☢️ आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा संस्था (IAEA)

International Atomic Energy Agency – शांततापूर्ण अणुऊर्जेचा जागतिक संरक्षक

---

🔹 IAEA म्हणजे काय?

आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा संस्था (IAEA) ही संयुक्त राष्ट्र प्रणालीशी संलग्न असलेली एक स्वायत्त आंतरराष्ट्रीय संस्था आहे. अणुऊर्जेचा सुरक्षित, सुरक्षित व शांततापूर्ण वापर प्रोत्साहित करणे आणि अण्वस्त्र निर्मितीस प्रतिबंध करणे हे तिचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे.

• मुख्यालय – व्हिएन्ना, ऑस्ट्रिया
• प्रादेशिक कार्यालये: टोरांटो (कॅनडा), टोकियो (जपान)
• संपर्क कार्यालये: न्यू यॉर्क (UN मुख्यालयाजवळ), जिनिव्हा (स्वित्झर्लंड)
• स्थापना – 29 जुलै 1957
• सदस्यत्व
•  एकूण सदस्य राष्ट्रे: 178 (2024–25 पर्यंत)
• सदस्यत्वासाठी NPT वर स्वाक्षरी बंधनकारक नाही
• सदस्यत्व प्रक्रिया: 1.महासंचालकांकडे अर्ज, 2.प्रशासक मंडळाची शिफारस, 3.IAEA कायद्याची स्वीकृती (USA हा Depositary)

📜 स्थापना व इतिहास

1953 मध्ये अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष ड्वाइट डी. आयझनहॉवर यांनी संयुक्त राष्ट्र महासभेत दिलेल्या “Atoms for Peace” या ऐतिहासिक भाषणातून IAEA संकल्पनेचा जन्म झाला. शीतयुद्धाच्या पार्श्वभूमीवर अणुऊर्जेचा मानवकल्याणासाठी वापर व्हावा, या उद्देशाने 1957 मध्ये IAEA ची स्थापना झाली.

🎯 IAEA ची प्रमुख उद्दिष्टे

• अणुऊर्जेचा शांततापूर्ण वापर
• अण्वस्त्र प्रसारास प्रतिबंध
• अणु सुरक्षा व किरणोत्सर्ग संरक्षण
• तांत्रिक व वैज्ञानिक सहकार्य
• संयुक्त राष्ट्रांच्या शाश्वत विकास उद्दिष्टांना (SDGs) पाठबळ

⚙️ IAEA ची कार्ये

IAEA खालील क्षेत्रांमध्ये सक्रिय भूमिका बजावते :

1. अणु ऊर्जा, आरोग्य, शेती व उद्योगात अणु तंत्रज्ञानाचा वापर
2. अणु साहित्याचा लष्करी वापर होत नाही याची पडताळणी (Safeguards)
3. कर्करोग उपचार, अन्न किरणीकरण, पाणी व्यवस्थापन प्रकल्प
4. विकसनशील देशांना प्रशिक्षण व तांत्रिक मदत

🏛️ प्रशासन रचना

• जनरल कॉन्फरन्स (General Conference):
• सर्व सदस्य देश यामध्ये सहभागी होतात.
• दरवर्षी (सप्टेंबर) अधिवेशन होते.
• हे IAEA च्या धोरणात्मक दिशा आणि कार्यक्रमांवर निर्णय घेतात.
•  प्रशासक मंडळ (Board of Governors):
• 35 राज्यांचे प्रतिनिधित्व असलेले हे मंडळ वर्षभरात अनेक बैठकांमध्ये संस्थेचे धोरण, आर्थिक बाबी आणि सुरक्षा मानके तपासते.
• महासंचालकांची नियुक्ती देखील या मंडळाद्वारे जनरल कॉन्फरन्सच्या मान्यतेनंतर केली जाते.
• सचिवालय (Secretariat):
• हे IAEA चे व्यावसायिक व तांत्रिक कर्मचारी असतात आणि महासंचालक यांच्या नेतृत्वाखाली काम करतात.

सध्याचे महासंचालक (2024–25): राफाएल मारियानो ग्रॉसी (Argentina)

IAEA आणि भारत

• भारत 1957 पासून IAEA चा संस्थापक सदस्य
• डॉ. होमी जे. भाभा यांचा IAEA मध्ये मोलाचा वाटा
• भारत IAEA च्या सुरक्षा, तांत्रिक व आरोग्य प्रकल्पात सक्रिय
• 2009 – भारत–IAEA नागरी अणु सुरक्षा करार
• 2020: IAEA Response and Assistance Network मध्ये सहभाग

IAEA सुरक्षा उपाय (Safeguards)

IAEA चे सुरक्षा उपाय म्हणजे सदस्य देशांकडील अणु साहित्याचा वापर फक्त शांततापूर्ण हेतूंसाठीच होत आहे याची खात्री करणे. तपासणी, उपग्रह प्रतिमा व सतत निरीक्षण या माध्यमातून ही पडताळणी केली जाते.

IAEA आणि इराण

2015 च्या JCPOA करारानुसार इराणच्या अणु कार्यक्रमावर IAEA ची देखरेख होती. 2022–24 दरम्यान इराणकडून 60% पर्यंत युरेनियम समृद्धी करण्यात आल्याची माहिती IAEA ने दिली आहे. सध्या दोन्ही पक्षांमध्ये चर्चा सुरू आहे.

जागतिक उपक्रम आणि महत्त्व

IAEA द्वारे दिले जाणारे तंत्रज्ञान आणि प्रशिक्षण ऊर्जा, आरोग्य, कृषी, पाणी व्यवस्थापन आणि पर्यावरण संरक्षण यांसारख्या क्षेत्रांना चालना देतात. यामुळे संस्थेचा प्रभाव फक्त अण्वस्त्र नियमनापुरता मर्यादित न राहता, मानवी विकास आणि शाश्वत भावी समाजाकडे वळतो.