रंध्रीय प्राणीसंघ (Phylum – Porifera) | स्पंज (Sponges)

रंध्रीय प्राणीसंघ (Phylum – Porifera) | स्पंज (Sponges)

रंध्रीय प्राणीसंघ (Porifera) हा प्राणिजगतातील सर्वात आदिम व सर्वात साधी शरीररचना असलेला बहुपेशीय प्राणीसंघ आहे. या प्राण्यांना स्पंज (Sponges) असे म्हणतात. बहुतेक स्पंज समुद्रात आढळतात, तर काही गोड्या पाण्यातही आढळतात.

---

महत्त्वाची वैशिष्ट्ये

1. सर्वात आदिम बहुपेशीय प्राणी

• प्राणिजगतातील सर्वात साध्या रचनेचे बहुपेशीय (Multicellular) प्राणी.
• शरीरात खरे ऊतक (True Tissues) व अवयव प्रणाली विकसित झालेली नसते.
• Cellular Level of Organization आढळते.

2. शरीरावर असंख्य सूक्ष्म छिद्रे (Pores)

• ऑस्टीया (Ostia) → पाणी शरीरात प्रवेश करते.
• ऑस्कुलम (Osculum) → पाणी शरीरातून बाहेर पडते.
• यामुळे अन्नग्रहण, श्वसन व उत्सर्जन ही कार्ये पार पडतात.

3. जलवासी प्राणी

• बहुतांश प्रजाती समुद्री (Marine) आहेत.
• काही प्रजाती गोड्या पाण्यात (Freshwater) आढळतात.
• खडक, शिंपले किंवा इतर कठीण पृष्ठभागाला चिकटून राहतात.

4. शरीराची सममिती

• बहुतेक स्पंज असममित (Asymmetrical) असतात.
• काही प्रजातींमध्ये त्रिज्य सममिती (Radial Symmetry) आढळते.

5. स्थानबद्ध (Sessile) जीवन

• प्रौढ स्पंज एका ठिकाणी कायमस्वरूपी चिकटून राहतात.
• स्वतःहून हालचाल करत नाहीत.
• म्हणून त्यांना Sessile Animals म्हणतात.

6. कॉलर पेशी (Choanocytes)

• शरीराच्या आतील बाजूस Choanocytes (Collar Cells) असतात.
• फ्लॅजेलामुळे पाण्याचा प्रवाह निर्माण होतो.
• अन्नकण पकडणे व पचनात मदत होते.

📘 MPSC Tip : Choanocytes हे रंध्रीय प्राणीसंघाचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे.

7. शरीराला आधार

स्पंजच्या शरीराला अंतःकंकालाचा आधार मिळतो.

• Spongin तंतू
• Calcareous Spicules (कॅल्शियम कार्बोनेटच्या कंटिका)
• Siliceous Spicules (सिलिकाच्या कंटिका)

8. पोषण

• Filter Feeding द्वारे अन्नग्रहण करतात.
• पाण्यातील सूक्ष्म अन्नकण खातात.

9. श्वसन व उत्सर्जन

• स्वतंत्र श्वसन किंवा उत्सर्जन संस्था नसते.
• ही कार्ये Diffusion व पाण्याच्या प्रवाहाद्वारे होतात.

10. प्रजनन

अलैंगिक प्रजनन

• मुकुलायन (Budding)
• तुकडे पडून (Fragmentation)
• जेम्युल (Gemmule) निर्मिती

लैंगिक प्रजनन

• बहुतेक स्पंज उभयलिंगी (Hermaphrodite) असतात.
• फलन बहुधा अंतर्गत (Internal Fertilization) होते.
• विकास अप्रत्यक्ष (Indirect Development) असून पोहणारी अळी (Larva) तयार होते.

पाण्याचा प्रवाह (Water Canal System)

पाणी
⬇️
Ostia (ऑस्टीया)
⬇️
Canals (कालवे)
⬇️
Spongocoel
⬇️
Osculum (ऑस्कुलम)
⬇️
पाणी बाहेर

---

शरीराला आधार (Endoskeleton)

स्पंजच्या शरीराला अंतःकंकाल (Endoskeleton) असतो. हा पुढीलपैकी एका किंवा अधिक घटकांपासून बनलेला असतो.

घटक	माहिती
Spongin	लवचिक प्रथिनयुक्त (Proteinaceous) तंतू; शरीराला आधार व लवचिकता प्रदान करतात.
Calcareous Spicules	कॅल्शियम कार्बोनेट (CaCO₃) पासून बनलेल्या कंटिका.
Siliceous Spicules	सिलिका (SiO₂) पासून बनलेल्या कंटिका.

टीप: सर्व स्पंजमध्ये वरील तिन्ही घटक एकत्र आढळत नाहीत. वेगवेगळ्या वर्गांमध्ये अंतःकंकाल स्पॉंजिन, कॅल्शियम कार्बोनेटच्या कंटिका, सिलिकाच्या कंटिका किंवा त्यांचे संयोजन यांपासून बनलेला असतो.

---

प्रजनन

• अलैंगिक : Budding, Fragmentation, Gemmule
• लैंगिक : बहुतेक Hermaphrodite, Internal Fertilization
• विकास अप्रत्यक्ष असून अळी (Larva) तयार होते.

---

उदाहरणे

• 🟢 Sycon (Scypha)
• 🟢 Euspongia (Bath Sponge)
• 🟢 Hyalonema (Glass Sponge)
• 🟢 Spongilla (Freshwater Sponge)

---

स्पर्धा परीक्षांसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

✅ सर्वात आदिम बहुपेशीय प्राणीसंघ – Porifera

✅ शरीरावर Ostia असतात.

✅ Osculum द्वारे पाणी बाहेर पडते.

✅ Choanocytes हे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे.

✅ Cellular Level of Organization.

✅ बहुतेक स्पंज असममित व स्थानबद्ध असतात.

✅ Filter Feeding करतात.

✅ Spongin किंवा Spicules यांचा आधार असतो.

✅ Gemmule फक्त गोड्या पाण्यातील स्पंजमध्ये महत्त्वाचे आहे.