महाराष्ट्र राजपत्रित नागरी सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा २०२५ पेपर क्र. १

महाराष्ट्र राजपत्रित नागरी सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा २०२५ पेपर क्र. १ 

Maharashtra Civil Services Gazetted Combined Preliminary Examination 2025 - Paper 1 - Final Answer key

0%

प्रश्न 1: 'जातीभेद विवेकसार' हे पुस्तक _________ यांनी लिहिले.

(1) महात्मा ज्योतिबा फुले

(2) तुकाराम तात्या पडवळ

(3) विठ्ठल रामजी शिंदे

(4) भाऊराव पायगोंडा पाटील

योग्य उत्तर: (2) तुकाराम तात्या पडवळ

'जातीभेद विवेकसार' हे पुस्तक तुकाराम तात्या पडवळ यांनी लिहिले. ✅

तुकाराम तात्या पडवळ यांच्याबद्दल:
• ते महात्मा ज्योतिबा फुले यांचे निकटवर्तीय सहकारी होते.
• त्यांनी जातिव्यवस्थेवर कठोर टीका करणारे 'जातीभेद विवेकसार' हे ग्रंथ लिहून समाजप्रबोधन केले.
• सत्यशोधक चळवळीत त्यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान होते.

इतर पर्यायांची प्रमुख ग्रंथसंपदा:
• महात्मा ज्योतिबा फुले — गुलामगिरी, शेतकऱ्याचा आसूड, तृतीय रत्न ❌
• विठ्ठल रामजी शिंदे — भारतीय अस्पृश्यतेचा प्रश्न, माझ्या आठवणी व अनुभव ❌
• भाऊराव पायगोंडा पाटील (कर्मवीर) — रयत शिक्षण संस्थेचे संस्थापक; 'जातीभेद विवेकसार' नाही ❌

प्रश्न 2: पंचशील तत्त्वांचा पुरस्कार प्रथम भारत व चीन या देशांनी केला तेव्हा भारताचे पंतप्रधान व चीनचे पंतप्रधान कोण होते?

अ. पंडित नेहरू व चाऊ-एन-लाय
ब. पंडित नेहरू व डॉ. सन-यत-सेन
क. इंदिरा गांधी व माओ-त्से-तुंग
ड. पंडित नेहरू व माओ-त्से-तुंग

(1) अ आणि ब

(2) क आणि अ

(3) क आणि ड

(4) फक्त अ

योग्य उत्तर: (4) फक्त अ — पंडित नेहरू व चाऊ-एन-लाय

पंचशील करार (29 एप्रिल 1954):
• भारत व चीन यांनी तिबेटशी व्यापार व संबंध यासंबंधीच्या करारात पंचशील तत्त्वे प्रथम मांडली.
• त्यावेळी भारताचे पंतप्रधान: पंडित जवाहरलाल नेहरू ✔
• चीनचे पंतप्रधान: चाऊ-एन-लाय (Zhou Enlai) ✔

पंचशीलाची पाच तत्त्वे:
• परस्परांच्या भौमिक अखंडतेचा व सार्वभौमत्वाचा आदर ✔
• अनाक्रमण ✔
• परस्परांच्या अंतर्गत व्यवहारात हस्तक्षेप न करणे ✔
• समानता व परस्पर लाभ ✔
• शांततामय सहअस्तित्व ✔

इतर पर्याय चुकीचे का:
• डॉ. सन-यत-सेन — चीनचे राष्ट्रपिता; 1925 मध्ये निधन झाले — 1954 मध्ये हयात नव्हते. ❌
• माओ-त्से-तुंग — चीनचे राष्ट्राध्यक्ष होते; पंतप्रधान नव्हते. ❌
• इंदिरा गांधी — 1954 मध्ये पंतप्रधान नव्हत्या. ❌

प्रश्न 3: 'विधवा वपन अनाचार' हे पुस्तक ------ यांनी लिहिले.

