🌪️ भारतातील चक्रीवादळांची उत्पत्ती

भारतातील चक्रीवादळे प्रामुख्याने बंगालच्या उपसागरात तयार होतात. ही चक्रीवादळे सामान्यतः पूर्वेकडून पश्चिमेकडे सरकतात आणि पूर्व घाटावर धडक देतात. परिणामी, ओडिशा, आंध्र प्रदेश आणि तामिळनाडू या राज्यांमध्ये जोरदार पाऊस, प्रचंड वारे आणि मोठ्या प्रमाणावर हानी होते.

🌡️ चक्रीवादळांच्या निर्मितीची कारणे

• सप्टेंबरच्या अखेरीस बंगालच्या उपसागरातील समुद्राचे पाणी अतिशय गरम होते.
• हे उबदार पृष्ठभागाचे पाणी उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळांसाठी आदर्श परिस्थिती तयार करते.
• पूर्वेकडील जेट स्ट्रीम चक्रीवादळांना पश्चिमेकडे ढकलते.

📌 ही प्रक्रिया सप्टेंबरच्या अखेरपासून ते नोव्हेंबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत चालते.
📌 बनारस व अलाहाबादपर्यंत याचा परिणाम दिसून येतो.

🌀 चक्रीवादळाचे कार्य व वैशिष्ट्ये

🔸 दाब व्यवस्थापन

चक्रीवादळाच्या केंद्रभागी हवेचा दाब अत्यंत कमी असतो. त्यामुळे बाहेरून वारे वेगाने आत ओढले जातात. या वाऱ्यांचा वेग अनेकदा 220 किमी/ताशी इतका असतो.

🔸 वाऱ्यांची दिशा

• उत्तर गोलार्धात – घड्याळाच्या उलट दिशेने
• दक्षिण गोलार्धात – घड्याळाच्या दिशेने

👁️ चक्रीवादळाचा डोळा (Eye)

चक्रीवादळाच्या मध्यभागी शांत परिसर असतो, यालाच चक्रीवादळाचा डोळा म्हणतात. त्याचे आकाश निरभ्र असते. त्याभोवतीच्या नेत्रभिंतीत सर्वाधिक पाऊस व वेगवान वारे आढळतात.

• डोळ्याचा व्यास: 25-30 किमी
• संपूर्ण चक्रीवादळाचा व्यास: 500-600 किमी

🌊 चक्रीवादळासाठी आवश्यक अटी

• समुद्राचे तापमान 27°C किंवा त्यापेक्षा अधिक असणे आवश्यक.
• बाष्पीभवन → संक्षेपण → सुप्त उष्णता ही चक्रीवादळाची ऊर्जा.
• चक्रीवादळे साधारणतः 10° उत्तर ते 10° दक्षिण अक्षांशात तयार होतात.
• विषुववृत्तावर चक्रीवादळे निर्माण होत नाहीत (कोरिओलिस बल शून्य).
• पूर्व किनाऱ्यावर उबदार प्रवाह → चक्रीवादळ निर्मिती जास्त.

🌍 जगभरातील चक्रीवादळांची नावे

• अमेरिका: हरिकेन
• चीन: टायफून
• भारत: सायक्लोन / चक्रीवादळ
• ऑस्ट्रेलिया: विली विलीज

🛑 चक्रीवादळ कसे मरते?

चक्रीवादळाची ऊर्जा सुप्त उष्णतेवर अवलंबून असते. ही ऊर्जा मिळणे थांबले की चक्रीवादळ कमजोर होऊन मरते.

• चक्रीवादळ ध्रुवांच्या दिशेने गेल्यास
• चक्रीवादळ जमिनीवर आल्यास (गरम पाणी उपलब्ध नसते)

🌊 अरबी समुद्रात वाढलेली चक्रीवादळाची गतिविधी

अलिकडच्या संशोधनानुसार, गेल्या काही दशकांमध्ये अरबी समुद्रात निर्माण होणाऱ्या उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळांची संख्या झपाट्याने वाढली आहे. हवामान बदल आणि जागतिक तापमानवाढ यामुळे आगामी काळातही हीच प्रवृत्ती कायम राहील, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जाते.

