वारा आणि वाऱ्याचे प्रकार

वारा आणि वाऱ्याचे प्रकार
Wind and Types of Wind

वारा म्हणजे काय?

वारा म्हणजे हवेची मुख्यतः क्षैतिज हालचाल होय. वाऱ्याचे दोन प्रमुख घटक म्हणजे वेग (Wind Speed) आणि दिशा (Wind Direction).

वारा प्रामुख्याने वायुदाबातील फरकामुळे निर्माण होतो. हवा सामान्यतः उच्च वायुदाबाच्या प्रदेशाकडून कमी वायुदाबाच्या प्रदेशाकडे वाहते. पृथ्वीचे घूर्णन, कोरिओलिस परिणाम, घर्षण आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती यांमुळे वाऱ्याच्या दिशा व वेगावर परिणाम होतो.

कोरिओलिस परिणाम: उत्तर गोलार्धात वारे उजवीकडे, तर दक्षिण गोलार्धात वारे डावीकडे वळतात.

वारा प्रत्यक्ष दिसत नाही; मात्र त्याचे परिणाम झाडांची पाने व फांद्या हलणे, धूळ किंवा वाळू उडणे, ढगांची हालचाल इत्यादींमधून दिसून येतात.

टीप: वारा हा "भोवरे आणि झुळकांपासून बनलेला असतो" असे म्हणणे अचूक नाही. झुळूक (Gust) म्हणजे वाऱ्याच्या वेगात होणारी अल्पकालीन वाढ, तर भंवर/एडी (Eddy) ही हवेच्या प्रवाहातील स्थानिक फिरती हालचाल आहे.

वाऱ्यांचे प्रमुख वर्गीकरण

भूगोलात वाऱ्यांचे वर्गीकरण प्रामुख्याने पुढील प्रकारे केले जाते:

1. ग्रहीय / प्रचलित वारे (Planetary or Permanent Winds)
2. नियतकालिक वारे (Periodic Winds)
3. स्थानिक वारे (Local Winds)

1. ग्रहीय किंवा प्रचलित वारे

पृथ्वीवर मोठ्या अक्षवृत्तीय पट्ट्यांमध्ये दीर्घकाळ किंवा वर्षभर विशिष्ट दिशेने वाहणाऱ्या वाऱ्यांना ग्रहीय / प्रचलित वारे म्हणतात.

यांचे प्रमुख प्रकार:

• व्यापार वारे (Trade Winds)
• वेस्टरलीज (Westerlies)
• ध्रुवीय पूर्वेकडील वारे (Polar Easterlies)

1. व्यापार वारे (Trade Winds)

व्यापार वाऱ्यांना उष्णकटिबंधीय पूर्वेकडील वारे (Tropical Easterlies) असेही म्हणतात.

हे वारे साधारण उपोष्णकटिबंधीय उच्चदाब पट्ट्यांपासून विषुववृत्तीय कमी दाबाच्या पट्ट्याकडे वाहतात. पृथ्वीच्या घूर्णनामुळे निर्माण होणाऱ्या कोरिओलिस परिणामामुळे त्यांची दिशा वळते.

उत्तर गोलार्ध

व्यापार वारे ईशान्येकडून नैऋत्येकडे वाहतात.

ईशान्य व्यापार वारे (Northeast Trade Winds)

दक्षिण गोलार्ध

व्यापार वारे आग्नेयेकडून वायव्येकडे वाहतात.

आग्नेय व्यापार वारे (Southeast Trade Winds)

ITCZ: विषुववृत्ताजवळ व्यापार वारे एकत्र येतात. या प्रदेशाला आंतरउष्णकटिबंधीय अभिसरण क्षेत्र (Inter-Tropical Convergence Zone — ITCZ) म्हणतात.

2. वेस्टरलीज (Westerlies)

पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वाहणाऱ्या प्रचलित वाऱ्यांना वेस्टरलीज (Westerlies) म्हणतात.

हे वारे प्रामुख्याने 30° ते 60° उत्तर आणि दक्षिण अक्षांशांच्या दरम्यान आढळतात.

वेस्टरलीज = Westerlies = पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वाहणारे वारे

यांना पारंपरिक भूगोलात व्यापारविरोधी वारे (Anti-trade Winds) असेही म्हटले जाते.

वेस्टरलीजचे महत्त्व:

• मध्य अक्षांशातील हवामानावर मोठा प्रभाव पडतो.
• पश्चिमेकडून पूर्वेकडे हवामान प्रणालींच्या हालचालीस हातभार लागतो.
• अतिरिक्त-उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळांच्या हालचालींवर प्रभाव पडतो.

3. ध्रुवीय पूर्वेकडील वारे (Polar Easterlies)

ध्रुवीय उच्चदाब पट्ट्यांकडून उपध्रुवीय कमी दाबाच्या पट्ट्याकडे वाहणाऱ्या थंड वाऱ्यांना ध्रुवीय पूर्वेकडील वारे (Polar Easterlies) म्हणतात.

