महाराष्ट्र नागरी सेवा राजपत्रित गट-अ व गट-ब संयुक्त पूर्व परीक्षा २०२६ पेपर क्र. २

माळरान जून २५, २०२६
Maharashtra Civil Services Gazetted Combined Preliminary Examination 2026 - Paper No. 2 
Maharashtra Civil Services Gazetted Combined Preliminary Examination 2026 - Paper No. 2 - Final Answer Key

0%

पुढील उतारा वाचून त्यावर आधारित 1 ते 5 प्रश्नांची उत्तरे द्या :

प्रा. रुदरफोर्ड यांना अणुशक्तीचे जनक म्हटले जाते. आईन्स्टाईन, अर्नेस्ट, वॉल्टन, फर्मी, रॉबर्ट ओपेनहायमर, नील भोर, ऑटो हॉन इत्यादी शास्त्रज्ञांच्या अथक प्रयत्नातून अणुशक्तीचे साधन मानवास ज्ञात झाले. बाष्पशक्तीवर व विद्युतशक्तीवर मानवाने यंत्रयुगाची निर्मिती केली. मात्र यासाठी लागणारी कोळसा, पेट्रोल ही खनिजद्रव्ये मर्यादित आहेत. शास्त्रज्ञांच्या मतानुसार नजिकच्या अर्धशतकात ते साठे अपुरे पडतील. यासाठी शास्त्रज्ञांनी अणुशक्तीच्या रूपाने नवे शक्तीसाधन शोधले आहे.

अणुशक्ती म्हणजे अतिसूक्ष्म अणूच्या विभाजनातून निर्माण होणारी शक्ती होय. अणुविभाजनासाठी युरेनियम, थोरियम यासारखे अधिक वजनाचे अणू घेतले जातात. अणुशक्तीच्या माध्यमातून विद्युत निर्मिती केली जाते, रोगनिदान व रोगनिवारण केले जाते, कृषी उद्योगाचा विकास केला जातो. अणुशक्तीवर चालणारी व रडारवर न दिसणारी विमाने तयार केली जातात. पाणबुड्यांच्याद्वारे सागरतळाचे संशोधन केले जाते, विनाशकारी अण्वस्त्रे तयार केली जातात.

डॉ. होमी भाभा हे भारतीय अणुयुगाचे जनक होते. भारतात अणुविज्ञानाच्या संशोधनासाठी इ.स. 1945 मध्ये 'टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्च' या संस्थेची स्थापना झाली. ऑगस्ट 1948 मध्ये भारत सरकारने 'अणुउर्जा आयोगाची' स्थापना केली. या दोन्हीही संस्थाचे संचालक पद डॉ. होमी भाभा यांच्याकडे होते. मुंबईजवळ तुर्भे येथे डॉ. भाभा यांचे मार्गदर्शनाखाली 'अणुशक्ती संशोधन नगरी' ची उभारणी करण्यात आली. या नगरीमध्ये अप्सरा, सायरस, झर्लिना व पोर्णिमा या अणुभट्ट्या आहेत यांची उभारणी करताना सुरक्षेची काळजी घेण्यात आली आहे. अणुभट्ट्यांच्या माध्यमातून अणुविज्ञानाचा अभ्यास केला जातो. तुर्भे येथील केंद्रात सुमारे 350 किरणोत्सारी पदार्थाची निर्मिती केली जाते. त्यांचा उपयोग उद्योग, शेती व वैद्यक क्षेत्रात केला जातो. केंद्र शासनाने डॉ. भाभा यांच्या कार्याचा गौरव म्हणून तुर्भे येथील अणुशक्ती संशोधन संस्थेस 'भाभा अणुसंशोधन केंद्र' असे नाव दिले आहे.

अणुशक्तीच्या निर्मितीसाठी लागणाऱ्या युरेनियम, थोरियम या द्रव्यांचे साठे भारताजवळ मोठ्या प्रमाणात आहेत. युरेनियमचे साठे हिमाचल प्रदेश, पूर्व बिहार व पश्चिम किनारपट्टीवर आढळले आहेत. थोरियमचे साठे मलबार किनाऱ्यावर मिळाले आहेत. बिहारमध्ये जदुगड येथील कारखान्यात युरेनियम इंधनाची निर्मिती करण्यात येते. अणुशक्तीच्या निर्मितीसाठी आवश्यक असणाऱ्या जड पाण्याचे कारखाने नानगल, तेलचेर, तुतिकोरिन, कोटा इत्यादी ठिकाणी उभारले आहेत.

प्रश्न 1: अणुशक्तीच्या शोधामागील शास्त्रज्ञांचा मुख्य हेतू कोणता होता ?
(1) रोगनिदान व रोगनिवारण करणे.
(2) रडार व पाणबुड्यांच्या विकासाला चालना देणे.
(3) कोळसा, पेट्रोल या खनिज द्रव्यांच्या मर्यादेमुळे नवे शक्तीसाधन शोधणे.
(4) युद्ध जिंकण्यासाठी विनाशकारी अण्वस्त्रे तयार करणे.

प्रश्न 2: अणुशक्तीचे जनक कोणास म्हटले जाते ?
(1) होमी भाभा
(2) विक्रम साराभाई
(3) नील भोर
(4) रुदरफोर्ड

Question 3: योग्य जोड्या जुळवा.
गट अ गट ब
a. जड पाण्याचा कारखाना i. मलबार
b. थोरियमचा साठा ii. जदुगड
c. युरेनियम इंधनाची निर्मिती iii. सायरस
d. भारताची अणुभट्टी iv. तेलचेर

    a    b    c    d
(1) i    ii    iv    iii
(2) iii    i    ii    iv
(3) ii    iv    iii    i
(4) iv    i    ii    iii

प्रश्न 4: कोणत्या साली भारताने अणुऊर्जा आयोगाची स्थापना केली ?
(1) इ.स. 1945
(2) इ.स. 1948
(3) इ.स. 1969
(4) इ.स. 1961

प्रश्न 5: भाभा अणुसंशोधन केंद्र कोठे आहे ?
(1) तारापूर
(2) पोखरण
(3) तुर्भे
(4) बेंगलोर

खालील उतारा वाचा आणि त्याखालील प्रश्न क्रमांक 6 ते 10 ची उत्तरे द्या.

दक्षिण आशियाच्या जीडीपीमध्ये शेतीचे योगदान अंदाजे 18 टक्के आहे (जागतिक बँकेच्या 2013 च्या आकडेवारीवर आधारित 2011); 50 टक्क्यांहून अधिक लोकसंख्या या क्षेत्रात कार्यरत आहे (जागतिक बँकेच्या 2010 च्या आकडेवारीवर आधारित 2013 दशलक्ष) आणि थेट त्यावर अवलंबून आहे. उदाहरणार्थ, बांगलादेशमध्ये, ग्रामीण समुदाय, जे लोकसंख्येच्या मोठ्या भागाचे प्रतिनिधित्व करतात, भविष्यात हवामान-संवेदनशील क्षेत्रांपासून दूर अर्थव्यवस्थेतील संरचनात्मक बदल असूनही शेतीवर अवलंबून राहण्याची अपेक्षा आहे. परिणामी, या हवामान बदलाच्या परिणामांना बरीच लोकसंख्या असुरक्षित राहील (जागतिक बँक 2009). अशा प्रकारे शेतीमधील उत्पादकता वाढ ही गरिबी कमी करण्याचा एक महत्त्वाचा चालक आहे आणि ती जलविज्ञान चक्र आणि गोड्या पाण्याच्या उपलब्धतेवर खूप अवलंबून आहे (जेकोबी, मारियानो आणि स्कॉफियास 2011).

400 दशलक्षाहून अधिक लोकांच्या मुख्य अन्न गरजा पूर्ण करणारी इंडो-गंगेच्या मैदानातील तांदूळ-गहू प्रणाली ही एक अत्यंत असुरक्षित प्रादेशिक प्रणाली आहे. पाकिस्तान, भारत, बांगलादेश आणि नेपाळमध्ये सुमारे 13.5 दशलक्ष हेक्टर क्षेत्र व्यापणारी ही प्रणाली उच्च उत्पादक जमीन प्रदान करते आणि या प्रदेशाच्या अन्न उत्पादनात लक्षणीय योगदान देते. मातीची उत्पादकता कमी होणे, भूजलाची घट आणि पाण्याची उपलब्धता कमी होणे, तसेच कीटकांचा प्रादुर्भाव आणि क्षारता वाढणे, या प्रदेशातील शाश्वतता आणि अन्न सुरक्षेला आधीच धोका निर्माण करत आहे (वॉसमन, जगदीश, समफ्लेथ, आणि इतर 2009).

हवामान बदलाचा दक्षिण आशियातील कृषी उत्पादनावर, या क्षेत्राच्या विकासावर आणि त्यातून मिळणाऱ्या आर्थिक फायद्यांवर लक्षणीय आणि अनेकदा प्रतिकूल परिणाम होण्याचा अंदाज आहे (नेल्सन आणि इतर 2009) हवामान बदलाशी संबंधित घटनांमुळे उद्भवणारे अनेक धोके आहेत ज्यांचा भविष्यातील या क्षेत्रावरील परिणामांचे मूल्यांकन करताना विचारात घेणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, तांदळासाठी सध्याच्या पिकांसाठी उच्च तापमान संवेदनशीलता मर्यादा 35-38 अंश सेल्सिअस आहे आणि गव्हासाठी 30-35 अंश सेल्सिअस आहे (वॉसमन, जगदीश, समफ्लेथ, आणि इतर 2009). भविष्यातील उष्णतेच्या अतिरेकी परिस्थितीमुळे या पिकांच्या प्रादेशिक उत्पादनाला मोठा धोका निर्माण होऊ शकतो. भविष्यातील कृषी उत्पादनाच्या मॉडेल आधारित अंदाजांकडे वळण्यापूर्वी हा विभाग प्रदेशातील पीक आणि कृषी उत्पादनासाठी असलेल्या प्रमुख धोक्यांचा थोडक्यात आढावा देईल.

प्रश्न 6: सिंधू-गंगा मैदानातील (Indo-Gangetic Plain) तांदूळ-गहू प्रणाली किती लोकांच्या मुख्य अन्नाची गरज पूर्ण करते ?
(1) 40 दशलक्ष
(2) 400 दशलक्ष
(3) 4000 दशलक्ष
(4) 450 दशलक्ष

प्रश्न 7: दक्षिण आशियातील कोणते देश हवामान बदलांचा कृषी उत्पादनावरील होणारे परिणाम अनुभवत आहेत ? योग्य पर्याय निवडा.
(1) भारत, बांगलादेश, नेपाळ, चीन
(2) भारत, बांगलादेश आणि जपान
(3) भारत, बांगलादेश, पाकिस्तान आणि नेपाळ
(4) बांगलादेश आणि नेपाळ

प्रश्न 8: दक्षिण आशियातील शाश्वतता आणि अन्न सुरक्षा धोक्यात येण्याचे परिणाम निवडा.

