हरितगृह परिणाम व जागतिक तापमान वाढ

Greenhouse Effect and Global Temperature Rise

1. हरितगृह परिणाम म्हणजे काय?

• सूर्यापासून येणारी उष्णता (लघुतरंग किरणे) पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर पोहोचते. पृष्ठभाग यातील काही किरणे शोषून घेतो व उबदार होतो, तर उर्वरित उष्णता दीर्घतरंग (इन्फ्रारेड) स्वरूपात परत वातावरणात उत्सर्जित करतो.
• वातावरणात नैसर्गिकरीत्या आढळणारे काही वायू ही परत जाणारी उष्णता अडवतात आणि तिला पूर्णपणे अवकाशात जाऊ देत नाहीत; त्यातील काही भाग पुन्हा पृष्ठभागाकडे परावर्तित करतात.
• वातावरणात उष्णता अडकून राहण्याच्या या नैसर्गिक प्रक्रियेला हरितगृह परिणाम (Greenhouse Effect) म्हणतात — काचेच्या हरितगृहात जशी उष्णता आत अडकते तसाच हा परिणाम असल्याने हे नाव पडले.
• ही प्रक्रिया नैसर्गिक व आवश्यक आहे — तिच्याशिवाय पृथ्वीचे सरासरी तापमान सुमारे −18°C इतके थंड राहिले असते; हरितगृह परिणामामुळेच पृथ्वीचे सध्याचे सरासरी तापमान सुमारे 15°C राखले जाते आणि सजीवसृष्टी शक्य होते.
• मुख्य हरितगृह वायू (GHG): कार्बन डायऑक्साइड (CO₂), मिथेन (CH₄), नायट्रस ऑक्साइड (N₂O), जलबाष्प (Water Vapour), ओझोन (O₃) आणि क्लोरोफ्लुरोकार्बन्ससारखे (CFCs) मानवनिर्मित वायू.

2. जागतिक तापमान वाढ (Global Warming) — आकडेवारी

• मानवी क्रियांमुळे (जीवाश्म इंधन ज्वलन, जंगलतोड, औद्योगिक व वाहन प्रदूषण) वातावरणातील हरितगृह वायूंचे प्रमाण औद्योगिक क्रांतीपूर्वी (सुमारे 1750) असलेल्या 278 ppm वरून सातत्याने वाढत गेले आहे.
• जागतिक हवामान संघटनेच्या (WMO) अहवालानुसार 2025 साली जागतिक सरासरी CO₂ पातळी विक्रमी 427.5 ppm वर पोहोचली — म्हणजे औद्योगिकपूर्व काळाच्या तुलनेत सुमारे 53% वाढ.
• मे 2026 मध्ये मौना लोआ वेधशाळेत (हवाई) मासिक सरासरी CO₂ पातळीने 432 ppm चा नवा उच्चांक गाठला — गेल्या 20 लाख वर्षांतील ही सर्वाधिक नोंद असल्याचे शास्त्रज्ञांचे मत आहे.
• 2025 हे वर्ष जागतिक तापमानाच्या दृष्टीने इतिहासातील दुसरे किंवा तिसरे सर्वात उष्ण वर्ष ठरले — जागतिक सरासरी पृष्ठभाग तापमान हे 1850-1900 च्या सरासरीपेक्षा 1.44°C अधिक नोंदवले गेले (WMO, आठ आंतरराष्ट्रीय डेटासेटवर आधारित एकत्रित विश्लेषण).
• 2015 ते 2025 ही सलग अकरा वर्षे नोंदीतील सर्वाधिक उष्ण वर्षे ठरली असून, 2023-2025 हा तीन वर्षांचा सरासरी कालावधीही आजवरचा सर्वाधिक उष्ण ठरला आहे (176 वर्षांच्या निरीक्षण नोंदीनुसार).
• WMO च्या 2025 च्या अंदाजानुसार, 2025-2029 या पाच वर्षांतील किमान एका वर्षात जागतिक तापमान पॅरिस कराराच्या 1.5°C मर्यादेपेक्षा जास्त वाढण्याची शक्यता 86% आहे, तर पाच वर्षांची सरासरी 1.5°C ओलांडण्याची शक्यता 70% इतकी वर्तवण्यात आली आहे (मागील वर्षीच्या 47% वरून वाढ).
• वाहन आणि औद्योगिक प्रदूषणामुळे CO₂, SO₂, NO आणि CO या वायूंचे प्रमाण सातत्याने वाढत आहे; तसेच क्लोरोफ्लुरोकार्बनसारखे (CFCs) मानवनिर्मित वायूही तापमानवाढीस कारणीभूत ठरतात.

3. हवामान बदलासाठी जबाबदार असलेल्या मानवी क्रिया

• ऊर्जा निर्मिती : वीजनिर्मितीसाठी कोळसा, नैसर्गिक वायू व खनिज तेल यांसारख्या जीवाश्म इंधनांचे ज्वलन — जागतिक उत्सर्जनातील सर्वात मोठा वाटा.
• वाहतूक : पेट्रोल व डिझेलवर चालणारी वाहने, विमान व जहाजवाहतूक यांमधून होणारे उत्सर्जन.
• औद्योगिक उत्पादन : सिमेंट, पोलाद व रसायन उद्योगांतील प्रक्रिया तसेच ऊर्जावापरामुळे होणारे उत्सर्जन.
• जंगलतोड व जमीन वापरातील बदल : वृक्षतोडीमुळे CO₂ शोषण्याची नैसर्गिक क्षमता कमी होते.
• शेती व पशुपालन : भातशेती व पशुधनामुळे मिथेन (CH₄) वायूचे उत्सर्जन, तसेच रासायनिक खतांमुळे नायट्रस ऑक्साइड (N₂O) चे उत्सर्जन.
• घनकचरा व सांडपाणी व्यवस्थापन : कचऱ्याच्या विघटनातून मिथेन वायू बाहेर पडतो.
• 2025 साली ऊर्जाक्षेत्रातील जागतिक CO₂ उत्सर्जन सुमारे 38.4 अब्ज टनांवर पोहोचले — 2019 च्या तुलनेत हे प्रमाण 5% अधिक आहे (IEA, Global Energy Review 2026).

MPSC / UPSC संदर्भ मुद्दे

• हरितगृह परिणाम ही नैसर्गिक व जीवसृष्टीसाठी आवश्यक प्रक्रिया आहे; तिच्या अतिवाढीमुळे जागतिक तापमानवाढ होते.
• प्रमुख हरितगृह वायू (उतरत्या तीव्रतेनुसार परिणाम — प्रति रेणू): CFCs > N₂O > CH₄ > CO₂, परंतु वातावरणातील प्रमाणामुळे CO₂ चा एकूण परिणाम सर्वाधिक.
• पॅरिस करार (2015) : तापमानवाढ 2°C पेक्षा कमी व शक्यतो 1.5°C पर्यंत मर्यादित ठेवण्याचे उद्दिष्ट.
• 2025 : जागतिक सरासरी तापमान — 1850-1900 च्या तुलनेत +1.44°C (WMO); वातावरणातील CO₂ — 427.5 ppm सरासरी, मे 2026 मध्ये मासिक उच्चांक 432 ppm.
• भारताच्या दृष्टीने महत्त्वाचे : भारत हा जागतिक हरितगृह वायू उत्सर्जनात तिसऱ्या क्रमांकाचा देश असून 2070 पर्यंत निव्वळ-शून्य (Net Zero) उत्सर्जनाचे उद्दिष्ट भारताने जाहीर केले आहे (COP26, ग्लासगो).