🌾 भारतातील प्रमुख अन्न पिके 

भारत हा कृषीप्रधान देश मानला जातो. भारतातील मोठ्या लोकसंख्येचा अन्नपुरवठा काही प्रमुख पिकांवर अवलंबून आहे. तांदूळ, गहू, मका आणि भरडधान्ये ही भारतातील मुख्य अन्न पिके आहेत. ही पिके प्रामुख्याने खरीप आणि रब्बी या दोन प्रमुख पीक हंगामांमध्ये घेतली जातात.

---

1) तांदूळ (भात)

• तांदूळ (भात) हा ग्रॅमीनी (Poaceae) कुटुंबातील एक अत्यंत महत्त्वाचे अन्न पीक आहे.
• तांदळाचे शास्त्रीय नाव Oryza sativa असून तो Oryza या वंशातील आहे.
• भात हे उष्णकटिबंधीय पीक आहे. भारत व आग्नेय आशियाई देशांमध्ये उबदार व दमट हवामान असल्यामुळे भाताची उत्पत्ती याच प्रदेशात झाली असल्याचे मानले जाते.

🔹 उत्पादन व प्रदेश

• जगात भात लागवडीखालील सर्वाधिक क्षेत्र भारतात आहे.
• प्रति हेक्टर उत्पादनात चीन पहिल्या क्रमांकावर, तर भारत दुसऱ्या क्रमांकावर आहे.
• भारतातील प्रमुख तांदूळ उत्पादक राज्ये:पश्चिम बंगाल (प्रथम), उत्तर प्रदेश,पंजाब / आंध्र प्रदेश
• प्रति हेक्टर उत्पादनात पंजाब अव्वल आहे.

🔹 भाताचे प्रकार

पश्चिम बंगाल, तामिळनाडू, आसाम आणि ओडिशा येथे भाताची तीन प्रमुख पीकप्रकारे घेतली जातात:

• औस (Aus) – शरद ऋतू
• अमन (Aman) – हिवाळा
• बोरो (Boro) – उन्हाळा

🔹 पोषण व आरोग्यविषयक मुद्दे

• तांदूळ जास्त धुतल्याने किंवा पॉलिश केल्याने त्यातील व्हिटॅमिन B₁ (थायमिन) नष्ट होते.
• व्हिटॅमिन B₁ च्या कमतरतेमुळे बेरीबेरी हा आजार होतो.
• सोनेरी तांदूळ (Golden Rice) बीटा-कॅरोटीनने समृद्ध असून तो शरीरात व्हिटॅमिन A मध्ये रूपांतरित होतो.

🔹 वनस्पती वैशिष्ट्य

• भात ही C3 वनस्पती आहे.
• प्रकाशसंश्लेषण कार्यक्षमता तुलनेने कमी असते.
• प्रकाशात CO₂ उत्सर्जन तुलनेने जास्त होते.

📌 MPSC POINT:
C3 वनस्पतींमध्ये प्रकाशसंश्लेषण कार्यक्षमता कमी असते व प्रकाशात CO₂ उत्सर्जन जास्त होते.

---

2) गहू

• गहू हे तांदळानंतरचे भारतातील दुसरे सर्वात महत्त्वाचे अन्न पीक आहे.
• तोही Poaceae (ग्रॅमीनी) कुटुंबातील असून त्याचे शास्त्रीय नाव Triticum aestivum आहे.

🔹 उत्पादन व महत्त्व

• गहू उत्पादनात भारत जगात चीननंतर दुसऱ्या क्रमांकावर आहे.
• हरित क्रांतीच्या पहिल्या टप्प्यात गव्हावर विशेष भर देण्यात आला.

🔹 हरित क्रांती

• हरित क्रांतीच्या पहिल्या टप्प्यात गव्हावर विशेष लक्ष देण्यात आले.
• हरित क्रांती - दर्जेदार बियाणे, रासायनिक खते आणि सिंचनावर आधारित होती.
• हरित क्रांतीदरम्यान भारतात वापरल्या जाणाऱ्या बिया मेक्सिकोमधून आयात केल्या जात होत्या. ही जात नॉर्मन बोरलॉग यांनी विकसित केली होती.

🔹 प्रमुख गहू उत्पादक राज्ये

• उत्तर प्रदेश,पंजाब,हरियाणा हि प्रमुख गहू उत्पादक राज्ये आहेत.
• प्रति हेक्टर उत्पादनात पंजाब पहिल्या क्रमांकावर आहे.

🔹 वनस्पती वैशिष्ट्य

• गव्हामध्ये Gluten नावाचे प्रथिन असते.
• गहू ही C3 वनस्पती आहे.

---

3) मका

• मका हा भारतातील एक महत्त्वाचा तसेच बहुपयोगी धान्यप्रकार आहे.

🔹 पोषणमूल्य

• धान्यांमध्ये मक्यामध्ये कार्बोहायड्रेटचे प्रमाण सर्वाधिक (सुमारे 80%) असते.
• कार्बोहायड्रेट्स प्रामुख्याने स्टार्च स्वरूपात असतात.

🔹 उपयोग

• जास्त स्टार्च असल्यामुळे बायोडिझेल निर्मितीसाठी मक्याचा वापर होतो.
• मक्यामध्ये झेन (Zein) नावाचे प्रथिन आढळते.

🔹 वनस्पती वैशिष्ट्य

• मका ही C4 वनस्पती आहे.
• प्रकाशसंश्लेषण कार्यक्षमता जास्त असते.
• प्रकाशात CO₂ उत्सर्जन होत नाही.

🔹 प्रमुख उत्पादक राज्य

• कर्नाटक — सर्वाधिक मका उत्पादन

📌 वैज्ञानिक मुद्दा:
C4 वनस्पतींमध्ये प्रकाशसंश्लेषण कार्यक्षमता जास्त असते व प्रकाशात CO₂ उत्सर्जन होत नाही.

---

4) भरड धान्य (Millets)

• भरड धान्यांत ज्वारी, बाजरी, जव, मका यांचा समावेश होतो.

🔹 वनस्पती वैशिष्ट्य

• भरड धान्ये दुष्काळ सहनशील असतात.
• कमी पर्जन्यमानातही ही पिके चांगली वाढतात.
• ✅ बाजरी सर्वाधिक दुष्काळ सहनशील पीक आहे.

🔹 प्रमुख उत्पादक राज्ये

• जव व बाजरी — राजस्थान
• ज्वारी — महाराष्ट्र
• मका — कर्नाटक

✅ EXAM FACT:
भरड धान्ये कमी पाण्यात वाढतात, त्यामुळे कोरडवाहू शेतीसाठी उपयुक्त.

---

✅ UPSC | MPSC | Geography + Agriculture | Prelims & Mains Useful