(a) मृदेची उत्पादकता कमी आणि भूजलाचा ऱ्हास.
(b) पाण्याची उपलब्धता कमी आणि कीटकांचा प्रभाव वाढणे.
(c) साक्षरता दर कमी आणि नोकरीचा अभाव.
(d) सामाजिक भेदभाव आणि वंशवाद.
(1) (a) आणि (b)
(2) (c) आणि (d)
(3) (a) आणि (c)
(4) वरील सर्व

प्रश्न 9: दक्षिण आशियात, होणाऱ्या हवामान बदलांमुळे कृषी उत्पादनात कोणत्या समस्या भविष्यात निर्माण होण्याची शक्यता आहे ?

(a) अन्नधान्य उत्पादनात घट होऊ शकते व त्यातून गरिबी प्रमाणात वाढ होऊ शकते.
(b) अन्नधान्य विशेषतः तांदूळ व गहू यांच्या उत्पादनावर प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो.
(c) दक्षिण आशियात शाश्वतता आणि अन्न सुरक्षा प्राप्त होण्यास फायदा होऊ शकतो.
(d) कुपोषण व भूकबळीचे प्रमाण वाढेल.
(1) (a) आणि (b)
(2) (a) आणि (c)
(3) (a), (b) आणि (d)
(4) (a), (c) आणि (d)

प्रश्न 10: दक्षिण आशियाच्या (2011) सकल राष्ट्रीय उत्पादन (GDP) विचार करता, कृषी क्षेत्राचा साधारणतः किती टक्के वाटा आहे ?
(1) 18 टक्के
(2) 20 टक्के
(3) 22 टक्के
(4) 24 टक्के

खालील उतारा वाचून 11 ते 15 प्रश्नांची उत्तरे द्या.

मुख्यतः मानवनिर्मित तापमानवाढीमुळे जागतिक बर्फ वेगाने वितळत आहे. 1990 च्या दशकापासून, पृथ्वीवरील बर्फाचे थर, हिमनद्या आणि सागरी बर्फाने 28 ट्रिलियन टनांपेक्षा जास्त वस्तुमान गमावले आहे. एकट्या ग्रीनलँडच्या बर्फाच्या थरातून दरवर्षी सुमारे 280 अब्ज टन बर्फ वितळतो, तर अंटार्क्टिकामधून अंदाजे 150 अब्ज टन बर्फ कमी होतो. पश्चिम अंटार्क्टिकाच्या सागरी हिमनद्या विशेषतः असुरक्षित आहेत, कारण समुद्राचे गरम पाणी त्यांच्या खालच्या भागाला पोखरते. हिमालयापासून अँडीज पर्वतरांगांपर्यंतच्या पर्वतीय हिमनद्या टक्केवारीच्या दृष्टीने आणखी वेगाने मागे सरकत आहेत; आल्प्स पर्वतरांगेने केवळ 2021 ते 2023 या काळातच आपल्या उर्वरित बर्फापैकी 10% बर्फ गमावला. सप्टेंबरमधील आर्क्टिक सागरी बर्फाचे क्षेत्रफळ आता 1980 च्या तुलनेत 40% कमी झाले आहे, आणि उरलेला बर्फ अधिक नवीन व पातळ असल्यामुळे तो प्रत्येक उन्हाळ्यात अधिक सहजपणे वितळतो. सायबेरिया, अलास्का आणि उत्तर कॅनडामध्ये पर्माफ्रॉस्ट (कायम गोठलेली जमीन), जी सध्या वातावरणातील कार्बनच्या दुप्पट कार्बन साठवून ठेवते, वितळत आहे. यामुळे घट्ट जमीन चिखलात बदलत आहे आणि मिथेन व CO₂ वायू बाहेर पडत आहेत.

याचे परिणाम जागतिक स्तरावर पसरत आहेत. वितळलेले पाणी हे समुद्राची पातळी वाढण्याचे प्रमुख कारण आहे, जी आता दरवर्षी सुमारे 4.6 मिमीने वाढत आहे हा 1990 च्या दशकातील दराच्या दुप्पट आहे. जरी उत्सर्जन आज थांबले तरी, आतापर्यंत वितळलेल्या बर्फामुळे 2050 पर्यंत समुद्राची पातळी अंदाजे 30 सेमीने वाढणार आहे, ज्यामुळे मुंबई ते मियामी पर्यंतची किनारपट्टीवरील शहरे आणि बांगलादेश व मालदीवसारख्या सखल देशांना धोका निर्माण झाला आहे. खाऱ्या पाण्याच्या घुसखोरीमुळे गोडे पाणी आणि शेतजमीन दूषित होते, तर समुद्राची पातळी वाढल्यामुळे वादळी लाटा अधिक तीव्र होतात. बर्फ वितळल्यामुळे सागरी प्रवाहातही व्यत्यय येतोः ग्रीनलँडमधून येणाऱ्या गोड्या पाण्याच्या प्रचंड प्रवाहामुळे अटलांटिक मेरिडिओनल ओव्हरटर्निंग सर्क्युलेशन (Atlantic Meridional Overturning Circulation) कमकुवत होते, जे युरोपमधील हवामानाचे नमुने आणि दक्षिण आशियातील मान्सूनचे नियमन करण्यास मदत करते.

पर्यावरणीय दृष्ट्या, सागरी बर्फ नाहीसा झाल्यामुळे ध्रुवीय अस्वल, सील आणि पेंग्विन यांना शिकार आणि प्रजननासाठीची ठिकाणे गमवावी लागतात. जागतिक सरासरीपेक्षा जवळजवळ चारपट वेगाने होणाऱ्या आर्क्टिक प्रदेशातील तापमानवाढीमुळे जेट प्रवाहांची दिशा बदलते आणि त्याचा संबंध मध्य अक्षांश प्रदेशातील अधिक तीव्र हवामानाशी जोडला गेला आहे जसे की उष्णतेचे घुमट, थंडीच्या लाटा आणि अनियमित पाऊस. हिमनद्यांच्या मागे हटण्यामुळे 2 अब्ज लोकांची जलसुरक्षा धोक्यात येते, जे पिण्याच्या पाण्यासाठी आणि सिंचनासाठी हिमालय, अँडीज आणि रॉकी पर्वतरांगांमधील मोसमी वितळणाऱ्या बर्फावर अवलंबून आहेत; हिमनद्या आकुंचन पावल्यामुळे, कोरड्या हंगामातील नद्यांचा प्रवाह कमी होतो, ज्यामुळे शेती आणि जलविद्युत प्रकल्पांवर ताण येतो.

गोठलेली जमीन वितळल्यामुळे आर्क्टिकमधील रस्ते, पाइपलाइन आणि इमारतींचे नुकसान होते, आणि त्यातून बाहेर पडणारा कार्बन एक असे दुष्टचक्र निर्माण करतो जे तापमानवाढीला गती देते. आर्थिकदृष्ट्या, आर्क्टिकमध्ये जहाजांसाठी नवीन मार्ग खुले होतात, परंतु त्यात तेल गळतीचा धोका असतो, तर दुसरीकडे किनारपट्टीच्या भागांमध्ये विमा आणि पायाभूत सुविधांचा खर्च वाढत जातो. हे वितळणे कमी करणे हे हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन वेगाने कमी करणे, बर्फाला काळसर करणाऱ्या ब्लॅक कार्बनच्या स्त्रोतांचे संरक्षण करणे, आणि आधीच निश्चित झालेल्या बदलांनुसार किनारपट्टी व जलप्रणालींमध्ये बदल घडवून आणण्यावर अवलंबून आहे.

प्रश्न 11: समुद्री बर्फ नाहीसा झाल्यामुळे, पर्यावरणीयदृष्ट्या शिकार आणि प्रजननाची ठिकाणे कोण गमावते ?
(1) ध्रुवीय पक्षी, सिल्स, अस्वल
(2) समुद्री सिल्स, पक्षी, पेंग्विन्स
(3) ध्रुवीय अस्वल, पेंग्विन्स, सिल्स
(4) सिल्स, ध्रुवीय पक्षी

प्रश्न 12: पर्माफ्रॉस्टमुळे काय होते ?

(a) दुप्पट कार्बन साठवून ठेवले जाते.
(b) घट्ट जमीन चिखलात बदलली जाते.
(c) पाण्यात ऑक्सिजन मिसळला जातो.
(d) मिथेन आणि नायट्रोजन डायऑक्साइड उत्सर्जित केला जातो.
(1) फक्त (a)
(2) फक्त (b)
(3) (b) आणि (c)
(4) (a) आणि (d)

प्रश्न 13: खालील विधानांचे निरीक्षण करा.

(a) 1990 च्या दशकापासून, पृथ्वीवरील बर्फाचे थर, हिमनद्या आणि सागरी बर्फाने 28 ट्रिलियन टनांपेक्षा जास्त वस्तुमान गमावले आहे.
(b) आर्क्टिक सागरी बर्फाचे क्षेत्रफळ आता 1980 च्या तुलनेत 40% कमी झाले आहे.
(c) पश्चिम अंटार्क्टिकाच्या सागरी नद्या बर्फ वितळल्यामुळे असुरक्षित आहेत.
(1) विधाने (a) आणि (b) बरोबर आहेत.
(2) विधाने (a) आणि (c) बरोबर नाहीत.
(3) फक्त विधान (a) बरोबर आहे.
(4) विधाने (a), (b) आणि (c) बरोबर आहेत.

प्रश्न 14: 2 अब्ज लोकांची जलसुरक्षा धोक्यात का आहे ?
(1) हिमनदीचे मागे सरकणे
(2) बर्फाच्या नदीचा पूर
(3) हिमालय आणि आल्प्समधील बर्फ वितळणे
(4) जगातील नद्यांमधील पूर

प्रश्न 15: युरोपमधील हवामानाचा आकृतीबंध आणि दक्षिण आशियातील मान्सूनचे नियमन करण्यास कोण मदत करते ?
(1) पर्माफ्रॉस्ट
(2) जलशक्ती
(3) ग्रीनलँडमधून येणारा उष्ण पाण्याचा प्रवाह
(4) कमकुवत अटलांटिक मेरिडीओनल ओव्हरटर्निंग सर्क्युलेशन

खालील उतारा वाचून त्यावरील प्रश्न क्र. 16 ते प्रश्न क्र. 20 सोडवा.