📍 अरबी समुद्राचे भौगोलिक महत्त्व

अरबी समुद्र हा उत्तर हिंद महासागराचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. तो खालील प्रदेशांनी वेढलेला आहे:

• पूर्वेला – भारतीय उपखंड
• पश्चिमेला – अरबी द्वीपकल्प
• दक्षिणेला – सोमालिया प्रदेश

इतिहासात या समुद्रात पश्चिम पॅसिफिक किंवा अटलांटिक महासागराप्रमाणे चक्रीवादळे वारंवार येत नव्हती. मात्र, अलिकडच्या काळात अरबी समुद्रातील चक्रीवादळांची संख्या आणि तीव्रता दोन्ही वाढत असल्याचे दिसून येते.

📈 संशोधनातील निष्कर्ष

वैज्ञानिक अभ्यासानुसार —

• गेल्या चार दशकांमध्ये अरबी समुद्रात चक्रीवादळ निर्मितीमध्ये सुमारे 50% वाढ झाली आहे.
• भविष्यातही याच वाढतीची प्रवृत्ती कायम राहण्याची शक्यता आहे.

🌡️ वाढीची प्रमुख कारणे

अरबी समुद्रातील चक्रीवादळांच्या वाढीमागील मुख्य कारण म्हणजे —

• समुद्राच्या पृष्ठभागाच्या तापमानात वाढ (Sea Surface Temperature Increase)
• ही वाढ जागतिक तापमानवाढ आणि हवामान बदलाचा थेट परिणाम आहे.
• उबदार समुद्र पाणी हे चक्रीवादळांसाठी आवश्यक ऊर्जा पुरवते. त्यामुळे समुद्र जितका उबदार, तितकी चक्रीवादळे अधिक संख्येने आणि अधिक तीव्रतेने निर्माण होण्याची शक्यता वाढते.

⚠️ किनारी भागांवरील परिणाम

चक्रीवादळ क्रियाकलापातील वाढीचा सर्वाधिक परिणाम किनारी समुदायांवर दिसून येतो. ते विशेषतः खालील धोक्यांना बळी पडतात:

• 🌊 वादळ लाटा (Storm Surge)
• 🌧️ मुसळधार पावसामुळे पूरस्थिती
• 💨 जोरदार वाऱ्यांमुळे होणारे व्यापक नुकसान

📌 या वाढीचा सर्वाधिक प्रभाव महाराष्ट्र, गुजरात, गोवा, कर्नाटक आणि पाकिस्तानच्या किनारी भागांवर जाणवतो.

भारतातील चक्रीवादळांची अद्ययावत यादी (1970-2024)

क्र.	वर्ष	चक्रीवादळाचे नाव	प्रदेश
1	1970	भोला चक्रीवादळ	बंगालचा उपसागर
2	1990	Super Cyclonic Storm BOB 01	बंगालचा उपसागर
3	1999	ओडिशा चक्रीवादळ	बंगालचा उपसागर
4	2002	चक्रीवादळ BOB 03	बंगालचा उपसागर
5	2005	प्यार चक्रीवादळ	बंगालचा उपसागर
6	2008	चक्रीवादळ निशा	हिंदी महासागर
7	2009	चक्रीवादळ फ्यान	अरबी समुद्र
8	2012	निलम चक्रीवादळ	बंगालचा उपसागर
9	2013	चक्रीवादळ फायलिन	बंगालचा उपसागर
10	2014	हुदहुद चक्रीवादळ	बंगालचा उपसागर
11	2016	वरदाह चक्रीवादळ	बंगालचा उपसागर
12	2018	चक्रीवादळ तितली	बंगालचा उपसागर
13	2019	चक्रीवादळ फनी	बंगालचा उपसागर
14	2019	चक्रीवादळ बुलबुल	बंगालचा उपसागर
15	2020	चक्रीवादळ अम्फान	बंगालचा उपसागर
16	2021	चक्रीवादळ तौक्ते	अरबी समुद्र
17	2021	चक्रीवादळ यास	बंगालचा उपसागर
18	2021	गुलाब चक्रीवादळ	अरबी समुद्र
19	2021	चक्रीवादळ जवाद	बंगालचा उपसागर
20	2022	असानी चक्रीवादळ	बंगालचा उपसागर
21	2022	सित्रांग चक्रीवादळ	बंगालचा उपसागर
22	2022	मांडौस चक्रीवादळ	बंगालचा उपसागर
23	2023	मोचा चक्रीवादळ	बंगालचा उपसागर
24	2023	बिपरजॉय चक्रीवादळ	अरबी समुद्र
25	2023	हमून चक्रीवादळ	बंगालचा उपसागर
26	2024	रेमल चक्रीवादळ	बंगालचा उपसागर
27	2024	सागर चक्रीवादळ	अरबी समुद्र