पर्यावरणीय पिरॅमिड (Ecological Pyramid)

प्रकार, वैशिष्ट्ये, महत्त्व, मर्यादा व लिंडेमनचा 10% नियम

पर्यावरणीय पिरॅमिड म्हणजे काय?

पर्यावरणीय पिरॅमिड (Ecological Pyramid) म्हणजे परिसंस्थेतील विविध पोषण स्तरांवरील (Trophic Levels) सजीवांची संख्या (Number), जैवभार (Biomass) किंवा ऊर्जा (Energy) यांचे दृश्यात्मक प्रतिनिधित्व होय. या पिरॅमिडच्या तळाशी उत्पादक (Producers) असतात. त्यानंतर अनुक्रमे प्राथमिक ग्राहक (Primary Consumers), द्वितीयक ग्राहक (Secondary Consumers) आणि तृतीयक ग्राहक (Tertiary Consumers) किंवा शीर्ष भक्षक (Top Predators) यांचा समावेश होतो.

परिसंस्थेमधील ऊर्जा प्रवाह, अन्नसाखळीतील संबंध आणि जैवभाराचे वितरण समजून घेण्यासाठी पर्यावरणीय पिरॅमिड अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो.

ट्रॉफिक स्तरांची रचना

ट्रॉफिक स्तर	उदाहरण
उत्पादक (Producers)	गवत, झाडे, शैवाल
प्राथमिक ग्राहक	ससा, हरिण, टोळ
द्वितीयक ग्राहक	बेडूक, सरडा
तृतीयक ग्राहक	साप
शीर्ष भक्षक	गरुड, वाघ

पर्यावरणीय पिरॅमिडचा इतिहास

• 1927: Charles Elton यांनी Pyramid of Numbers ची संकल्पना मांडली.
• 1938: Bodenheimer यांनी Biomass Pyramid ची संकल्पना मांडली.
• 1942: Raymond Lindeman आणि G. E. Hutchinson यांनी Energy Pyramid ची संकल्पना विकसित केली.

पर्यावरणीय पिरॅमिडची वैशिष्ट्ये

• पिरॅमिडसारखा आकार असतो.
• तळाशी उत्पादक असतात.
• ऊर्जा तळापासून वरच्या स्तराकडे प्रवाहित होते.
• ट्रॉफिक स्तर वाढल्यास ऊर्जा कमी होत जाते.
• शीर्ष भक्षकांची संख्या कमी असते.
• ऊर्जा, जैवभार आणि संख्या क्रमाक्रमाने कमी होत जातात.

पर्यावरणीय पिरॅमिडचे प्रकार

1. संख्यांचा पिरॅमिड (Pyramid of Numbers)
2. बायोमासचा पिरॅमिड (Pyramid of Biomass)
3. ऊर्जेचा पिरॅमिड (Pyramid of Energy)

1. संख्यांचा पिरॅमिड (Pyramid of Numbers)

प्रत्येक ट्रॉफिक स्तरावरील सजीवांची संख्या दर्शविणारा पिरॅमिड म्हणजे संख्यांचा पिरॅमिड.

• जीवांची संख्या दर्शवितो.
• जीवांचे वजन विचारात घेतले जात नाही.
• सरळ किंवा उलटा असू शकतो.
• वरच्या स्तराकडे संख्या कमी होत जाते.

उदाहरण: गवत → टोळ → बेडूक → साप → गरुड

2. बायोमासचा पिरॅमिड (Pyramid of Biomass)

एखाद्या ट्रॉफिक स्तरावरील सर्व सजीवांच्या एकूण कोरड्या वजनाचे प्रतिनिधित्व करणारा पिरॅमिड म्हणजे बायोमास पिरॅमिड.

• सरळ किंवा उलटा असू शकतो.
• जंगल व गवताळ प्रदेशात सरळ असतो.
• महासागर परिसंस्थेत उलटा असू शकतो.

परिसंस्था	पिरॅमिड प्रकार
जंगल	सरळ
गवताळ प्रदेश	सरळ
महासागर	उलटा

3. ऊर्जेचा पिरॅमिड (Pyramid of Energy)

ऊर्जेचा एका ट्रॉफिक स्तरापासून पुढील स्तरापर्यंत होणारा प्रवाह दर्शविणारा पिरॅमिड म्हणजे ऊर्जेचा पिरॅमिड होय.

• नेहमी सरळ असतो.
• प्रत्येक स्तरावर ऊर्जा कमी होत जाते.
• उत्पादकांकडे सर्वाधिक ऊर्जा असते.
• शीर्ष भक्षकांकडे सर्वात कमी ऊर्जा असते.

लिंडेमनचा 10% नियम

Raymond Lindeman यांच्या 10% नियमानुसार फक्त 10% ऊर्जा पुढील ट्रॉफिक स्तराकडे हस्तांतरित होते. उर्वरित 90% ऊर्जा उष्णता, श्वसन आणि इतर जैविक क्रियांमध्ये खर्च होते.

ट्रॉफिक स्तर	ऊर्जा (J)
उत्पादक	10,000
प्राथमिक ग्राहक	1,000
द्वितीयक ग्राहक	100
तृतीयक ग्राहक	10

पर्यावरणीय पिरॅमिडचे महत्त्व

• ऊर्जा प्रवाह समजतो.
• अन्नसाखळीतील संबंध स्पष्ट होतात.
• परिसंस्थेचे आरोग्य समजते.
• जैवविविधतेचा अभ्यास करता येतो.
• पर्यावरण संवर्धनासाठी उपयुक्त ठरते.

पर्यावरणीय पिरॅमिडच्या मर्यादा

• अन्नजाळे दर्शवू शकत नाही.
• विघटकांची भूमिका पूर्णपणे दर्शवत नाही.
• हंगामी बदल समाविष्ट करत नाही.
• निसर्गातील जटिल संबंध स्पष्ट करत नाही.
• ऊर्जा हस्तांतरणाचा वेग दर्शवत नाही.
• हवामानातील बदलांचा विचार करत नाही.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

✓ Charles Elton – 1927

✓ पर्यावरणीय पिरॅमिडचे तीन प्रकार – संख्या, बायोमास, ऊर्जा

✓ ऊर्जेचा पिरॅमिड नेहमी सरळ असतो

✓ समुद्री परिसंस्थेत बायोमास पिरॅमिड उलटा असू शकतो

✓ Lindeman चा 10% नियम अत्यंत महत्त्वाचा आहे

✓ उत्पादकांकडे सर्वाधिक ऊर्जा असते