महाराष्ट्र राज्य उत्पन्न

स्थूल देशांतर्गत उत्पन्न हे देशातील एकूण आर्थिक कार्याचे मोजमाप करण्यासाठी सर्वात महत्वाचे समग्रलक्षी अर्थशास्त्रीय साधन आहे. ठराविक कालावधीकरिता स्थूल देशांतर्गत उत्पन्न अंदाजाच्या विश्लेषणामुळे आर्थिक विकासाच्या स्तरामधील बदलाची व्याप्ती आणि दिशा स्पष्ट व्हायला मदत होते. स्थूल देशांतर्गत उत्पन्नाच्या एकूण आणि विभिन्न स्तरावरील विश्लेषणामुळे अर्थव्यवस्थेत होत असलेले संरचनात्मक बदल व अर्थव्यवस्थेच्या वाढीला चलन देणारे घटक ओळखता तर येतातच; परंतु सर्वंकष आर्थिक वृद्धी व विकास यासाठी पुढील धोरण आखणी करायलाही मदत होते.

महाराष्ट्र राज्याच्या अर्थव्यवस्थेत कोविड वर्ष 2020-21 नंतर सलग चार वर्षे सात टक्क्यांहून अधिक वाढ दिसून येते. महामारीनंतरच्या काळात राज्याच्या अर्थव्यवस्थेत वेगाने सुधारणा अपेक्षित असून सन 2024-25 मधील अंदाजित वास्तविक स्थूल राज्य उत्पन्न हे सन 2019-20 मधील स्थूल राज्य उत्पन्नापेक्षा सुमारे 25 टक्क्यांपेक्षा अधिक अपेक्षित आहे. सन 2023-24 आणि सन 2024-25 या आर्थिक वर्षांमध्ये 'निव्वळ उत्पादित वस्तु करातील' अपेक्षित वाढीबरोबरच 'सेवा' क्षेत्रातील अपेक्षित स्थिर वाढीमुळे राज्य अर्थव्यवस्थेत कोविड काळानंतरच्या पहिल्या दोन वर्षांत प्राप्त झालेली गती पुनः मिळण्याची अपेक्षा आहे.

सन 2024-25 च्या पुर्वानुमानानुसार राज्याच्या अर्थव्यवस्थेमध्ये सन 2023-24 च्या तुलनेत 7.3 टक्के वाढ अपेक्षित असून संपूर्ण भारताच्या अर्थव्यवस्थेमध्ये 6.5 टक्के वाढ अपेक्षित आहे. अंदाजित नाममात्र स्थूल राज्य उत्पन्न 45,31,518 कोटी रुपये आहे, तर अंदाजित वास्तव स्थूल राज्य उत्पन्न (पायाभूत वर्ष 2011-12) 26,12,263 कोटी रुपये आहे. पुर्वानुमानानुसार 'कृषि व संलग्न कार्ये', 'उद्योग' व 'सेवा' या क्षेत्रांच्या वास्तव स्थूल राज्य वर्धित मूल्यात अनुक्रमे 8.7 टक्के, 4.9 टक्के व 7.8 टक्के वाढ अपेक्षित आहे.

भारत सरकारच्या राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाने प्रसिद्धी केलेल्या सन 2024-25 च्या दुसऱ्या पुर्वानुमानानुसार अंदाजित नाममात्र स्थूल राज्य उत्पन्न 3,31,03,215 कोटी रुपये असून अंदाजित वास्तव स्थूल राज्य उत्पन्न (पायाभूत वर्ष 2011-12) 1,87,95,095 कोटी रुपये आहे. 'कृषि व संलग्न कार्ये, 'उद्योग' व 'सेवा' या क्षेत्रांच्या वास्तव स्थूल राज्य मूल्य वृद्धीत अनुक्रमे 4.6 टक्के, 5.6 टक्के व 7.3 टक्के वाढ अपेक्षित आहे.

प्रश्न 16: GDP च्या विश्लेषणामुळे मदत होते.

(a) आंतरराष्ट्रीय व्यापाराच्या स्तरातील बदलाची व्याप्ती आणि दिशा स्पष्ट होण्यासाठी
(b) अर्थव्यवस्थेत होत असलेले संरचनात्मक बदल ओळखण्यासाठी
(c) सरकारला आर्थिक धोरण आखणी करताना

वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने योग्य आहेत ?
(1) विधान (c) फक्त
(2) विधान (a) आणि (c)
(3) विधान (a) आणि (b)
(4) विधान (b) आणि (c)

प्रश्न 17: विषमता वृद्धीची गती तीव्र झाल्याचे खालीलपैकी कोणत्या बाबीवरून स्पष्ट होते ?

अ. तळाच्या 50% लोकसंख्येचा राष्ट्रीय उत्पन्नातील वाट्यात घट
ब. सर्वोच्च उत्पन्न असलेल्या 10% लोकसंख्येचा राष्ट्रीय उत्पन्नातील वाट्यात घट
क. दोन्ही स्तरावरील लोकसंख्येचा राष्ट्रीय उत्पन्नातील वाट्यात घट
ड. दोन्ही स्तरावरील लोकसंख्येचा राष्ट्रीय उत्पन्नातील वाट्यात वाढ
प्रश्न 17: 2024-25 साठी वर्तवलेल्या अंदाजानुसार, महाराष्ट्र राज्याच्या अर्थव्यवस्थेच्या वाढीचा दर ——— असेल तर भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या वाढीचा दर ——— असेल.
(1) 7.3 ; 6.5
(2) 8.7 ; 4.9
(3) 4.9 ; 7.8
(4) 7.3 ; 7.8

प्रश्न 18: 2024-25 साठी वर्तवलेल्या अंदाजानुसार 'कृषी व संलग्न कार्ये' आणि 'सेवा' क्षेत्राच्या वास्तव स्थूल राज्य वर्धित मूल्यात अनुक्रमे ———% व ———% वाढ अपेक्षित आहे.
(1) 8.7 ; 4.9
(2) 8.7 ; 7.8
(3) 7.8 ; 8.7
(4) 4.9 ; 7.8

प्रश्न 19: 2024-25 साठी वर्तवलेल्या अंदाजानुसार, उद्योग क्षेत्राचे वास्तव स्थूल राष्ट्रीय वर्धित मूल्य ——— टक्के वाढणे अपेक्षित आहे; तर उद्योगांचे वास्तव स्थूल राज्य वर्धित मूल्य ——— टक्के वाढणे अपेक्षित आहे.
(1) 6.5 ; 5.6
(2) 5.6 ; 4.9
(3) 4.9 ; 7.8
(4) 5.6 ; 7.8

प्रश्न 20: 2024-25 च्या स्थूल महाराष्ट्र राज्य उत्पन्नातील वाढ ही खालीलपैकी कोणत्या कारणामुळे अपेक्षित आहे ?

(a) सेवा क्षेत्रातील अपेक्षित स्थिर वाढ
(b) निवडक निव्वळ वस्तू करातील अपेक्षित वाढ
(c) राज्याच्या अर्थव्यवस्थेतील अपेक्षित गतीशील सुधारणा
(1) पर्याय (a) व (b) फक्त
(2) वरील सर्व पर्याय
(3) पर्याय (a) व (c) फक्त
(4) पर्याय (b) व (c) फक्त

खालील उतारा वाचून त्या खालील प्रश्न क्र. 21 ते 25 ची उत्तरे लिहा. वर्णपटातील वर्णक्रमीय रेषा कशा तयार होतात हे समजून घेण्यासाठी आपण अणूचे बोहरचे मॉडेल (प्रारूप) वापरू शकतो. बोहरच्या संशोधनानुसार, जेव्हा ऋणविद्युतकण (इलेक्ट्रॉन) केंद्रकाभोवती विशिष्ट कक्षेत फिरतात तेव्हा केंद्रकामधील अंतर स्थिर राहते. तथापि, जेव्हा अणु केंद्रापासून ऋणविद्युत कणांचे (इलेक्ट्रॉनचे) अंतर बदलते तेव्हा इलेक्ट्रॉन ऊर्जा उत्सर्जित करते. दुसऱ्या शब्दांत, ऋणविद्युतकण (इलेक्ट्रॉन) एका कक्षेतून दुसऱ्या कक्षेत उडी मारतो. त्यावेळी, ते वर्णक्रमीय रेषा तयार करतात. मूलतः हे तत्त्व प्रकाश-उत्सर्जक द्विध्रुवकामध्ये (एलईडी मध्ये) वापरले जाते. जेव्हा आपण प्रकाश-उत्सर्जक द्विध्रुवकावर (एलईडी डायोडवर) अतिरिक्त ऊर्जा लावतो, तेव्हा त्या अणूमधील ऋणविद्युतकण (इलेक्ट्रॉन) एका कक्षेतून दूसऱ्या कक्षेत उडी मारतो, आणि अतिरिक्त ऊर्जा प्रकाशाच्या स्वरूपात बाहेर सोडतो. प्रकाश उत्सर्जक द्विध्रुवक (एलईडी) हे आज उपलब्ध असलेल्या विविध प्रकारच्या अर्धसंवाहक द्विध्रुवकामध्ये (डायोड्समध्ये) सर्वाधिक वापरले जाणारे अर्धसंवाहक (सेमीकंडक्टर) द्विध्रुवक (डायोड) आहेत. प्रकाश-उत्सर्जक द्विध्रुवक (एलईडी) एकतर दृश्यमान प्रकाश किंवा अदृश्य अवरक्त (इन्फ्रारेड) प्रकाश उत्सर्जित करतात जेव्हा अग्र दिशेने ध्रुवित (फॉरवर्ड पक्षपाती) असतात. अदृश्य अवरक्त (इन्फ्रारेड) प्रकाश सोडणारे प्रकाश-उत्सर्जक द्विध्रुवक (एलईडी) रिमोट कंट्रोलमध्ये वापरले जातात. प्रकाश-उत्सर्जक द्विध्रुवक (एलईडी) हे प्रकाशीय अर्थसंवाहक (ऑप्टीकल सेमीकंडक्टर) उपकरण आहे जे विद्युतदाब (व्होल्टेज) लागू केल्यावर प्रकाश उत्सर्जित करते. प्रकाश-उत्सर्जक द्विध्रुवक (एलईडी) रंगामागील विज्ञान अर्धसंवाहक सामग्रीच्या अचूक अभियांत्रिकीद्वारे प्रकाशाच्या तरंगलांबी नियंत्रित करते. भिन्न तरंगलांबी अद्वितीय प्रकाश-उत्सर्जक द्विध्रुवक (एलईडी) रंग कसे तयार करतात ते समजून घेऊ. प्रत्येक एलईडीचा रंग तरंगलांबीच्या विशिष्ट श्रेणीशी संबंधित असतो. लाल प्रकाश-उत्सर्जक द्विध्रुवक (एलईडी) दृश्यमान वर्णपटाच्या (स्पेक्ट्रमच्या) लांब टोकाला काम करतात. त्यांची तरंगलांबी अंदाजे 620 ते 750 नॅनोमीटर आहे. हा रंग गॅलियम आर्सेनाइड फॉस्फाइड सारख्या पदार्थांचा वापर करून तयार केला जातो. लाल प्रकाश-उत्सर्जक द्विध्रुवक (एलईडी) अत्यंत कार्यक्षम असतात आणि सामान्यतः तुलनेने कमी ऊर्जा वापरतात. नारंगी प्रकाश-उत्सर्जक द्विध्रुवक (एलईडी) 590 ते 620 नॅनोमीटरच्या तरंगलांबीच्या श्रेणीत येतात. लाल आणि केशरी रंगांच्या तुलनेत अर्धसंवाहक संरचनेत ऊर्जापट्टी अंतर (बँड गॅप) थोडीशी कमी करून ऊर्जा तयार केली जाऊ शकते. पिवळे प्रकाश-उत्सर्जक द्विध्रुवक (एलईडी) साधारणपणे 570 ते 590 नॅनोमीटर तरंगलांबी दरम्यान काम करतात. पिवळ्या प्रकाश-उत्सर्जक द्विध्रुवक (एलईडी) ला योग्य ऊर्जापट्टी अंतर (बँड गॅप) तयार करण्यासाठी गॅलियम मिश्र धातूंचे बारीक ट्यूनिंग आवश्यक आहे. हिरवे प्रकाश-उत्सर्जक द्विध्रुवक (एलईडी) 500 ते 570 नॅनोमीटर दरम्यान तरंगलांबीमध्ये प्रकाश उत्सर्जित करतात. हे प्रकाश-उत्सर्जक द्विध्रुवक (एलईडी) गॅलियम नायट्राइड किंवा इंडियम गॅलियम नायट्राइड वापरून हिरव्या प्रकाशासाठी आवश्यक ऊर्जा पातळी प्राप्त करतात, कारण ते निळ्या प्रकाशासाठी आवश्यक असलेल्या ऊर्जेची आवश्यकता हाताळू शकतात. जांभळ्या प्रकाश-उत्सर्जक द्विध्रुवक (एलईडी) ची तरंगलांबी 400 ते 450 नॅनोमीटर असते. या प्रकाश-उत्सर्जक द्विध्रुवक (एलईडी) ला दृश्यमान वर्णपटाची (स्पेक्ट्रमची) सर्वोच्च ऊर्जा पातळी आवश्यक असते.

