आंतरराष्ट्रीय नागरी विमान वाहतूक संघटना (ICAO)

✈️ आंतरराष्ट्रीय नागरी विमान वाहतूक संघटना (ICAO)

आंतरराष्ट्रीय नागरी विमान वाहतूक संघटना (International Civil Aviation Organization – ICAO) ही संयुक्त राष्ट्रांची एक विशेष एजन्सी आहे. आंतरराष्ट्रीय हवाई वाहतूक सुरक्षित, संघटित, कार्यक्षम, पर्यावरणपूरक व शाश्वत पद्धतीने विकसित करण्यासाठी जागतिक मानके व शिफारसित पद्धती (SARPs) निश्चित करणे हे ICAO चे मुख्य उद्दिष्ट आहे.

📜 स्थापना : 4 एप्रिल 1947
🌍 मुख्यालय : मॉन्ट्रियल, क्यूबेक (कॅनडा)
🌐 सदस्य देश : 193

📌 शिकागो अधिवेशन (1944)

शिकागो अधिवेशनाला आंतरराष्ट्रीय नागरी विमान वाहतुकीचा पाया मानले जाते. या करारामध्ये पुढील बाबी स्पष्ट केल्या आहेत

• राष्ट्रांचे हवाई सार्वभौमत्व (Air Sovereignty)
• विमान नोंदणी व राष्ट्रीयत्व
• उड्डाण सुरक्षा व तांत्रिक मानके
• हवाई वाहतुकीचे अधिकार (Air Freedoms)
• आंतरराष्ट्रीय उड्डाणांवरील इंधन करमाफी (Customs & Fuel Exemption)

🛫 ICAO ची प्रमुख कार्ये

ICAO आंतरराष्ट्रीय नागरी विमान वाहतुकीसाठी जागतिक नियमरचना करणारी सर्वोच्च संस्था आहे.

• आंतरराष्ट्रीय हवाई नेव्हिगेशनसाठी मानके निश्चित करणे
• उड्डाण सुरक्षा व हवाई सुरक्षितता सुनिश्चित करणे
• हवाई अपघात तपासणीसाठी (Annex 13) प्रोटोकॉल तयार करणे
• विमान अपहरण व दहशतवादी हस्तक्षेप रोखणे
• सीमा ओलांडण्याच्या प्रक्रिया सुलभ करणे
• पर्यावरण संरक्षण – CORSIA द्वारे कार्बन उत्सर्जन नियंत्रण
• सदस्य देशांच्या नागरी विमान वाहतूक नियमांचे निरीक्षण (USOAP)

📘 SARPs (Standards and Recommended Practices)

ICAO द्वारे विकसित केलेल्या SARPs च्या आधारे सदस्य राष्ट्रे त्यांचे नागरी विमान वाहतूक नियम तयार करतात. आज दररोज 1,00,000 हून अधिक उड्डाणे सुरक्षितपणे चालतात.

🌍 आंतरराष्ट्रीय नागरी विमान वाहतूक दिन

📅 7 डिसेंबर
🎉 प्रथम साजरा : 1994 (ICAO चा 50 वा वर्धापन दिन)
🌐 UN मान्यता : 1996

हा दिवस जागतिक जोडणी, आर्थिक विकास आणि शाश्वत विकासातील विमान वाहतुकीचे महत्त्व अधोरेखित करतो.

अद्ययावत आकडे: दरवर्षी 4 अब्ज प्रवासी, 65 दशलक्ष+ रोजगार, 2.7 ट्रिलियन USD आर्थिक योगदान. 

✈️ हवाई स्वातंत्र्ये (Freedoms of the Air)

शिकागो अधिवेशनानंतर सुरुवातीला 6 हवाई स्वातंत्र्ये निश्चित करण्यात आली.