(1) व्यंकटेश रंगो कट्टी

(2) विष्णुशास्त्री पंडित

(3) बाळशास्त्री जांभेकर

(4) गोपाळ गणेश आगरकर

योग्य उत्तर: (1) व्यंकटेश रंगो कट्टी

'विधवा वपन अनाचार' हे पुस्तक व्यंकटेश रंगो कट्टी यांनी लिहिले. ✅

व्यंकटेश रंगो कट्टी यांच्याबद्दल:
• ते 19 व्या शतकातील महाराष्ट्रातील एक समाजसुधारक होते.
• विधवांचे केस मुंडण (वपन) ही अमानवीय प्रथा बंद व्हावी यासाठी त्यांनी 'विधवा वपन अनाचार' हे पुस्तक लिहून जनजागृती केली.
• या प्रथेविरुद्ध त्यांनी सामाजिक चळवळ उभारली.

इतर पर्यायांची प्रमुख ग्रंथसंपदा:
• विष्णुशास्त्री पंडित — विधवाविवाहाचे समर्थक; विधवा विवाह उत्तेजक मंडळाचे संस्थापक. ❌
• बाळशास्त्री जांभेकर — दर्पण वर्तमानपत्राचे संस्थापक; महाराष्ट्रातील पहिले पत्रकार. ❌
• गोपाळ गणेश आगरकर — सुधारक वर्तमानपत्र, विचार सागर; सामाजिक सुधारणावादी लेखक. ❌

प्रश्न 4: 11 एप्रिल 1942 रोजी काँग्रेस वर्किंग कमिटीने ----------- नाकारण्यासाठी ठराव पारित केला.

(1) क्रिप्स प्रस्ताव

(2) अलिगड योजना

(3) कर्झन योजना

(4) लतिफ योजना

योग्य उत्तर: (1) क्रिप्स प्रस्ताव

11 एप्रिल 1942 रोजी काँग्रेस वर्किंग कमिटीने क्रिप्स प्रस्ताव (Cripps Mission) नाकारण्यासाठी ठराव पारित केला. ✅

क्रिप्स मिशन (मार्च 1942) बद्दल:
• ब्रिटिश सरकारने सर स्टॅफर्ड क्रिप्स यांना भारतात पाठवले.
• दुसऱ्या महायुद्धात भारताचे सहकार्य मिळवण्यासाठी हा प्रस्ताव होता.

क्रिप्स प्रस्तावातील तरतुदी:
• युद्धानंतर भारताला वसाहत दर्जा (Dominion Status) देण्याचे आश्वासन.
• घटना समिती स्थापनेची तरतूद.
• कोणत्याही प्रांताला संघराज्यातून बाहेर पडण्याचा अधिकार.

काँग्रेसने नाकारण्याची कारणे:
• तत्काळ स्वातंत्र्याची मागणी पूर्ण होत नव्हती.
• महात्मा गांधींनी याला "उद्ध्वस्त बँकेचा उद्या देय होणारा धनादेश" (Post-Dated Cheque on a Crashing Bank) म्हटले.
• संरक्षण विभागावर भारताचे नियंत्रण नव्हते.

परिणाम: क्रिप्स मिशन अयशस्वी झाल्यानंतर ऑगस्ट 1942 मध्ये "चले जाव" (Quit India) आंदोलन सुरू झाले.

प्रश्न 5: मवाळांना शांत करण्यासाठी आणि मुस्लिमांचे समर्थन मिळवण्यासाठी इंग्रज सरकारने इंडियन कौन्सिल अॅक्ट, 1909 च्या द्वारे ------ केल्या.

(1) मॉर्ले-मिंटो सुधारणा

(2) माँटेग्यू चेम्सफर्ड सुधारणा

(3) भारतीय शिक्षण सुधारणा

(4) भारतीय नागरी सेवा सुधारणा

योग्य उत्तर: (1) मॉर्ले-मिंटो सुधारणा

इंडियन कौन्सिल अॅक्ट, 1909 द्वारे मॉर्ले-मिंटो सुधारणा करण्यात आल्या. ✅

मॉर्ले-मिंटो सुधारणा (1909) बद्दल:
• जॉन मॉर्ले — त्यावेळचे भारत सचिव (Secretary of State for India)
• लॉर्ड मिंटो — त्यावेळचे भारताचे व्हाईसरॉय

मुख्य तरतुदी:
• मुस्लिमांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ (Separate Electorate) — मुस्लिम मतदार फक्त मुस्लिम उमेदवारांना मत देऊ शकतात.
• केंद्रीय व प्रांतीय विधिमंडळांचा विस्तार.
• भारतीय सदस्यांची संख्या वाढवली.
• व्हाईसरॉयच्या कार्यकारी परिषदेत पहिल्यांदा भारतीय सदस्य (सत्येंद्रनाथ सिन्हा) नियुक्त.