प्रश्न 21: खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?
(1) ऋण विद्युत कण (इलेक्ट्रॉन) अणुकेंद्रकात अस्तित्वात असतात.
(2) जेव्हा ऋण विद्युत कण (इलेक्ट्रॉन) अणुकेंद्रकाभोवती फिरतात, तेव्हा ते प्रकाश उत्सर्जित करतात.
(3) जेव्हा ऋण विद्युत कण (इलेक्ट्रॉन) प्रकाश उत्सर्जित करतो, तेव्हा अणुकेंद्रकापासून ऋण विद्युत कणाचे (इलेक्ट्रॉनचे) सरासरी अंतर तसेच राहते.
(4) जेव्हा अणुकेंद्रकापासून ऋण विद्युत कणाचे (इलेक्ट्रॉनचे) सरासरी अंतर बदलते तेव्हा तो प्रकाश उत्सर्जित करतो.

प्रश्न 22: प्रकाश उत्सर्जक द्विध्रुवक (LED - Light Emitting Diode) चा रंग खालीलपैकी कोणत्या भौतिक शास्त्रीय प्रमाणावर अवलंबून असतो ?
(1) ऊर्जापट्टी अंतर (Band Gap Energy)
(2) लागू केलेले विभवांतर (व्होल्टेज)
(3) लागू केलेली अतिरिक्त ऊर्जा
(4) वरीलपैकी नाही

प्रश्न 23: खालीलपैकी कोणता प्रकाश उत्सर्जक द्विध्रुवक (LED - Light Emitting Diode) कमी ऊर्जा वापरतो ?
(1) लाल प्रकाश उत्सर्जक द्विध्रुवक (LED)
(2) पिवळा प्रकाश उत्सर्जक द्विध्रुवक (LED)
(3) जांभळा प्रकाश उत्सर्जक द्विध्रुवक (LED)
(4) हिरवा प्रकाश उत्सर्जक द्विध्रुवक (LED)

प्रश्न 24: वरील उताऱ्यास खालीलपैकी समर्पक शीर्षक कोणते ?
(1) प्रकाश उत्सर्जक द्विध्रुवक (एलईडी) तंत्रज्ञान बोहरच्या अणु मॉडेल पासून रंगीत प्रकाश उत्सर्जनापर्यंत
(2) अणु सिद्धांतापासून रंगीत प्रकाश उत्सर्जक द्विध्रुवक (एलईडी) पर्यंत एक वैज्ञानिक आढावा
(3) प्रकाश उत्सर्जक द्विध्रुवक (एलईडी) आणि त्यांच्या वर्णक्रमीय गुणधर्मामागील भौतिकशास्त्र
(4) रंगीत प्रकाश उत्सर्जक द्विध्रुवक (एलईडी) आणि तरंगलांबी अर्धसंवाहकामध्ये प्रकाश उत्सर्जनाची तत्वे

प्रश्न 25: इंडियम गॅलियम नायट्राइड (Indium Gallium Nitride - InGaN) वापरून कोणत्या रंगाचा प्रकाश उत्सर्जक द्विध्रुवक (LED) उत्सर्जित करतो ?
(1) लाल
(2) निळा
(3) हिरवा
(4) पिवळा

पुढील उतारा वाचून खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा (26 ते 30).

मनुष्य हा प्राणी साम्राज्यातील उत्क्रांतीचा सर्वोच्च टप्पा दर्शवतो आणि मानवी मेंदू हा उत्क्रांतीचे सर्वात मोठे यश मानला जातो. मनुष्य प्राणी साम्राज्यातील पृष्ठवंशी संघाच्या सस्तन प्राणी वर्गात मोडतो. सस्तन प्राणी वर्गामध्ये मनुष्य प्रायमेट्स गणात येतो, जो यूथेरिया उपवर्गातील दहा गणांपैकी एक आहे. मनुष्यासह या प्रायमेट्सची उत्क्रांती सुमारे 63 दशलक्ष वर्षांपूर्वी तृतीय कालखंडातील पॅलिओसीन युगापर्यंत मागोवा घेता येतो, जरी सर्वात प्राचीन मानवी जीवाश्म सुमारे 13 दशलक्ष वर्षांपूर्वीच्या प्लायोसीन युगातील सापडले आहेत.

सुमारे 15 दशलक्ष वर्षांपूर्वी ड्रायोपिथेकस आणि रामापिथेकस नावाचे प्रायमेट्स अस्तित्वात होते. त्यांचे शरीर केसाळ होते आणि ते गोरिला व चिंपांझीप्रमाणे चालत असत. रामापिथेकस अधिक मनुष्यासारख्या, तर ड्रायोपिथेकस अधिक कपिसारखा होता. इथिओपिया आणि टांझानिया येथे मनुष्यासारख्या हाडांचे काही जीवाश्म सापडले आहेत. या जीवाश्मांमध्ये मानवकुळाशी संबंधित वैशिष्ट्ये दिसून आली, ज्यामुळे सुमारे 3-4 दशलक्ष वर्षांपूर्वी पूर्व आफ्रिकेत मनुष्यासारखे प्रायमेट्स चालत होते असा विश्वास निर्माण झाला. ते बहुधा 4 फूटांपेक्षा जास्त उंच नसावेत, परंतु ते सरळ उभे राहून चालत असत. 1891 साली जावा येथे सापडलेल्या जीवाश्मांमुळे उत्क्रांतीचा पुढील टप्पा, म्हणजे होमो इरेक्टस सुमारे 1.5 दशलक्ष वर्षांपूर्वी समोर आला. होमो इरेक्टसचा मेंदू मोठा होता आणि त्याची क्षमता सुमारे 900 घन सेंटीमीटर होती. होमो इरेक्टस कदाचित मांस खात असावा.

निएंडरथल मनुष्य, ज्याच्या मेंदूचा आकार सुमारे 1400 घन सेंटीमीटर होता, तो 1,00,000-40,000 वर्षांपूर्वी पश्चिम आशिया आणि मध्य आशियामध्ये राहत होता. ते आपल्या शरीराचे संरक्षण करण्यासाठी प्राण्यांच्या कातड्यांचा वापर करत आणि मृत व्यक्तींना जमिनीत पुरत असत.

आधुनिक मनुष्य आफ्रिकेत उदयास आला आणि नंतर विविध खंडांवर स्थलांतर करून वेगवेगळ्या मानवी वंशांमध्ये विकसित झाला. 75,000-10,000 वर्षांपूर्वीच्या हिमयुगात आधुनिक मनुष्य विकसित झाला. सुमारे 18,000 वर्षांपूर्वी प्रागैतिहासिक गुहाचित्रकला विकसित झाली. अशा चित्रांचे एक उदाहरण मध्य प्रदेशातील रायसेन जिल्ह्यातील भीमबेटका खडक आश्रयस्थळी पाहायला मिळते.

सुमारे 10,000 वर्षांपूर्वी शेती सुरू झाली आणि मानवी वसाहती निर्माण होऊ लागल्या. त्यानंतर घडलेल्या घटना म्हणजे सभ्यतांच्या उभारणी आणि पतनाचा मानवी इतिहास होय.

प्रश्न 26: खालील घटना कालानुक्रमाने (सर्वात प्राचीन ते सर्वात अलीकडील) योग्य क्रमात लावा.

(a) होमो इरेक्टसचा उदय
(b) ड्रायोपिथेकसचे अस्तित्व
(c) प्रागैतिहासिक गुहाचित्रकलेचा विकास
(d) ऑस्ट्रेलोपिथेसिनचा उदय
(1) (b), (d), (a), (c)
(2) (b), (a), (d), (c)
(3) (d), (b), (a), (c)
(4) (b), (d), (c), (a)

प्रश्न 27: शास्त्रज्ञांना असे का वाटते की सुमारे 3-4 दशलक्ष वर्षांपूर्वी पूर्व आफ्रिकेत मनुष्यासारखे प्रायमेट्स चालत होते ?
(1) मध्य भारतात प्रागैतिहासिक गुहाचित्रे सापडल्यामुळे
(2) जावा येथे होमो इरेक्टसने वापरलेल्या दगडी साधनांचा शोध लागल्यामुळे
(3) प्रारंभीच्या मानवी वसाहतींमध्ये शेतीचे पुरावे आढळल्यामुळे
(4) इथिओपिया व टांझानिया येथे मानवकुळाच्या वैशिष्ट्यांसह मनुष्यासारख्या हाडांचे जीवाश्म सापडल्यामुळे

प्रश्न 28: परिच्छेदानुसार खालीलपैकी मानवाच्या उत्क्रांती व सांस्कृतिक इतिहासातील सर्वात अलीकडील घटना कोणती आहे ?
(1) निएंडरथल मनुष्याचा उदय
(2) प्रागैतिहासिक गुहाचित्रकलेचा विकास
(3) होमो इरेक्टसचा उदय
(4) पॅलिओसीन युगात प्रायमेट्सची उत्क्रांती

प्रश्न 29: दिलेल्या परिच्छेदाचा मुख्य आशय काय आहे ?
(1) मानवाच्या मेंदूची रचना व कार्य
(2) प्राचीन मानवांची कला व संस्कृती
(3) मानवाचा उगम आणि प्रायमेट्सपासून झालेली उत्क्रांती
(4) शेतीचा विकास आणि मानवी वसाहती

प्रश्न 30: खालील विधाने विचारात घ्या :

(a) ऑस्ट्रेलोपिथेसिन दगडी शस्त्रांनी शिकार करत, परंतु मुख्यतः फळे खात असत.
(b) होमो हॅबिलिस कदाचित मांस खात नसावा.
(c) होमो इरेक्टसचा मेंदू निएंडरथल मनुष्याच्या मेंदूपेक्षा लहान होता.
(d) निएंडरथल मनुष्य 75,000 ते 10,000 वर्षापूर्वी जगत होता.

