भारताचे उपराष्ट्रपती
भारताचे उपराष्ट्रपती हे भारत या देशातील दुसरे सर्वोच्च घटनात्मक पद आहे. हे पद राष्ट्रपतींच्या खालोखाल मानाच्या क्रमाने येते. मर्यादित कार्यकारी अधिकार असूनही, भारतीय लोकशाहीच्या सातत्यासाठी आणि संसदीय व्यवस्थेच्या सुरळीत कार्यासाठी उपराष्ट्रपतींची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे.
📌 भारताच्या उपराष्ट्रपतींबद्दल
भारतीय संविधानाने परिकल्पित केलेले उपराष्ट्रपती पद हे राष्ट्रपतीनंतरचे सर्वोच्च सन्माननीय घटनात्मक पद आहे. संसदीय शासनपद्धतीमध्ये उपराष्ट्रपती हे विधिमंडळ आणि कार्यकारी व्यवस्थेमधील एक महत्त्वाचा दुवा म्हणून कार्य करतात.
हे पद भारतीय संसदीय प्रणालीच्या सुरळीत कामकाजासाठी आवश्यक असलेल्या कायदेविषयक व घटनात्मक जबाबदाऱ्यांचे संतुलित संयोजन दर्शवते.
टीप : भारताच्या उपराष्ट्रपती पदाची संकल्पना अमेरिकेच्या उपराष्ट्रपती पदावर आधारित आहे.
📜 घटनात्मक तरतुदी
भारतीय संविधानाच्या भाग पाच अंतर्गत अनुच्छेद ६३ ते ७१ मध्ये भारताच्या उपराष्ट्रपती पदाशी संबंधित तरतुदी नमूद केल्या आहेत.
- निवडणूक पद्धत
- कार्यकाळ
- शपथ व प्रतिज्ञा
- अधिकार व कार्ये
- पदच्युती व रिक्तता
🗳️ उपराष्ट्रपती पदाची निवडणूक
भारताच्या उपराष्ट्रपतींची निवड थेट जनतेद्वारे न होता अप्रत्यक्ष पद्धतीने केली जाते.
निवडणूक मंडळ
मतदान करणारे सदस्य :
- संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे निवडून आलेले सदस्य
- संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे नामनिर्देशित सदस्य
मतदान न करणारे सदस्य :
- राज्य विधानसभेचे सदस्य
निवडणूक प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीने एकल हस्तांतरणीय मत प्रणालीद्वारे आणि गुप्त मतदानाने घेतली जाते.
निवडणुकीशी संबंधित सर्व वादांचा अंतिम निर्णय सर्वोच्च न्यायालय देते.
🎓 उपराष्ट्रपती पदासाठी पात्रता
- भारताचा नागरिक असावा
- वय किमान ३५ वर्षे पूर्ण असावे
- राज्यसभा सदस्य होण्यास पात्र असावे
- कोणतेही लाभाचे पद धारण केलेले नसावे
अतिरिक्त अटी :
- २० प्रस्तावक व २० अनुमोदक आवश्यक
- ₹१५,००० सुरक्षा ठेव (RBI)
🙏 शपथ व प्रतिज्ञा
उपराष्ट्रपती पदाची शपथ राष्ट्रपती किंवा त्यांच्या वतीने नियुक्त व्यक्तीकडून दिली जाते.
मी भारताच्या संविधानावर खरी श्रद्धा आणि निष्ठा ठेवीन आणि माझ्या पदाची कर्तव्ये प्रामाणिकपणे पार पाडीन.
⏳ कार्यकाळ
- कार्यकाळ : ५ वर्षे
- उत्तराधिकारी येईपर्यंत पदावर राहू शकतात
- पुन्हा निवडून येण्यास कोणतीही मर्यादा नाही
🏛️ अधिकार व कार्ये
1) राज्यसभेचे पदसिद्ध अध्यक्ष
भारताचे उपराष्ट्रपती हे राज्यसभेचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात आणि सभागृहाचे कामकाज नियंत्रित करतात.
2) राष्ट्रपती म्हणून कार्य
राष्ट्रपती पद रिक्त झाल्यास उपराष्ट्रपती जास्तीत जास्त ६ महिन्यांसाठी राष्ट्रपती म्हणून कार्य करतात. या काळात राज्यसभेचे उपसभापती अध्यक्षपदाची जबाबदारी सांभाळतात.
💰 वेतन व भत्ते
- स्वतंत्र वेतन नाही
- राज्यसभेच्या अध्यक्षपदाचा पगार
- निवास, प्रवास, वैद्यकीय सुविधा
- राष्ट्रपती म्हणून कार्यरत असताना राष्ट्रपतींचे वेतन
📨 राजीनामा व पदच्युती
- 🔹 राजीनामा
- उपराष्ट्रपती राष्ट्रपतींकडे लेखी राजीनामा देऊ शकतात.
- 🔹 पदच्युती प्रक्रिया
- महाभियोग आवश्यक नाही
- ठराव फक्त राज्यसभेत मांडता येतो
- किमान १४ दिवसांची आगाऊ सूचना
- राज्यसभेत प्रभावी बहुमत व लोकसभेत साधे बहुमत आवश्यक
🔚 निष्कर्ष
भारताचे उपराष्ट्रपती हे पद मर्यादित अधिकारांचे असले तरी भारतीय लोकशाहीच्या स्थैर्य, घटनात्मक सातत्य आणि संसदीय परंपरेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
0 टिप्पण्या