टीका:
• मुस्लिमांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघाने हिंदू-मुस्लिम फूट वाढवली — "फोडा आणि राज्य करा" धोरणाचा भाग. ❌

इतर पर्याय चुकीचे का:
• माँटेग्यू-चेम्सफर्ड सुधारणा — 1919 च्या भारत सरकार कायद्याशी संबंधित. ❌

प्रश्न 6: "सुधारकांना आपले आईवडील, पत्नी, मुली आणि देशबांधव अशा सर्व निकटवर्तीयांचा विरोध पत्करून जगण्याचा प्रवास करावा लागतो." हे सांगणारे वामनराव माधवराव कोल्हटकर हे समाजसुधारक -------- येथील होते.

(1) विदर्भ

(2) मराठवाडा

(3) पुणे

(4) कोल्हापूर

योग्य उत्तर: (1) विदर्भ

वामनराव माधवराव कोल्हटकर हे विदर्भ येथील समाजसुधारक होते. ✅

वामनराव माधवराव कोल्हटकर यांच्याबद्दल:
• ते विदर्भातील एक प्रमुख समाजसुधारक व विचारवंत होते.
• त्यांनी जातिव्यवस्था, अस्पृश्यता व सामाजिक विषमतेविरुद्ध आवाज उठवला.
• समाजसुधारणेच्या मार्गात येणाऱ्या अडचणींवर त्यांनी वरीलप्रमाणे विचार मांडले — सुधारकांना कुटुंब व समाजाचा विरोध पत्करावा लागतो हे त्यांनी अधोरेखित केले.
• ते महाराष्ट्रातील सामाजिक जागृतीच्या चळवळीशी निगडित होते.

इतर पर्याय चुकीचे का:
• मराठवाडा — हे त्यांचे मूळ ठिकाण नाही. ❌
• पुणे — पुण्याशी त्यांचा विशेष संबंध नाही. ❌
• कोल्हापूर — कोल्हापूरशी त्यांचा विशेष संबंध नाही. ❌

प्रश्न 7: पुढील राजे व त्यांची राजघराणी यांच्या जोड्या जुळवा.

राजे	राजघराणी
अ. अपराजीत	I. पल्लव
ब. आदित्य - I	II. चोळ
क. विजयालय	III. चोळ राजघराण्याचा संस्थापक
ड. भोज - I	IV. गुर्जर

(1) अ-II, ब-III, क-I, ड-IV

(2) अ-I, ब-II, क-III, ड-IV

(3) अ-IV, ब-III, क-II, ड-I

(4) अ-I, ब-II, क-IV, ड-III

योग्य उत्तर: (2) अ-I, ब-II, क-III, ड-IV

योग्य जोड्या:

• अ. अपराजीत → I. पल्लव ✅
अपराजीत हा पल्लव राजघराण्यातील शेवटचा प्रमुख राजा होता. त्याने आदित्य-I (चोळ) शी युद्ध केले व त्यात त्याचा पराभव झाला. ✔

• ब. आदित्य-I → II. चोळ ✅
आदित्य-I हा मध्ययुगीन चोळ राजघराण्यातील महत्त्वाचा राजा होता. त्याने पल्लव राजा अपराजीताचा पराभव केला. ✔

• क. विजयालय → III. चोळ राजघराण्याचा संस्थापक ✅
विजयालय हा मध्ययुगीन चोळ राजघराण्याचा संस्थापक मानला जातो. इ.स. 850 च्या सुमारास त्याने तंजावर जिंकले व चोळ साम्राज्याची पुनर्स्थापना केली. ✔

• ड. भोज-I → IV. गुर्जर ✅
भोज-I हा गुर्जर-प्रतिहार राजघराण्यातील एक प्रमुख राजा होता. त्याने उत्तर भारतात आपले साम्राज्य विस्तारले. ✔

प्रश्न 8: खालीलपैकी कृष्णदेवराय यांच्याशी संबंधित योग्य विधाने कोणती?