वरीलपैकी कोणते विधाने बरोबर आहेत ?
(1) फक्त (a), (b) आणि (c)
(2) फक्त (b), (c) आणि (d)
(3) फक्त (a), (c) आणि (d)
(4) (a), (b), (c) आणि (d)

खालील उतारा वाचून त्यावर आधारीत प्र.क्र. 31-35 ची उत्तरे द्या :

काळजी घेणे ही प्रमाणाची बाब आहे. एखाद्या व्यक्तीने काळजी घेणे हे त्याचे कर्तव्य आहे, असे कायद्याने सांगणे पुरेसे नाही. कायद्याने एक पाऊल पुढे जाऊन, एखाद्या व्यक्तीवर बंधनकारक असलेल्या काळजीचे प्रमाण आणि पातळी निश्चित केली पाहिजे. याचाच अर्थ असा की, कायद्याने काळजीचा मापदंड निश्चित केला आहे. एखाद्या कामामुळे काही प्रमाणात धोका निर्माण होऊ शकतो, केवळ या कारणास्तव माणसाने ते काम करू नये असे नाही. माणसाने आपल्या सहकाऱ्यांच्या हिताचा इतका काळजीपूर्वक विचार करावा की, त्यांना कोणत्याही प्रकारच्या, अगदी लहानशा सुद्धा, हानीच्या धोक्यात कधीही टाकू नये, असा कायद्याचा आग्रह नाही. गर्दीच्या रस्त्यांवर गाडी चालवल्याने अपघात होतात हे दिसून आले आहे, परंतु गर्दीच्या रस्त्यावर गाडी चालवणे हे स्वतःच एक निष्काळजीपणाचे कृत्य नाही. अशा प्रकरणांमध्ये हानीचा धोका इतका कमी असतो की, कायदा तो धोका जाणीवपूर्वक निर्माण करण्यास परवानगी देतो. इतर कोणताही नियम शिथिल करणे म्हणजे, एका दूरच्या आणि असंभवनीय संकटाला टाळण्याच्या नावाखाली मानव जातीच्या फायदेशीर कार्यांवर अवाजवी निर्बंध घालण्यासारखे होईल.

दुसरीकडे, प्रतिवादीने आपल्या सर्वोत्तम निर्णयानुसार आणि विश्वासानुसार सद्भावनेने कृती केली आहे आणि त्या परिस्थितीत विवेक आणि न्यायानुसार आवश्यक वाटेल तितकी काळजी घेतली आहे, एवढे पुरेसे नाही. प्रत्येक प्रकरणात प्रश्न हा नसतो की प्रतिवादी, कितीही प्रामाणिक असला तरी, त्याचे वर्तन पुरेसे काळजीपूर्वक होते असे त्याला वाटले का, तर प्रश्न हा असतो की त्याने कायद्याने स्थापित केलेल्या योग्य काळजीच्या मानकापर्यंत प्रत्यक्षात मजल मारली किंवा कसे. जेव्हा रस्त्यावरील वाहन किंवा पादचारी प्रवाशाच्या निष्काळजी वर्तनामुळे दुसऱ्या व्यक्ती किंवा वाहनाशी टक्कर अटळ होते, तेव्हा जर त्या क्षणाच्या तणावात आणि गोंधळात त्याने ती टाळण्यासाठी अविवेकी मार्ग अवलंबला, तर तो त्या अपघातासाठी जबाबदार राहणार नाही. सद्सद्विवेक बुद्धी आणि कायद्याचे धोरण हे कर्तव्यावर असलेल्या आणि अचानक उद्भवलेल्या आपत्कालीन परिस्थितीला तोंड देणाऱ्या व्यक्तीकडून अपेक्षित असलेल्या काळजी, कौशल्य आणि धैर्याच्या प्रमाणावर काही मर्यादा घालतात.

प्रश्न 31: प्रतिवादीने कायद्याने स्थापित केलेली योग्य काळजी (Due Care) घेतली होती की नाही, हे कोणत्या आधारावर कळू शकते ?
(1) आकस्मिक आणीबाणी
(2) अनुभव
(3) वस्तुस्थिती
(4) पुरावा

प्रश्न 32: परिच्छेदानुसार काळजी (Care) म्हणजे काय ?
(1) प्रमाणाची बाब आहे
(2) बंधनकारक
(3) कर्तव्य
(4) यापैकी काहीही नाही

प्रश्न 33: काळजीच्या प्रमाणावर मर्यादा घालणारे घटक कोणते आहेत ?

(a) कायद्याचे धोरण
(b) कौशल्य
(c) सुज्ञता
(d) धैर्य

पर्यायी उत्तरे :
(1) फक्त (a) आणि (b)
(2) फक्त (a), (b) आणि (c)
(3) फक्त (a) आणि (c)
(4) फक्त (b), (c) आणि (d)

प्रश्न 34: काळजीचा मापदंड (Standard of Care) निश्चित केला जाऊ शकतो की नाही ?
(1) नाही
(2) होय
(3) (1) आणि (2) दोन्ही
(4) यापैकी काहीही नाही

प्रश्न 35: कायदा जाणीवपूर्वक धोका निर्माण करण्यास का परवानगी देतो ?
(1) अजिबात धोका नाही
(2) धोका अदृश्य आहे
(3) धोका लहान आहे
(4) यापैकी काहीही नाही

खालील उतारा वाचून प्रश्न क्र. 36 ते 40 ची उत्तरे द्या :

भारतीय संविधान नीट समजावून घ्यायचे असेल तर तिच्या ऐतिहासिक विकास प्रक्रियेचा आढावा घेणे अपरिहार्य आहे. कारण भारतीय प्रजासत्ताकाचे संविधान राजकीय क्रांतीमधून निर्माण झालेले नाही तर ज्यांना अस्तित्वात असलेल्या प्रशासन व्यवस्थेमध्ये सुधारणा घडवून आणायची होती अशा विद्वान जनप्रतिनिधींच्या संस्थेने संशोधन आणि चर्चेच्या माध्यमातून तिची निर्मीती केली होती ही वस्तुस्थिती आहे.

वस्तुतः 1949 चे भारतीय संविधान आणि त्याच्या आधीच्या दोन शतकांमधील संविधानात्मक दस्तऐवजांमध्ये एकच फरक होता तो म्हणजे नंतर उल्लेखिलेले दस्तऐवज एका साम्राज्यवादी सत्तेने लादलेले होते तर प्रजासत्ताकाचे संविधान, सार्वभौम घटना समितीमध्ये सहभागी असलेल्या लोकप्रतिनिधींमार्फत, लोकांनी स्वतः तयार केले होते. हे या नवीन साधनाचे वैभव आणि नैतिक मूल्य आणि अस्तित्वात असलेल्या प्रणालीवर कोरलेल्या त्याच्या तरतुदींचे महत्त्व स्पष्ट करते.

आपल्या सध्याच्या उद्दीष्टांसाठी आपल्याला 1858 च्या मागे जाण्याची आवशकता नाही जेव्हा ब्रिटीश राजसत्तेने ईस्ट इंडीया कंपनीकडून भारताची सार्वभौम सत्ता ताब्यात घेतली आणि संसदेने, थेट ब्रिटीश शासनांतर्गत, भारताचे शासन चालवण्यासाठीचा पहिला कायदा - भारत सरकारचा कायदा, 1858 संमत केला. या कायद्यापासून आपण आपल्या सर्वेक्षणाला सुरुवात करणार आहोत कारण देशाच्या प्रशासनामध्ये आम जनतेच्या कोणत्याही सहभागाशिवाय संपूर्ण साम्राज्यवादी नियंत्रणाच्या तत्त्वाचा प्रभाव या कायद्यावर होता आणि त्यानंतरचा संविधान तयार करण्यापर्यंतचा इतिहास हा साम्राज्यवादी नियंत्रणाच्या टप्याटप्याने शिथीलीकरणाचा आणि जबाबदार शासनाच्या उत्क्रांतीचा इतिहास आहे. भारतमंत्री ब्रिटीश राजसत्तेचे अधिकार गाजवतील असे या कायद्याद्वारे नमुद करण्यात आले होते. त्यांना 15 सदस्यांची एक परिषद मदत करणार होती. (ज्या परिषदेला भारतीय परिषद म्हणून ओळखले जात होते). परिषदेमध्ये केवळ इंग्लंडमधील लोक होते. त्यापैकी काही ब्रिटीश राजसत्तेने नियुक्त केले होते आणि काही ईस्ट इंडीया कंपनीच्या संचालकांचे प्रतिनिधी होते. ब्रिटीश संसदेला जबाबदार असणारे भारतमंत्री, गव्हर्नर जनरलांच्या माध्यमातून शासन चालवित असत आणि सरकारचे उच्चपदस्थ अधिकारी असलेली कार्यकारी परिषद गव्हर्नर जनरलना मदत करत असे.

देशाचे प्रशासन केवळ एकात्म नव्हते तर अतिशय ताठरपणे केंद्रीत होते. प्रदेशाचे विभाजन प्रांतांमध्ये केलेले होते. राज्यपाल किंवा नायब राज्यपाल प्रांतांचे प्रमुख होते. त्यांची कार्यकारी परिषद त्यांना कामात मदत करत होती.

