठा
योग्य उत्तर: (1) महागाई आणि बेरोजगारी
फिलिप्स वक्र (Phillips Curve) हा महागाई दर (Inflation Rate) आणि बेरोजगारी दर (Unemployment Rate) यांच्यातील व्यस्त संबंध (Inverse Relationship) दर्शवितो. ✅
फिलिप्स वक्राचे स्पष्टीकरण:
• A. W. Phillips या अर्थशास्त्रज्ञाने 1958 मध्ये हा संबंध मांडला.
• जेव्हा बेरोजगारी कमी होते → मागणी वाढते → महागाई जास्त
• जेव्हा बेरोजगारी जास्त असते → मागणी कमी → महागाई कमी
सोप्या भाषेत:
बेरोजगारी ↓ → रोजगार ↑ → लोकांकडे पैसा जास्त → मागणी ↑ → किंमती ↑ (महागाई ↑)
फिलिप्स वक्राच्या मर्यादा:
• 1970 च्या दशकात स्टॅगफ्लेशन (Stagflation) आले — एकाच वेळी महागाई व बेरोजगारी दोन्ही वाढले — यामुळे फिलिप्स वक्राची मर्यादा दिसली.
इतर पर्याय चुकीचे का:
• महागाई आणि उत्पादन — हे AS-AD मॉडेलशी संबंधित. ❌
• रोजगार आणि लोकसंख्या — हे श्रमशक्ती सहभाग दराशी संबंधित. ❌
• मागणी आणि पुरवठा — हे मागणी-पुरवठा नियमाशी संबंधित. ❌
प्रश्न 96: कोणते विधान बरोबर आहे?
अ. अवमूल्यन म्हणजे चलनाचे विनिमय मूल्य किंवा इतर देशाच्या चलनाच्या तुलनेत त्याची खरेदीशक्ती कमी करणे.
ब. अवमूल्यनाचा मोठा फायदा म्हणजे आयात वाढणे.
(1) फक्त अ बरोबर
(2) फक्त ब बरोबर
(3) दोन्ही बरोबर आहेत
(4) दोन्ही चूक आहेत
योग्य उत्तर: (1) फक्त अ बरोबर
विधान अ ✅ — बरोबर अवमूल्यन (Devaluation) म्हणजे सरकारद्वारे जाणीवपूर्वक देशाच्या चलनाचे विनिमय मूल्य (Exchange Value) इतर देशांच्या चलनांच्या तुलनेत कमी करणे. यामुळे चलनाची खरेदीशक्ती घटते. ✔
उदाहरण: 1 डॉलर = 70 रुपये → अवमूल्यनानंतर → 1 डॉलर = 80 रुपये (रुपयाचे मूल्य घटले)
विधान ब ❌ — चुकीचे
अवमूल्यनाचा फायदा आयात वाढणे नाही, तर नेमके उलट होते:
• अवमूल्यनामुळे निर्यात स्वस्त होते → निर्यात वाढते ✔
• अवमूल्यनामुळे आयात महाग होते → आयात कमी होते ✔
अवमूल्यनाचे फायदे:
• निर्यात स्पर्धात्मक होते ✔
• व्यापार तूट कमी होते ✔
• परकीय चलन साठा वाढतो ✔
• देशांतर्गत उद्योगांना प्रोत्साहन मिळते ✔
प्रश्न 97: डिसेंबर 1971 पर्यंत आंतरराष्ट्रीय नाणे निधीचे चलन ----- हे होते.
(1) यु.एस. डॉलर
(2) पौंड
(3) सोने
(4) एस.डी.आर. / विशेष उचल अधिकार
योग्य उत्तर: (1) यु.एस. डॉलर
ब्रेटन वुड्स करारानुसार (Bretton Woods Agreement), 1971 पर्यंत आंतरराष्ट्रीय नाणे निधीच्या (IMF) व्यवहारांसाठी यु.एस्. डॉलर (U.S. Dollar) हे मुख्य चलन म्हणून वापरले जात असे.
1971 मध्ये ही व्यवस्था बदलली आणि पुढे SDR (Special Drawing Rights) ची अंमलबजावणी प्रभावी झाली.
प्रश्न 98: शासनाकडून आपला खर्च भागविण्यासाठी निधी उभारण्याचा अत्यंत महत्त्वाचा व पारंपारिक मार्ग म्हणजे विविध कर हा होय — या संदर्भात खालीलपैकी कोणते/ती विधान/ने बरोबर आहे/त?
अ. वस्तूंवरील कर हे सर्वसाधारणपणे प्रत्यक्ष कर असतात.
ब. वस्तू व सेवा कर (GST) प्रणाली 1 जुलै 2014 पासून संपूर्ण भारतात अंमलात आलेली आहे.
क. "एक देश, एक कर" (One Nation One Tax) हा जी.एस.टी.चा गाभा आहे.