• उत्तर गोलार्ध: ईशान्येकडून नैऋत्येकडे
• दक्षिण गोलार्ध: आग्नेयेकडून वायव्येकडे

हे वारे साधारणपणे थंड आणि तुलनेने कोरडे असतात.

2. नियतकालिक वारे (Periodic Winds)

ज्या वाऱ्यांची दिशा दिवस-रात्र किंवा ऋतूनुसार ठराविक पद्धतीने बदलते, त्यांना नियतकालिक वारे म्हणतात.

अ) मान्सून वारे (Monsoon Winds)

ऋतूनुसार दिशा बदलणाऱ्या मोठ्या प्रमाणावरील वाऱ्यांना मान्सून वारे म्हणतात.

मान्सूनच्या निर्मितीत महत्त्वाचे घटक:

• जमीन आणि समुद्र यांच्या असमान तापण्यामुळे निर्माण होणारे दाबातील फरक
• ऋतूनुसार दाबपट्ट्यांमध्ये होणारे बदल
• ITCZ चे हंगामी स्थलांतर
• भूआकार व पर्वतरांगा
• वातावरणीय परिसंचरण

भारतीय मान्सूनच्या निर्मितीमध्ये भारतीय उपखंड, हिंदी महासागर, अरबी समुद्र, बंगालचा उपसागर आणि हिमालय यांचा महत्त्वपूर्ण प्रभाव आहे.

ब) जमीन वारा (Land Breeze)

रात्री जमीन समुद्रापेक्षा जलद थंड होते. त्यामुळे जमिनीवर तुलनेने उच्च दाब आणि समुद्रावर तुलनेने कमी दाब निर्माण होतो.

रात्री → जमीन → समुद्र

जमीन वारा साधारणपणे थंड व तुलनेने कोरडी हवा समुद्राच्या दिशेने वाहून नेतो.

क) सागरी वारा (Sea Breeze)

दिवसा जमीन समुद्रापेक्षा जलद तापते. त्यामुळे जमिनीवर तुलनेने कमी दाब आणि समुद्रावर तुलनेने जास्त दाब निर्माण होतो.

दिवसा → समुद्र → जमीन

सागरी वारा साधारणपणे तुलनेने थंड व दमट हवा जमिनीच्या दिशेने आणतो.

ड) दरी वारा (Valley Breeze)

दिवसा पर्वतांचे उतार तापल्यामुळे उतारालगतची हवा तापते आणि वरच्या दिशेने वाहते. या वाऱ्याला दरी वारा म्हणतात.

दिवसा → दरी / खालचा भाग → पर्वताचा उतार

इ) पर्वतीय वारा (Mountain Breeze)

रात्री पर्वतांचे उतार जलद थंड होतात. थंड व जड हवा उताराने खाली दरीच्या दिशेने वाहते. या वाऱ्याला पर्वतीय वारा म्हणतात.

रात्री → पर्वताचा उतार → दरी

3. स्थानिक वारे (Local Winds)

विशिष्ट प्रदेशातील स्थानिक भौगोलिक, तापमान, दाब किंवा पर्वतीय परिस्थितीमुळे निर्माण होणाऱ्या वाऱ्यांना स्थानिक वारे म्हणतात.

स्थानिक वारा	प्रदेश	मुख्य वैशिष्ट्य
लू (Loo)	उत्तर भारत व पाकिस्तान	उन्हाळ्यात वाहणारा अत्यंत उष्ण व कोरडा वारा
फोहन (Föhn)	आल्प्स पर्वत परिसर	उबदार व कोरडा उतरणारा वारा
चिनूक (Chinook)	रॉकी पर्वत, उत्तर अमेरिका	उबदार व कोरडा उतरणारा वारा
हरमट्टन (Harmattan)	पश्चिम आफ्रिका	सहारा प्रदेशातून गिनीच्या आखाताकडे वाहणारा कोरडा, धुळीचा वारा
घिबली (Ghibli)	लिबिया व ट्युनिशिया	सहारा प्रदेशातील उष्ण व कोरडा वारा
पॅम्पेरो (Pampero)	अर्जेंटिना, उरुग्वे व परिसर	दक्षिणेकडून येणारा थंड वारा
बर्ग वारा (Berg Wind)	दक्षिण आफ्रिका	उष्ण, कोरडा उतरणारा वारा
बारगुझिन (Barguzin)	बैकाल सरोवर परिसर, रशिया	स्थानिक थंड वारा
Southerly Buster	न्यू साउथ वेल्स, ऑस्ट्रेलिया	अचानक येणारा थंड, जोरदार दक्षिणेकडील वारा

वारा कसा मोजला जातो?

वाऱ्याचे दोन प्रमुख घटक आहेत: वेग आणि दिशा. त्यामुळे त्यासाठी स्वतंत्र उपकरणे वापरली जातात.

1. अ‍ॅनिमोमीटर (Anemometer)

वाऱ्याचा वेग मोजण्यासाठी अ‍ॅनिमोमीटरचा वापर केला जातो.