प्रश्न 36: 1858 च्या भारत सरकारच्या कायद्याप्रमाणे प्रशासकीय रचनेचे स्वरूप काय होते ?
(1) विकेंद्रीत आणि स्वायत्त प्रांत
(2) टोकाचे केंद्रीकरण आणि एकात्म नियंत्रण
(3) संघराज्य व्यवस्था आणि सत्तेचे समायोजन
(4) स्थानिक प्रमुखांकडून शासित स्वायत्त विभाग

प्रश्न 37: 1858 च्या भारत सरकारच्या कायद्याप्रमाणे भारतात ब्रिटीश सरकारची सत्ता कोण राबवत होते ?
(1) भारतमंत्री
(2) भारतीय सनदी सेवा
(3) भारतीय परिषद
(4) ईस्ट इंडिया कंपनीचे संचालक

प्रश्न 38: 1858 च्या भारत सरकारच्या कायद्याचे प्रमुख तत्व कोणते होते ?
(1) प्रशासनातील आम जनतेचा सहभाग
(2) संपूर्ण साम्राज्यवादी नियंत्रण
(3) भारतीय प्रतिनिधींच्या सहभागाने चालवलेले शासन
(4) विकेंद्रीत प्रशासन

प्रश्न 39: 1858 मध्ये भारतावरील सार्वभौम सत्ता ईस्ट इंडिया कंपनीकडून कोणाकडे हस्तांतरित झाली ?
(1) ब्रिटिश संसद
(2) ब्रिटिश राजसत्ता (क्राऊन)
(3) भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस
(4) ब्रिटिश बहुराष्ट्रीय कंपनी

प्रश्न 40: 1858 च्या भारत सरकारच्या कायद्याप्रमाणे भारतावर कशाप्रकारे शासन केले जात होते ?
(1) निवडून आलेल्या स्थानिक परिषदांकडून
(2) भारतीय जनतेकडून नियुक्त केलेल्या गव्हर्नर जनरलकडून
(3) थेट ब्रिटिश पार्लमेंटकडून
(4) भारतमंत्री, गव्हर्नर जनरलच्या माध्यमातून

खालील उतारा वाचून त्याखालील प्रश्न क्र. 41 ते 45 या प्रश्नांची उत्तरे लिहा.

शेवटी तेविसाव्या वर्षी बर्न येथील एका पेटंट तपासणी कार्यालयात त्याने एक दुय्यम नोकरी धरली. या कार्यालयात त्याला रोजचे काम उरकून बरीच उसंत मिळू लागली. सुमारे पाच वर्षांच्या काळात त्याने काही शोधनिबंध प्रसिद्ध केले. झुरिच विद्यापीठाची पीएच.डी. संपादन करण्यासाठी त्याने एक स्वतंत्र प्रबंध प्रसिद्ध केला. त्या प्रबंधामुळे त्याला पीएच.डी. ही उपाधी मिळाली. या विद्यापीठाने त्याला नंतर प्राध्यापक म्हणून निमंत्रित केले.

येथून पुढे अनेक उपक्रमांनी संपन्न असा विचारसमृद्धीचा काळ आइन्स्टाइनने अनुभवला. प्रयोग केले. निष्कर्ष काढले. उपपत्तींचे आकृतिबंध उभे केले. ग्रंथ लिहिले, मते मांडली. खंडनमंडनही केले. 1905 मध्ये त्याचा सापेक्षतावादावरचा ग्रंथ प्रसिद्ध झाला. 1905 ते 1909 या काळात त्याची 'क्वांटम थिअरी' प्रकाशात आली. 1909 मध्ये झुरिच विद्यापीठात तो दाखल झाला. बर्लिन येथे असलेल्या कैसर विलहेल्म इन्स्टिट्यूटचा तो 1913 मध्ये संचालक झाला. 1922 मध्ये पदार्थविज्ञान शाखेसाठी असणाऱ्या नोबेल पारितोषिकाचा तो मानकरी ठरला. त्याच काळाच्या आसपास ब्रिटिश रॉयल सोसायटीचा तो फेलो झाला. त्याचा सापेक्षतावाद जगप्रसिद्ध झाला. तो साधा, सरळ पण महत्त्वाचा विचार असा, 'प्रत्येक व्यक्ती जगाकडे आपल्या जागेवरून पाहते. प्रत्येकाने रेखाटलेले जगाचे चित्र हे व्यक्तिसापेक्ष व भिन्न असते. जगातील सर्व व्यक्तींच्या संभाव्य आणि सापेक्ष अशा अनुभवांची बेरीज म्हणजे अंतिम सत्य।" आइन्स्टाइन हा स्पिनोझा या तत्त्ववेत्त्याचा चाहता होता. त्या दोघांची एक भूमिका अशी सर्वज्ञ अशा देवाचे मन म्हणजे सर्व मानवी मनांची बेरीज होय. सम्यक आकलन म्हणजे अंशात्मक आणि सापेक्ष ज्ञानाचे विराट संकलन होय.......... दिक आणि काल ही स्वतंत्र तत्त्वे नाहीत. ती परस्परसंलग्न आणि एकात्म आहेत, एकाच परिणामाची ती अंगे आहेत. विचाराची सधनता लाभलेल्या आइन्स्टाइनला संपत्तीचे आकर्षण नव्हते. तो कमालीचा साधा होता. एकदा बेल्जियमच्या राणीने त्याला भेटीसाठी बोलावले. स्थानकावर त्याच्या स्वागतासाठी वाहने आणि अधिकारी सज्ज होते. पण आइन्स्टाइन एका हातात सुटकेस आणि दुसऱ्या हातात व्हायोलिन घेऊन राजवाड्यापर्यंत चालत गेला. त्याला कोणी ओळखले नाही. या निगर्वी बुद्धिमंताला, लोक डामडौल का करतात ते कधीच कळले नाही. आपण जगतो ते केवळ आपल्यासाठी नाही, तर आपला आनंद ज्या अनेकांच्या सुखावर अवलंबून आहे त्या सर्वांसाठी, असे तो म्हणत असे.

प्रश्न 41: आइन्स्टाइन यांना कोणत्या शाखेसाठी असणारे नोबेल पारितोषिक प्राप्त झाले ?
(1) भौतिकशास्त्र
(2) रसायनशास्त्र
(3) जीवशास्त्र
(4) वनस्पतीशास्त्र

प्रश्न 42: आइन्स्टाइनच्या विचारसमृद्धीचा काळ केव्हापासून सुरू होतो ?
(1) (अ) आणि (क) बरोबर
(2) (ब) आणि (ड) बरोबर
(3) (अ) आणि (ड) बरोबर
(4) (क) आणि (ड) बरोबर

प्रश्न 43: आइन्स्टाइन हा कोणत्या तत्त्ववेत्त्याचा चाहता होता ?
(1) सॉक्रेटीस
(2) प्लेटो
(3) रॉजर बेकन
(4) स्पिनोझा
प्रश्न 44: बेल्जियमच्या राणीस आइन्स्टाइन भेटावयास गेला होता. याबाबतीत पुढील विधाने वाचून योग्य पर्याय निवडा.
(अ) बेल्जियमच्या राणीने त्याला भेटावयास बोलविले होते.

(ब) तो राजवाड्यापर्यंत चालत गेला.

(क) त्याच्या हातात सुटकेस व व्हायोलिन होते.

(ड) स्थानकावर त्याच्या स्वागतासाठी फक्त वाहने होती.

(1) फक्त (अ) व (ब) बरोबर
(2) फक्त (अ), (क) व (ड) बरोबर
(3) फक्त (अ), (ब) व (क) बरोबर
(4) सर्व पर्याय बरोबर
प्रश्न 45: योग्य जोड्या लावून पर्याय ओळखा.
गट अ गट ब
(a) वयाच्या 23 व्या वर्षी (i) सापेक्षतावादावरील ग्रंथ प्रसिद्ध
(b) 1905 मध्ये (ii) झुरिच विद्यापीठात प्रवेश
(c) 1922 मध्ये (iii) दुय्यम नोकरी प्राप्त
(d) 1909 मध्ये (iv) नोबेल पुरस्कार प्राप्त

    a    b    c    d
(1) iv    i    ii    iii
(2) ii    iii    iv    i
(3) iii    i    iv    ii
(4) iii    iv    i    ii

Read the given passage and answer the questions No. 46 to 50.

Often, as I wandered from meeting to meeting, I spoke to my audience of this India of ours, of Hindustan and of Bharata, the old Sanskrit name derived from the mythical founder of the race. I seldom did so in the cities, for there the audiences were more sophisticated and wanted stronger fare. But to the peasant, with his limited outlook, I spoke of this great country for whose freedom we were struggling, of how each part differed from the other and yet was India, of common problems of the peasants from north to south and east to west, of the Swaraj that could only be for all and every part and not for some. I told them of my journeying from the Khyber Pass in the far north-west to Kanya Kumari or Cape Comorin in the distant south, and how everywhere the peasants put me identical questions, for their troubles were the same-poverty, debt, vested interests, landlords, moneylenders, heavy rents and taxes, police harassment, and all these wrapped up in the structure that the foreign government had imposed upon us-and relief must also come for all. I tried to make them think of India as a whole, and even to some little extent of this wide world of which we were a part. I brought in the struggle in China, in Spain, in Abyssinia, in Central Europe, in Egypt and the countries of Western Asia. I told them of the wonderful changes in the Soviet Union and of the great progress made in America. The task was not easy; yet it was not so difficult as I had imagined, for our ancient epics and myths and legends, which they knew so well, had made them familiar with the conception of their country, and some there were always who had travelled far and wide to the great places of pilgrimage situated at the four corners of India. Or there were old soldiers who had served in foreign parts in World War I or other expeditions. Even my references to foreign countries were brought home to them by the consequences of the great depression of the 'thirties.

Question 46: What rhetorical strategy does the speaker employ when addressing rural audiences, as opposed to urban ones?
(1) He appeals to mythological narratives to romanticize nationalism.
(2) He critiques global politics to instil a sense of fear.
(3) He shifts from ideological abstractions to shared experiential realities.
(4) He simplifies complex historical narratives to promote religious orthodoxy.