ड. वस्तू व सेवा कर हा पूर्वीच्या अनेक केंद्रीय व राज्य अप्रत्यक्ष करांऐवजी व्यवहारात संपूर्ण राष्ट्रात येणारा एकच प्रत्यक्ष कर आहे.
(1) अ आणि ड
(2) ब फक्त
(3) क फक्त
(4) ब आणि क
योग्य उत्तर: (3) क फक्त
विधान अ ❌ — चुकीचे
वस्तूंवरील कर (उदा. उत्पादन शुल्क, विक्री कर, GST) हे अप्रत्यक्ष कर असतात — प्रत्यक्ष कर नव्हे. प्रत्यक्ष कर म्हणजे उत्पन्न कर, संपत्ती कर इ. जे थेट व्यक्तीवर आकारले जातात. ❌
विधान ब ❌ — चुकीचे
GST प्रणाली 1 जुलै 2017 पासून संपूर्ण भारतात अंमलात आली — 2014 नव्हे. 2014 मध्ये GST विधेयक संसदेत सादर झाले होते, परंतु ते 2017 मध्ये लागू झाले. ❌
विधान क ✅ — बरोबर "एक देश, एक कर, एक बाजार" (One Nation, One Tax, One Market) हा GST चा मूळ गाभा आहे. देशभरात एकसमान अप्रत्यक्ष कर प्रणाली आणण्यासाठी GST आणण्यात आले. ✔
विधान ड ❌ — चुकीचे
GST हा अप्रत्यक्ष कर (Indirect Tax) आहे — प्रत्यक्ष कर नव्हे. तो वस्तू व सेवांच्या खरेदी-विक्रीवर आकारला जातो; व्यक्तीच्या उत्पन्नावर नाही. "एकच प्रत्यक्ष कर" हे विधान चुकीचे आहे. ❌
प्रश्न 99: राष्ट्रीय अन्नसुरक्षा कायदा, 2013 महाराष्ट्रात कधी लागू झाला?
(1) 1 फेब्रुवारी 2014
(2) 1 जानेवारी 2016
(3) 1 फेब्रुवारी 2016
(4) 1 जानेवारी 2014
योग्य उत्तर: (1) 1 फेब्रुवारी 2014
राष्ट्रीय अन्नसुरक्षा कायदा, 2013 महाराष्ट्रात 1 फेब्रुवारी 2014 रोजी लागू झाला. ✅
राष्ट्रीय अन्नसुरक्षा कायदा, 2013 बद्दल महत्त्वाची माहिती:
• संसदेने 12 सप्टेंबर 2013 रोजी हा कायदा संमत केला.
• केंद्र सरकारने 5 जुलै 2013 रोजी अध्यादेश (Ordinance) काढला होता.
• हा कायदा देशातील 67% लोकसंख्येला (ग्रामीण 75% व शहरी 50%) अन्न सुरक्षेचा कायदेशीर हक्क देतो.
मुख्य तरतुदी:
• ग्रामीण भाग — 75% कुटुंबांना अनुदानित धान्य.
• शहरी भाग — 50% कुटुंबांना अनुदानित धान्य.
• अंत्योदय अन्न योजना (AAY) लाभार्थींना 35 किलो धान्य/महिना.
• धान्याचे दर — तांदूळ ₹3/किलो, गहू ₹2/किलो, भरडधान्य ₹1/किलो.
• मातृत्व लाभ — ₹6,000/- गर्भवती महिलांना.
महाराष्ट्रात अंमलबजावणी:
केंद्र सरकारने 2013 मध्ये कायदा केल्यानंतर महाराष्ट्राने 1 फेब्रुवारी 2014 रोजी हा कायदा राज्यात लागू केला. ✔
परकीय व्यापाराच्या भूमिकेत खालील गोष्टींचा समावेश होतो:
अ. परकीय चलननिर्मिती: निर्यातीमुळे देशाला महत्त्वाचे परकीय चलन मिळते.
ब. गुंतवणुकीस प्रोत्साहन: विस्तारणाऱ्या बाजारपेठांमुळे देशांतर्गत आणि परकीय गुंतवणुकीला चालना मिळते.
क. श्रम विभागणी: आंतरराष्ट्रीय व्यापार हा विशिष्ट कौशल्यांवर आधारित श्रम विभागणी आणि विशेषीकरणास मदत करतो.
पर्याय 'ड' (निर्यातीच्या रचनेत बदल) हा व्यापाराचा एक परिणाम किंवा कल असू शकतो, परंतु तो मूलभूत 'भूमिकेत' समाविष्ट केला जात नाही. म्हणून, अ, ब आणि क ही विधाने परकीय व्यापाराची भूमिका स्पष्ट करतात.
प्रकृती विद्यालयाच्या इंग्रजी ऑलिंपियाड परीक्षेला बसलेल्या विद्यार्थ्यांची संख्या या दोन्ही शाळांमधील विविध परीक्षांना बसलेल्या एकूण विद्यार्थीसंख्येतील फरकाच्या किती पट आहे ?
 परीक्षा - २०२४ पेपर- २){kind=link}
0 टिप्पण्या