प्रमुख प्रकार:

• Cup Anemometer
• Propeller Anemometer
• Hot-wire Anemometer
• Sonic Anemometer
• Laser Doppler Anemometer

वाऱ्याचा वेग सामान्यतः मीटर प्रति सेकंद (m/s) किंवा किलोमीटर प्रति तास (km/h) मध्ये व्यक्त केला जातो.

2. विंड वेन / वेदरकॉक (Wind Vane / Weathercock)

वाऱ्याची दिशा निश्चित करण्यासाठी विंड वेन किंवा वेदरकॉक वापरले जाते.

महत्त्वाचे: वाऱ्याची दिशा ज्या दिशेने वारा येतो त्या दिशेने सांगितली जाते.

उदा. पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वारा वाहत असल्यास त्याला पश्चिमेकडील वारा (Westerly Wind) म्हणतात.

Roaring Forties

दक्षिण गोलार्धातील साधारण 40°S ते 50°S अक्षांशांमध्ये वाहणाऱ्या शक्तिशाली वेस्टरलीजना Roaring Forties म्हणतात.

टीप: Roaring Forties हे स्वतंत्र स्थानिक वाऱ्याचे उदाहरण नसून Westerlies चे विशेष प्रादेशिक नाव आहे.

Alisios आणि Alizé बाबत महत्त्वाची दुरुस्ती

Alisios हा स्पॅनिश भाषेत आणि Alizé हा फ्रेंच भाषेत Trade Winds साठी वापरला जाणारा शब्द आहे.

त्यामुळे Alisios आणि Alizé यांना स्वतंत्र स्थानिक वारे म्हणून यादीत दाखवणे योग्य नाही.

MPSC / UPSC क्विक रेफरन्स

मुद्दा	तपशील
वाऱ्याचे प्रमुख वर्ग	ग्रहीय/प्रचलित, नियतकालिक आणि स्थानिक वारे
ग्रहीय वाऱ्यांचे प्रमुख प्रकार	व्यापार वारे, वेस्टरलीज, ध्रुवीय पूर्वेकडील वारे
उत्तर गोलार्धातील व्यापार वारे	ईशान्य व्यापार वारे (NE Trades)
दक्षिण गोलार्धातील व्यापार वारे	आग्नेय व्यापार वारे (SE Trades)
व्यापार वाऱ्यांचा पट्टा	उपोष्णकटिबंधीय उच्चदाबापासून विषुववृत्तीय कमी दाबाकडे
वेस्टरलीज	पश्चिमेकडून पूर्वेकडे; साधारण 30°–60° अक्षांश
ध्रुवीय पूर्वेकडील वारे	ध्रुवीय उच्चदाबापासून उपध्रुवीय कमी दाबाकडे
जमीन वारा	रात्री: जमीन → समुद्र
सागरी वारा	दिवसा: समुद्र → जमीन
दरी वारा	दिवसा: दरी/खालच्या भागातून वरच्या दिशेने
पर्वतीय वारा	रात्री: पर्वताच्या उतारावरून दरीकडे
भारतातील प्रसिद्ध स्थानिक वारा	लू
लूचे वैशिष्ट्य	अत्यंत उष्ण व कोरडा उन्हाळी वारा
हरमट्टन	पश्चिम आफ्रिका; सहारा → गिनीचा आखात
फोहन	आल्प्स परिसरातील उबदार, कोरडा उतरणारा वारा
चिनूक	रॉकी पर्वत परिसरातील उबदार, कोरडा वारा
Roaring Forties	दक्षिण गोलार्धातील साधारण 40°S–50°S मधील शक्तिशाली Westerlies
वाऱ्याचा वेग मोजणारे उपकरण	Anemometer
वाऱ्याची दिशा मोजणारे उपकरण	Wind Vane / Weathercock
कोरिओलिस परिणाम	उत्तर गोलार्धात उजवीकडे, दक्षिण गोलार्धात डावीकडे विचलन

परीक्षेसाठी झटपट लक्षात ठेवा

Trade Winds → पूर्वेकडून पश्चिमेकडे

Westerlies → पश्चिमेकडून पूर्वेकडे

Polar Easterlies → पूर्वेकडून पश्चिमेकडे

Land Breeze → रात्री → जमीन ते समुद्र

Sea Breeze → दिवसा → समुद्र ते जमीन

Valley Breeze → दिवसा → वरच्या दिशेने

Mountain Breeze → रात्री → खाली दरीकडे

Anemometer → वाऱ्याचा वेग

Wind Vane → वाऱ्याची दिशा

Roaring Forties → 40°S–50°S → Westerlies

Harmattan → सहारा → गिनीचा आखात

परीक्षा टिप: Trade Winds, Westerlies आणि Polar Easterlies हे ग्रहीय/प्रचलित वारे आहेत; तर Loo, Föhn, Chinook, Harmattan, Pampero इत्यादी स्थानिक वारे आहेत.