Question 47: In the passage, the idiom "wrapped up in the structure" most likely conveys which of the following?
(1) Disguised under architectural plans
(2) Complicated due to bureaucratic formalities
(3) Inseparably entangled in the system
(4) Neatly organised and managed

Question 48: In the sentence "each part differed from the other and yet was India," the word "yet" most closely conveys:
(1) Causal Continuity
(2) Conditional Limitation
(3) Paradoxical Unity
(4) Temporal Contrast

Question 49: What does the phrase "meeting to meeting" most strongly suggest in the opening sentence?
(1) A monotonous itinerary of formalities
(2) A continuous, tireless effort to reach people across regions
(3) An elite circuit of political discourse
(4) A series of confrontational events

Question 50: In the context of the passage, the phrase "vested interests" most precisely denotes:
(1) Inherited wealth and property
(2) Involvement with a personal motive
(3) Personal financial savings
(4) Colonial powers with military control

प्रश्न 51: संगणकाची किंमत पहिल्यांदा 5% ने वाढली आणि नंतर 5% ने कमी झाली. संगणकाच्या मूळ किंमतीमध्ये काय फरक पडेल ? योग्य पर्याय निवडा.
(1) 0.25% वाढ होईल
(2) 0.36% वाढ होईल
(3) 1% कमी होईल
(4) 0.25% कमी होईल

प्रश्न 52: पदवी शिक्षणाला 12 वर्षे पूर्ण झाल्यानंतर पाच मित्र पुनर्भेटीसाठी एकत्र जमले आहेत. प्रत्येकजण विभिन्न क्षेत्रात गुंतलेला आहे — विदा वैज्ञानिक, शेतीतज्ज्ञ, शेतकरी, सामाजिक कार्यकर्ता आणि शिक्षणतज्ज्ञ. विदा वैज्ञानिक बेंगळुरूहून आला, शेतीतज्ज्ञ व शेतकरी हे दोघे पुण्याहून आले, जया सर्वात शेवटी आली कारण तिची हैद्राबादहून येणारी रेल्वे रखडली व ती शेतकरी नाही. विपुल हा विदा वैज्ञानिक सर्वात प्रथम पोहोचला. गिल्बर्ट पुण्याचा नाही. अन्य दोन मित्र दिनू व सिराज आहेत आणि एक मित्र मुंबईहून आला आहे. दिनूचा व्यवसाय निवडा.
(1) शेतकरी
(2) सामाजिक कार्यकर्ता
(3) शेतीतज्ज्ञ
(4) विदा पुरेशी नाही

प्रश्न 53: मनोजने रु. 70 प्रतिकिलो दराने 50 किलो तांदूळ खरेदी केले आणि दुसरे 30 किलो तांदूळ काही दराने खरेदी केले. त्याने दोन्ही मिसळले आणि ते संपूर्ण तांदूळ रु. 65 प्रतिकिलो दराने विकले आणि एकंदरित 20% नफा मिळविला, तर त्याने दुसरे 30 किलो तांदूळ कोणत्या दराने खरेदी केले ?
(1) रु. 22.70
(2) रु. 27.78
(3) रु. 27.50
(4) रु. 25.50

प्रश्न 54: एका कपाटात सहा पुस्तके ठेवलेली आहेत. या सहाही पुस्तकांना L, M, N, O, P व Q अशी लेबले लावलेली आहेत. M, P, N, Q ही लेबले लावलेल्या पुस्तकाची वेष्टने निळी असून उर्वरित पुस्तकांची वेष्टने लाल आहेत. L, M, Q ही लेबले लावलेली पुस्तके नवीन असून उर्वरित जुनी आहेत. L, M, N ही लेबले लावलेली पुस्तके कायद्याची आहेत तर उर्वरित पुस्तके अभियांत्रिकीची आहेत. तर कायद्याच्या कोणत्या पुस्तकाचे वेष्टन वेगळे आहे ?
(1) P
(2) N
(3) L
(4) M

प्रश्न 55: पुढे दिलेल्या चार युक्तिवादातील प्रत्येकात तीन विधाने आहेत. यातील पहिल्या दोन विधानांच्या आधारे केलेले तिसरे विधान तर्कदृष्ट्या योग्य निष्कर्ष असलेला संच निवडा.
(1) साना अभिनेत्री आहे. काही अभिनेत्री आकर्षक आहेत. साना आकर्षक आहे.
(2) सर्व गायक देशभक्त आहेत. काही नर्तक व्यवस्थापक आहेत. काही नर्तक देशभक्त आहेत.
(3) काही स्त्रिया सैनिक आहेत. सर्व सैनिक देशभक्त आहेत. काही स्त्रिया देशभक्त आहेत.
(4) सर्व अभिनेते देखणे आहेत. एडी अभिनेता नाही. तो देखणा नाही.

प्रश्न 56: वर्तुळ आणि आयताची परिमिती समान आहे. आयताच्या बाजू 18 सेमी आणि 26 सेमी आहेत, तर वर्तुळाचे क्षेत्रफळ किती ?
(1) 88 चौ. सेमी
(2) 154 चौ. सेमी
(3) 1250 चौ. सेमी
(4) 616 चौ. सेमी

प्रश्न 57: पुढील आकृतीत प्रश्नार्थक चिन्हाच्या ठिकाणी योग्य पर्याय निवडा.

(1) 30
(2) 32
(3) 34
(4) 40

प्रश्न 58: खालील प्रश्नामध्ये दोन विधानांच्या अनुषंगाने दोन अनुमाने (I) आणि (II) दिलेली आहेत. दिलेली विधाने सत्य आहेत असे मानून कोणती अनुमाने लागू पडतात ते ठरवा.

विधाने :
सर्व कलाकार धुम्रपान करणारे आहेत.
काही धुम्रपान करणारे मद्यपी आहेत.

अनुमाने :
(I) सर्व धुम्रपान करणारे कलाकार आहेत.
(II) काही मद्यपी धुम्रपान करणारे नाहीत.
(1) फक्त अनुमान (I) च निघते.
(2) फक्त अनुमान (II) च निघते.
(3) अनुमान (I) किंवा (II) पैकी एकही निघत नाही.
(4) अनुमाने (I) आणि (II) दोन्ही निघतात.

प्रश्न 59: खालील विधानात, प्रश्नचिन्हाच्या जागी कोणती संख्या येईल ?

52 : 84 :: 124 : ?
(1) 175
(2) 172
(3) 112
(4) 192

प्रश्न 60: प्रश्नचिन्हाच्या जागी बरोबर पर्याय निवडा.

BLOCKED : YOLXPVW :: ? : OZFMXS
(1) DEBATE
(2) RESULT
(3) LABOUR
(4) LAUNCH

प्रश्न 61: एका वर्तुळाकार टेबलाभोवती स्वप्नील, अनिल, दीपक, प्रशांत आणि सुनिल केंद्राकडे तोंड करून उभे आहेत. अनिल व सुनिल यांच्यामध्ये फक्त प्रशांत आहे. दीपक सुनिलच्या त्वरित उजव्या बाजूस आहे. तर स्वप्नीलच्या उजव्या बाजूला कोण असेल ?
(1) सुनिल
(2) प्रशांत
(3) अनिल
(4) दीपक

प्रश्न 62: 'P' हे 'Q' पेक्षा लहान आहे; 'Q' हे 'R' पेक्षा मोठे नाही; 'S' हे 'T' पेक्षा मोठे आहे, परंतु 'U' पेक्षा लहान आहे; 'U' हे 'P' पेक्षा मोठे नाही. खालीलपैकी कोणते विधान सत्य नाही ?
(1) 'S' पेक्षा दोघे लहान आहेत
(2) 'Q' हे 'U' पेक्षा मोठे आहे
(3) 'P' हे 'R' पेक्षा लहान आहे
(4) 'P' पेक्षा दोघे मोठे आहेत

प्रश्न 63: सुरेश, रमेश आणि गणेश यांनी एका व्यवसायात ठराविक गुंतवणूक करून भागीदारी सुरू केली. एका वर्षानंतर त्यांना अनुक्रमे रु. 2,600, रु. 3,900 आणि रु. 6,500 नफा मिळाला. वरील माहितीवरून योग्य वाक्य निवडा.

(I) त्यांचे भांडवल अनुक्रमे 2:3:5 प्रमाणात होते.
(II) गणेशची गुंतवणूक सुरुवातीच्या एकूण भांडवलाच्या 60% पेक्षा जास्त होती.
(1) फक्त (I) बरोबर
(2) फक्त (II) बरोबर
(3) दोन्ही (I) आणि (II) बरोबर
(4) (I) आणि (II) दोन्ही बरोबर नाहीत

प्रश्न 64: 1710 रुपये रक्कम A, B आणि C या तीन व्यक्तींत वाटली. A ला मिळालेल्या रकमेची चौपट, B ला मिळालेल्या रकमेची सहापट आणि C ला मिळालेल्या रकमेची नऊपट समान असल्यास 'A' व 'C' यांच्या रकमांतील फरक किती ?
(1) ₹ 360
(2) ₹ 450
(3) ₹ 480
(4) ₹ 540

प्रश्न 65: दोन ट्रेन समांतर ट्रॅकवर एकमेकांकडे जात आहेत. ट्रेन A 200 मीटर लांब आहे आणि 50 किमी/तास गतीने चालली आहे. ट्रेन B 250 मीटर लांब आहे आणि 40 किमी/तास गतीने चालली आहे. ट्रेन एकमेकांना पार करण्यासाठी किती वेळ लागेल ?
(1) 10 सेकंद
(2) 15 सेकंद
(3) 18 सेकंद
(4) 20 सेकंद

प्रश्न 66: प्रश्नार्थक चिन्हाच्या ठिकाणी योग्य पर्याय निवडा.

ACE : 26 10 :: LOQ : ?
(1) 12 15 17
(2) 24 30 34
(3) 22 22 24
(4) 22 24 26

प्रश्न 67: एका शाळेतील 425 विद्यार्थ्यांच्या सर्वेक्षणात असे आढळून आले की, 115 जण सफरचंदाचा रस पितात, 160 जण संत्र्याचा रस पितात आणि 80 जण सफरचंद व संत्री या दोन्हीचा रस पितात. किती विद्यार्थी सफरचंद व संत्री या दोन्हीपैकी कोणत्याही फळाचा रस पित नाहीत ?
(1) 150
(2) 230
(3) 70
(4) 230

प्रश्न 68: तीन विधाने व त्यानंतर त्यावरून काढलेले दोन निष्कर्ष दिलेले आहेत. यापैकी कोणत्या निष्कर्षाचे तार्किकदृष्ट्या अनुसरण होईल ते निश्चित करा.

विधाने :
(1) सर्व पेन हे कागद आहेत.
(2) काही कागद ब्लेडस् आहेत.
(3) सर्व ब्लेडस् हे चाकू आहेत.

निष्कर्ष :
(I) काही चाकू कागद आहेत.
(II) काही ब्लेडस् पेन आहेत.
(1) फक्त निष्कर्ष (I) चे अनुसरण होते
(2) फक्त निष्कर्ष (II) चे अनुसरण होते
(3) निष्कर्ष (I) आणि (II) दोन्हींचे अनुसरण होते
(4) निष्कर्ष (I) आणि (II) दोन्हींचे अनुसरण होत नाही

प्रश्न 69: दिलेल्या संचांसाठी उपलब्ध पर्यायांमधून योग्य प्रातिनिधिक आकृतीची निवड करा.

संच : महिला, विधवा, माता

प्रश्न 70: खाली काही विधाने व त्यावरून काढलेले निष्कर्ष दिलेले आहेत. निष्कर्षाबाबतचा योग्य पर्याय निवडा.