• पहिले स्वातंत्र्य : परदेशी हवाई क्षेत्रावरून उड्डाण 
• ➡️ कोणतेही विमान उतरल्याशिवाय परदेशी देशाच्या हवाई क्षेत्रातून उड्डाण करू शकते.
• दुसरे स्वातंत्र्य : तांत्रिक कारणांसाठी उतरणे (Non-Traffic Stop) 
• ➡️ इंधन भरणे, दुरुस्ती किंवा देखभालीसाठी उतरण्याची परवानगी,मात्र प्रवासी किंवा माल चढवणे-उतरणे अनुमत नाही.
• तिसरे स्वातंत्र्य : स्वतःच्या देशातून परदेशात सेवा 
• ➡️ स्वतःच्या देशातून परदेशी देशात प्रवासी, टपाल किंवा माल वाहतूक करण्याचा हक्क.
• चौथे स्वातंत्र्य : परदेशातून स्वतःच्या देशात सेवा 
• ➡️ परदेशी देशातून स्वतःच्या देशात प्रवासी, टपाल किंवा माल वाहतूक करण्याचा हक्क.
• पाचवे स्वातंत्र्य : तृतीय देशातील सेवा (Beyond Rights) 
• ➡️ स्वतःच्या देशातून एका परदेशी देशात जाताना,मार्गातील दुसऱ्या परदेशी देशात प्रवासी/माल चढवणे-उतरणे
• सहावे स्वातंत्र्य : मूळ देशाविना आंतरराष्ट्रीय सेवा 
• ➡️ दोन परदेशी देशांदरम्यान सेवा,मात्र ती सेवा स्वतःच्या देशामार्गे दिली जाते.

भारत आणि ICAO

• भारत ICAO चा संस्थापक सदस्य (1944)
• मॉन्ट्रियल येथे भारताचा कायमस्वरूपी प्रतिनिधी
• हवाई क्षेत्र प्रवेश, उड्डाण निर्बंध व सुरक्षा मुद्दे ICAO मंचावर भारताकडून मांडले जातात
• 2019 मध्ये पाकिस्तान हवाई क्षेत्र नाकारण्याचा मुद्दा ICAO मध्ये उपस्थित

⚖️ ICAO अंतर्गत महत्त्वाची अधिवेशने

• टोकियो अधिवेशन (1963) – विमानातील गुन्हे
• हेग अधिवेशन (1970) – विमान अपहरण
• मॉन्ट्रियल अधिवेशन (1971) – नागरी विमान वाहतुकीविरुद्ध बेकायदेशीर कृत्ये

🌱 ICAO मधील अलीकडील (Updated) उपक्रम व घटना

🔹 CORSIA (Carbon Offsetting and Reduction Scheme for International Aviation)

• आंतरराष्ट्रीय विमान वाहतुकीतून होणारे कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यासाठी ICAO ची जागतिक योजना
• 2027 पासून अनेक देशांसाठी अनिवार्य अंमलबजावणी

🔹 Global Aviation Safety Plan (GASP)

• जागतिक उड्डाण अपघातांचे प्रमाण शून्याच्या दिशेने नेणे
• डेटा-आधारित सुरक्षा धोरणांवर भर

🔹 Global Air Navigation Plan (GANP)

• डिजिटल एअर ट्रॅफिक मॅनेजमेंट
• उपग्रह आधारित नेव्हिगेशन (GNSS)

🔹 ICAO Assembly (अलीकडील)

• 41 वी सभा – 2022 (मॉन्ट्रियल) → हवामान बदल, शाश्वत विमान इंधन (SAF) व कार्बन न्यूट्रॅलिटीवर भर
• पुढील Assembly मध्ये 2050 Net Zero Emission लक्ष्य अधोरेखित

निष्कर्ष : ICAO ही जागतिक हवाई सुरक्षिततेची कणा असून, सुरक्षित व विश्वासार्ह आंतरराष्ट्रीय विमान वाहतूक शक्य होण्यामागे तिची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे.