भारतामधील प्रमुख कडधान्य आणि तेलबिया पिके

भारत हा कृषीप्रधान देश असून, शाकाहारी लोकसंख्येसाठी डाळी (कडधान्ये) हा प्रथिनांचा प्रमुख स्रोत आहे. भारतीय आहारात डाळींना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. तथापि, वाढती लोकसंख्या आणि उत्पादनातील मर्यादा यांमुळे डाळींच्या आयातीमध्ये भारताचा जगात पहिला क्रमांक लागतो.

✔ भारतातील प्रमुख कडधान्य पिके (Pulses)

सर्व कडधान्य पिके फॅबॅसी (Fabaceae) / लेग्युमिनोसे (Leguminosae) या वनस्पती कुटुंबातील आहेत.

महत्त्वाचे वैशिष्ट्य :
कडधान्य पिकांच्या मुळांच्या गाठींमध्ये रायझोबियम (Rhizobium) जीवाणू आढळतो. हा जीवाणू वातावरणातील नायट्रोजनचे नायट्रेटमध्ये रूपांतर करून मातीची सुपीकता वाढवतो.

पीक फेरपालटीत कडधान्य पिकांना सर्वाधिक महत्त्व आहे.
मातीतील नायट्रोजनचे प्रमाण वाढवणारी पिके म्हणून ओळख.

🔹 कडधान्य पिकांचे हंगामानुसार वर्गीकरण

रब्बी पिके : तूर, हरभरा, वाटाणे, मसूर
खरीप पिके : सोयाबीन, मूग, उडीद, चवळी
उन्हाळी पिके : सोयाबीन, मूग, उडीद

पुरेशा सिंचन सुविधा असलेल्या भागात उन्हाळी हंगामातही कडधान्य पिके घेतली जातात. म्हणूनच भारतात तिन्ही पीक हंगामात कडधान्य उत्पादन घेतले जाते.

🔹 राज्यांनुसार प्रमुख कडधान्य उत्पादन

पीक	आघाडीचे राज्य
सोयाबीन	मध्य प्रदेश
हरभरा	मध्य प्रदेश
तूर	महाराष्ट्र
मसूर	उत्तर प्रदेश

🔹 सोयाबीन – महत्वाचे तथ्य

प्रथिने – 40%
तेल – 20%
कडधान्यांमध्ये सर्वाधिक प्रथिने असलेले पीक
जगात सर्वाधिक उत्पादन – अमेरिका व ब्राझील
भारतामध्ये सर्वाधिक उत्पादन घेतले जाणारे कडधान्य

✔ भारतातील प्रमुख तेलबिया पिके (Oilseeds)

तेलबिया पिके ही तेल मिळवण्यासाठी लागवड केली जाणारी पिके आहेत. सोयाबीन हे तेलबिया व कडधान्य या दोन्ही प्रकारात मोडते. तेलबिया उत्पादनात भारताचा जगात तिसरा क्रमांक आहे.

🔹 प्रमुख तेलबिया पिके

सोयाबीन
भुईमूग (शेंगदाणे)
मोहरी
सूर्यफूल
नारळ
करडई

तेलबिया पिकांची वैशिष्ट्ये :

कमी सुपीक जमिनीत घेता येतात.
कमी पावसात आणि कमी सिंचनात वाढतात.
एकूण पेरणी क्षेत्रात अन्न पिकांनंतर दुसरा क्रमांक.

🔹 हंगामानुसार तेलबिया पिके

रब्बी : मोहरी
खरीप : भुईमूग, सोयाबीन

तेलबियांमध्ये भारतात सोयाबीनचे सर्वाधिक उत्पादन होते, त्यानंतर भुईमूग.

🔹 तेलबिया पिकांचे रासायनिक तथ्य

सूर्यफूल : 64% लिनोलिक आम्ल – शरीरातील कोलेस्टेरॉल कमी करण्यास उपयुक्त.
मोहरी : अ‍ॅलिल आयसोथायोसायनेट मुळे तिखट चव.
इरुसिक आम्ल : काही मोहरी प्रकारात – अधिक प्रमाणात असल्यास आरोग्यास हानिकारक.

🔹 भारतातील आघाडीचे तेलबिया उत्पादक राज्ये

तेलबिया	आघाडीचे राज्य
सोयाबीन	मध्य प्रदेश
शेंगदाणे	गुजरात
मोहरी	राजस्थान
सूर्यफूल	कर्नाटक
नारळ	तामिळनाडू
करडई	महाराष्ट्र

📌 MPSC Pre & Mains Tip :
कडधान्य–तेलबिया प्रश्नांमध्ये आघाडीची राज्ये, हंगाम, रासायनिक घटक व पीक-वैशिष्ट्ये यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.

माळरान

भारतामधील प्रमुख कडधान्य आणि तेलबिया पिके