🌾 भारतातील शेती

भारत हा एक कृषीप्रधान देश मानला जातो कारण देशातील सुमारे 54% कामगार शक्ती शेती व शेतीशी संबंधित व्यवसायांवर अवलंबून आहे. भारतीय अर्थव्यवस्थेचा कणा म्हणून शेतीला विशेष महत्त्व आहे.

---

🌦️ भारताची कृषी-हवामान क्षेत्रे

हवामान, माती, पर्जन्यमान, तापमान व पीक पद्धती यांच्या आधारावर नियोजन आयोगाने भारताचे 15 कृषी-हवामान क्षेत्र निश्चित केले आहेत.

✔️ भारताची 15 कृषी-हवामान क्षेत्रे

• झोन 1: पश्चिम हिमालयीन प्रदेश – जम्मू-काश्मीर, हिमाचल प्रदेश, उत्तराखंड
• झोन 2: पूर्व हिमालयीन प्रदेश – आसाम, सिक्कीम, पश्चिम बंगाल, ईशान्येकडील राज्ये
• झोन 3: खालचा गंगेचा मैदानी प्रदेश – पश्चिम बंगाल
• झोन 4: मध्य गंगेच्या मैदानी प्रदेश – उत्तर प्रदेश, बिहार
• झोन 5: उच्च गंगेच्या मैदानी प्रदेश – उत्तर प्रदेश
• झोन 6: गंगेच्या पलीकडील मैदानी प्रदेश – पंजाब, हरियाणा, दिल्ली, राजस्थान
• झोन 7: पूर्व पठार व डोंगराळ प्रदेश – महाराष्ट्र, ओडिशा, झारखंड
• झोन 8: मध्य पठार व डोंगराळ प्रदेश – मध्य प्रदेश, राजस्थान
• झोन 9: पश्चिम पठार व डोंगराळ प्रदेश – महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश
• झोन 10: दक्षिण पठार व डोंगराळ प्रदेश – आंध्र प्रदेश, कर्नाटक, तामिळनाडू
• झोन 11: पूर्व किनारपट्टीचे मैदाने – ओडिशा, आंध्र प्रदेश, तामिळनाडू
• झोन 12: पश्चिम किनारपट्टीचे मैदान व घाट – केरल, गोवा, महाराष्ट्र
• झोन 13: गुजरातचे मैदाने व डोंगराळ प्रदेश – गुजरात
• झोन 14: पश्चिम कोरडा प्रदेश – राजस्थान
• झोन 15: बेट प्रदेश – अंदमान-निकोबार, लक्षद्वीप

📌 टीप: पीक उत्पादन हे त्या भागाच्या हवामान व भौगोलिक परिस्थितीवर अवलंबून असते.

🌱 हवामान व पिकांतील संबंध

• गहू – समशीतोष्ण हवामान, हिवाळी (रब्बी) पीक
• भात – उष्णकटिबंधीय हवामान, पावसाळी (खरीप) पीक

🌾 भारतातील पीक हंगाम

🌧️ 1. खरीप पीक हंगाम

पेरणी: जून–जुलै | कापणी: ऑक्टोबर–नोव्हेंबर

• अन्नधान्ये: भात, ज्वारी, बाजरी, मका
• कडधान्ये: मूग, उडीद, सोयाबीन
• तेलबिया: भुईमूग, सूर्यफूल, तीळ
• नगदी पिके: कापूस, तंबाखू

❄️ 2. रब्बी पीक हंगाम

पेरणी: ऑक्टोबर–नोव्हेंबर | कापणी: एप्रिल–मे

• अन्नधान्ये: गहू, जव
• डाळी: हरभरा, वाटाणे
• तेलबिया: मोहरी

☀️ 3. उन्हाळी पीक हंगाम

खरीप व रब्बी दरम्यान घेतले जाणारे, सिंचनावर अवलंबून असलेले पीक.

• टरबूज, खरबूज, काकडी

📌 महत्त्वाची बाब:
मूग आणि उडीद ही पिके खरीप व उन्हाळी दोन्ही हंगामांत घेतली जातात.

भारतातील प्रमुख अन्न पिके  इथे क्लिक करा.

भारतामधील प्रमुख कडधान्य आणि तेलबिया पिके इथे क्लिक करा.

भारतातील प्रमुख नगदी पिके इथे क्लिक करा.