विधाने :
सर्व कायदे नियम आहेत.
काही नियम लवचिक आहेत.
कोणतीही लवचिक गोष्ट कायमस्वरूपी नाही.

निष्कर्ष :
(I) काही कायदे कायमस्वरूपी नाहीत.
(II) सर्व कायदे कायमस्वरूपी आहेत.
(1) फक्त (I) निश्चित बरोबर आहे
(2) फक्त (II) निश्चित बरोबर आहे
(3) दोन्हीही निश्चित बरोबर आहेत
(4) दोन्हीही निश्चित बरोबर नाहीत

प्रश्न 71: एका प्रतियोगितेत पाच विद्यार्थी — अमित, बीना, सीता, दिनेश आणि ईशा — क्रमवारीत खालील प्रकारे आहेत.

• अमितचा बीनापेक्षा वरचा क्रमांक आहे पण सीतापेक्षा खालचा क्रमांक आहे.
• दिनेशचा ईशापेक्षा खालचा क्रमांक आहे पण अमितपेक्षा वरचा क्रमांक आहे.
• ईशा पहिल्या क्रमांकावर नाही.

उच्च गुणवत्तेनुसार बीनाचा क्रमांक काय आहे ?
(1) 3 रा
(2) 4 था
(3) 5 वा
(4) 2 रा

प्रश्न 72: वडिलांच्या लग्नानंतर दोन वर्षांनी आयुषचा जन्म झाला. त्याची आई वडिलांपेक्षा पाच वर्षांनी लहान आहे. 10 वर्षांच्या आयुषपेक्षा 20 वर्षांनी मोठी आहे. वडिलांचे लग्न कोणत्या वयात झाले ?
(1) 23 वर्षे
(2) 25 वर्षे
(3) 33 वर्षे
(4) 35 वर्षे

प्रश्न 73: खालील प्रश्नात दोन विधाने (A) आणि (B) दिलेली आहेत. दोन्ही विधाने वाचा आणि कोणता पर्याय या दोन विधानांमधील संबंध योग्यरित्या दर्शवितो ते ठरवा.

विधाने :
(A) डिपार्टमेंटल स्टोअरच्या मालकाने दुकानावर लक्ष ठेवण्यासाठी कॅमेरे लावले.
(B) डिपार्टमेंटल स्टोअरमध्ये काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांनी अनेक उत्पादने गहाळ झाल्याची तक्रार केली.
(1) विधान (A) हे कारण आहे आणि विधान (B) हे त्याचा परिणाम आहे.
(2) विधान (B) हे कारण आहे आणि विधान (A) हे त्याचा परिणाम आहे.
(3) दोन्ही विधाने (A) आणि (B) ही स्वतंत्र कारणे आहेत.
(4) दोन्ही विधाने (A) आणि (B) ही स्वतंत्र कारणांचे परिणाम आहेत.

प्रश्न 74: कमलला नयनपेक्षा जास्त परंतु आरतीपेक्षा कमी गुण मिळाले आहेत. रेखाला निलमपेक्षा जास्त परंतु आरतीपेक्षा कमी गुण मिळाले आहेत. निलमला नयनपेक्षा जास्त परंतु कमलपेक्षा कमी गुण मिळाले आहेत. कमलला रेखापेक्षा कमी परंतु नयनपेक्षा जास्त गुण मिळाले आहेत. तर उच्च गुणांच्या दृष्टीने दुसऱ्या क्रमांकावर कोण असेल ?
(1) आरती
(2) रेखा
(3) कमल
(4) निलम

प्रश्न 75: A हा B चा मुलगा आहे. C ही B ची पत्नी आहे. D ही A ची बहिण आहे. E चे D शी लग्न झालेले आहे. तर C चा E शी कसा संबंध असेल ?
(1) आई
(2) सासू
(3) आजी
(4) बहिण

DECISION MAKING AND PROBLEM SOLVING QUESTIONS NO. 76 ΤΟ 80 :

प्रश्न 76: तुम्ही एक महिन्याकरिता तुमच्या दोन सहकाऱ्यांसोबत एका प्रकल्पावर काम करत आहात. त्या दोघांना नेहमीच सोबत काम करणे अडचणीचे होते, परंतु सध्या परिस्थिती अधिकच बिकट झाली आहे. प्रकल्प पूर्ण करण्यासाठी केवळ दोन आठवडे राहिले असताना, त्या दोघांच्या मतभेदांमुळे प्रकल्पाच्या गुणवत्तेवर परिणाम होत आहे. त्यांच्या कामामध्ये अनेक चुका आहेत आणि त्यांनी एकमेकांशी बोलणे बंद केले आहे. ही परिस्थिती तुम्ही कशाप्रकारे हाताळाल ?
(1) तुमच्या सहकाऱ्यांच्या चुका दुरुस्त करण्यासाठी जास्त वेळ काम कराल.
(2) तुमच्या सहकाऱ्यांसोबत एक मिटींग घेऊन त्यांच्या अडचणी सोडवण्यासाठी मदत कराल.
(3) त्या दोघांसोबत वेगवेगळी मिटींग घेऊन त्यांच्या बाजू समजून घ्याल.
(4) प्रकल्पावर दुष्परिणाम होतो आहे याकरिता त्या दोघांना त्यांचे नातेसंबंध सुधारण्यास सांगाल.

प्रश्न 77: संस्थेतील एक व्यापक अंतर्गत सर्वेक्षणाचा भाग म्हणून नोकरीतील समाधानाची पातळी जाणून घेण्यासाठी तुम्ही अनेक विभागांना एक सर्वेक्षण पाठवले आहे. सर्वेक्षणाचे निकाल येतात तेव्हा असमाधानाचे सर्वात मोठे कारण पगाराची पातळी असल्याचे दिसते. तथापि, तुमच्या व्यवस्थापकाने सुचविले आहे की कर्मचारी पगारावर समाधानी आहेत आणि हे सर्वेक्षण केवळ अधिक पगाराची मागणी करण्याची संधी म्हणून पाहिले जात आहे. सर्वेक्षण पुन्हा करण्यासाठी वेळ किंवा निधी नाही. सर्वात प्रभावी उत्तर काय असेल ?
(1) ही एक सामान्य पद्धत आहे का हे पाहण्यासाठी अशा प्रकारच्या इतर सर्वेक्षणांवर थोडे ऑनलाईन संशोधन करा. या निरीक्षणाचा अहवाल आणि शिफारसींमध्ये समावेश करा.
(2) तुमच्या व्यवस्थापकाचे मत स्वीकारा आणि तुमच्या सारांश अहवाल व शिफारसींमध्ये यावर प्रकाश टाका.
(3) मूळ डेटा स्वीकारा आणि सारांश अहवाल व शिफारसी तयार करताना तुमच्या व्यवस्थापकाच्या विश्लेषणाचा समावेश टाळा.
(4) पगाराच्या पातळी संदर्भातील सर्वेक्षणाचा निकाल 'अस्पष्ट' असल्याचे घोषित करा आणि त्याऐवजी सर्वेक्षणाच्या दुसऱ्या क्षेत्रावर लक्ष केंद्रित करा.

प्रश्न 78: तुम्ही अनेक वर्षांपासून एका बहुराष्ट्रीय कंपनीत प्रकल्प प्रमुख म्हणून कार्यरत आहात. तुमच्या असे लक्षात येते की, बाजाराचा कल (trend) बदलल्याने तुम्ही सहा महिन्यांपासून नेतृत्व करीत असलेल्या एका प्रकल्पाची मुख्य उद्दिष्टे पूर्ण होऊ शकत नाहीत. तुम्ही काय कराल ?
(1) आधीच खर्च झालेला वेळ आणि पैसा वाया जाऊ नये यासाठी प्रकल्प नियोजनाप्रमाणे सुरू ठेवेल.
(2) बाजाराच्या कलात (trends) बदल होण्याची वाट पाहण्यासाठी प्रकल्प एका वर्षासाठी पुढे ढकलेल.
(3) मी प्रमुखांना सदर माहिती सादर करेन आणि प्रकल्पाची दिशा बदलण्याची किंवा समाप्त करण्याची शिफारस करेन.
(4) मी माझ्या पदाचा राजीनामा देईन, जेणेकरून प्रकल्पाच्या अपयशाची जबाबदारी माझी राहणार नाही.

प्रश्न 79: तुम्ही आणि तुमचा मित्र प्रशांत एका जवळच्या मॉलमध्ये खरेदीसाठी गेला आहात. पुस्तकाच्या दुकानातून बाहेर पडताना चोरी-प्रतिबंधक अलार्म वाजल्यामुळे सुरक्षारक्षकांनी तुम्हा दोघांना थांबवले. तपासणीत प्रशांतच्या जॅकेटच्या खिशात लपवलेले पुस्तक सापडले. तुम्ही ही परिस्थिती कशाप्रकारे हाताळाल ?
(1) तुम्ही बाजूला उभे राहाल आणि प्रशांतला परिस्थिती हाताळू द्याल.
(2) तुम्ही मध्यस्थी करून परिस्थिती व्यवस्थितपणे हाताळण्याचा प्रयत्न कराल.
(3) प्रशांतच्या वतीने तुम्ही माफी मागाल आणि पुस्तकाची किंमत अदा करण्याची तयारी दर्शवाल.
(4) तुम्ही प्रशांतच्या भावाला फोन कराल आणि तुम्हाला या परिस्थितीतून सोडवण्यासाठी येण्याची विनंती कराल.

प्रश्न 80: एका महत्त्वाच्या सरकारी प्रकल्पासाठी जमिनीचे संपादन सुरू आहे. या प्रकल्पामुळे राज्याचा विकास होणार आहे, परंतु स्थानिक शेतकरी आपल्या जमिनी देण्यास तयार नाहीत कारण त्यांच्या उपजीविकेचा तोच एक मार्ग आहे. तुम्ही भूसंपादन अधिकारी म्हणून काय कराल ?
(1) जमिनीचा ताबा घेण्यासाठी पोलिसांची मदत घ्याल कारण प्रकल्प राज्याच्या हिताचा आहे.
(2) शेतकऱ्यांच्या भावनांचा आदर करून प्रकल्पाची जागा बदलण्याची शिफारस शासनाला कराल.
(3) शेतकऱ्यांच्या सभा घेऊन त्यांना बाजार भावापेक्षा अधिक मोबदला, पुनर्वसन आणि प्रकल्पात रोजगाराच्या संधी याबद्दल चर्चा करून त्यांचे मन वळवाल.
(4) जे शेतकरी विरोध करत आहेत त्यांना नोटीसा पाठवून कायदेशीर कारवाईची भीती दाखवाल.

Report Card

Total Questions Attempted: 0

Correct Answers: 0

Wrong Answers: 0

--

Tags
माळरान

द्वारा पोस्ट केलेले माळरान

टिप्पणी पोस्ट करा

0 टिप्पण्या