अ. विजयनगरच्या साम्राज्याचा सत्ताधीश कृष्णदेवराय याने 'अमुक्तमाल्यदा' हा काव्यग्रंथ लिहिला.
ब. 'आंध्र भोज', 'अभिनव भोज' असे या राजास संबोधले जात असे.
क. पेद्दना हा महान तेलुगू कवी कृष्णदेवरायाच्या दरबारात होता.
ड. कृष्णदेवराय हा संगम राजघराण्यातील होता.

(1) फक्त अ आणि ब

(2) फक्त ब आणि क

(3) फक्त अ, ब आणि क

(4) फक्त ब, क आणि ड

योग्य उत्तर: (3) फक्त अ, ब आणि क

विधान अ ✅ — बरोबर
कृष्णदेवराय याने 'अमुक्तमाल्यदा' हा तेलुगू भाषेतील प्रसिद्ध काव्यग्रंथ लिहिला. हा ग्रंथ विष्णुभक्तीवर आधारित असून साहित्यिक दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा आहे. ✔

विधान ब ✅ — बरोबर
कृष्णदेवराय याला 'आंध्र भोज' व 'अभिनव भोज' असे सन्मानाने संबोधले जात असे — त्याच्या साहित्यिक व सांस्कृतिक योगदानामुळे. ✔

विधान क ✅ — बरोबर
पेद्दना (Allasani Peddana) हा कृष्णदेवरायाच्या दरबारातील "अष्टदिग्गज" (आठ महान कवी) पैकी सर्वात प्रमुख तेलुगू कवी होता. त्याला 'आंध्र कविता पितामह' म्हटले जाते. ✔

विधान ड ❌ — चुकीचे
कृष्णदेवराय हा संगम राजघराण्यातील नव्हता — तो तुळुव राजघराण्याचा (Tuluva Dynasty) होता. विजयनगर साम्राज्यात संगम, सालुव, तुळुव व अरविडू अशा चार राजघराण्यांनी राज्य केले. ❌

प्रश्न 9: ------- या समाजाचे सदस्य होण्यासाठी; "व्यक्तीला, ख्रिश्चनांनी बनवलेला पाव व मुस्लिमांच्या हातातील पाणी पिणे बंधनकारक होते".

(1) ब्राह्मो समाज

(2) आर्य समाज

(3) प्रार्थना समाज

(4) सत्यशोधक समाज

योग्य उत्तर: (3) प्रार्थना समाज

प्रश्नात उल्लेख केलेली अट परमहंस सभा या गुप्त संस्थेशी संबंधित आहे, जी पुढे प्रार्थाना समाजाच्या स्थापनेचा आधार ठरली. उद्देश: जातीभेद नष्ट करणे आणि बंधुभाव वाढवणे हा या सभेचा मुख्य उद्देश होता. प्रक्रिया: या सभेचे सदस्य होताना सभेच्या शेवटी सर्व जातीच्या लोकांनी एकत्र बसून ख्रिश्चनांनी बनवलेला पाव खाणे आणि मुस्लिमांच्या हातातील पाणी पिणे बंधनकारक होते. महत्त्व: हे पाऊल तत्कालीन समाजातील कडक जातिय नियम तोडण्यासाठी एक प्रतीकात्मक कृती म्हणून उचलले जात असे. दिलेल्या पर्यायांपैकी, प्रार्थना समाजाची मुळे परमहंस सभेत असल्याने आणि त्या विचारसरणीचा वारसा पुढे नेला गेल्याने येथे पर्याय (3) समर्पक ठरतो.

Question 10: मुघलकालीन न्यायव्यवस्थेतील शिक्षा आणि शिक्षेचे स्वरूप यांच्या अचूक जोड्या जुळवा.

स्तंभ 'अ' (शिक्षा)	स्तंभ 'ब' (शिक्षेचे स्वरूप)
अ. हद्द	i. जशास तसे
ब. ताझीर	ii. मानहानी, धिंड काढणे
क. किस्सास	iii. ताकीद, समज वा हद्दपार
ड. तशहीर	iv. मृत्युदंड, हातपाय तोडणे

    अ    ब    क    ड

(1) iii    i    iv    ii

(2) ii    iii    i    iv

(3) iv    iii    i    ii

(4) iii    i    ii    iv

योग्य उत्तर: (3) अ-iv, ब-iii, क-i, ड-ii

मुघलकालीन इस्लामी कायद्यावर आधारित न्यायव्यवस्थेत खालील शिक्षांचे प्रकार होते:

• अ. हद्द → iv. मृत्युदंड, हातपाय तोडणे ✅
हद्द म्हणजे कुराणात निश्चित केलेल्या गंभीर गुन्ह्यांसाठी (चोरी, व्यभिचार, दरोडा इ.) दिली जाणारी कठोर शारीरिक शिक्षा — मृत्युदंड, हात-पाय तोडणे इ. ✔

• ब. ताझीर → iii. ताकीद, समज वा हद्दपार ✅
ताझीर म्हणजे न्यायाधीशाच्या विवेकाधिकारावर दिली जाणारी सौम्य शिक्षा — ताकीद, दंड, तुरुंगवास वा हद्दपार. ✔

• क. किस्सास → i. जशास तसे ✅
किस्सास म्हणजे "जशास तसे" (Eye for an Eye) — जशी दुसऱ्याला दुखापत केली तशीच शिक्षा गुन्हेगाराला. ✔

• ड. तशहीर → ii. मानहानी, धिंड काढणे ✅
तशहीर म्हणजे गुन्हेगाराची सार्वजनिक मानहानी — त्याला सर्वांसमोर धिंड काढणे किंवा उघडे पाडणे. ✔

प्रश्न 11: बॅ. चित्तरंजन दास यांनी 1917 मध्ये केलेल्या चार प्रसिद्ध भाषणांना एकत्र करून खालीलपैकी कोणते पुस्तक प्रसिद्ध करण्यात आले?

(1) इंडियन्स ऑफ इंडिया

(2) इंडिया फॉर इंडियन्स

(3) इंडिया अॅन्ड इंडियन्स

(4) इंडियन्स फॉर इंडिया

योग्य उत्तर: (2) इंडिया फॉर इंडियन्स

बॅरिस्टर चित्तरंजन दास (देशबंधू) यांनी 1917 मध्ये केलेल्या चार प्रसिद्ध भाषणांना एकत्र करून "India for Indians" (इंडिया फॉर इंडियन्स) हे पुस्तक प्रसिद्ध करण्यात आले. ✅

चित्तरंजन दास यांच्याबद्दल:
• पूर्ण नाव: चित्तरंजन दास (1870-1925)
• त्यांना 'देशबंधू' ही उपाधी होती.
• ते बंगालमधील एक प्रमुख स्वातंत्र्यसेनानी, वकील व काँग्रेस नेते होते.
• 1922 मध्ये त्यांनी मोतीलाल नेहरू यांच्यासमवेत स्वराज पक्ष (Swaraj Party) स्थापन केला.
• ते कोलकाताचे पहिले मेयर (महापौर) होते.

इतर पर्याय चुकीचे का:
• "इंडियन्स ऑफ इंडिया", "इंडिया अॅन्ड इंडियन्स", "इंडियन्स फॉर इंडिया" — ही पुस्तके चित्तरंजन दास यांनी लिहिलेली नाहीत. ❌

प्रश्न 12: हैदराबाद संस्थान विलीनीकरणात मार्गदर्शक म्हणून भूमिका बजावणारे लेफ्टनेंट जनरल कोण होते?

(1) के. एम. करीअप्पा

(2) राजेंद्र सिंग

(3) एस. एम. श्रीनागेश

(4) सर रॉबर्ट लॉकहार्ट

योग्य उत्तर: (2) राजेंद्र सिंग

हैदराबाद संस्थान विलीनीकरणात मार्गदर्शक म्हणून लेफ्टनंट जनरल राजेंद्र सिंह यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. त्यामुळे दिलेल्या पर्यायांपैकी योग्य उत्तर (2) राजेंद्र सिंह हे आहे. अधिक माहिती: ऑपरेशन पोलो (Operation Polo) दरम्यान, जे हैदराबादला भारतात विलीन करण्यासाठी राबवले गेले होते, त्यामध्ये लेफ्टनंट जनरल राजेंद्र सिंहजी हे दक्षिण कमांडचे मुख्य (GOC-in-C) होते. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली भारतीय सैन्याने ही कारवाई यशस्वी केली होती.

प्रश्न 13: मुघल बादशहा अकबराने इ. स. 1584 मध्ये "खान-ए-खानान" ही पदवी कोणाला दिली होती?

(1) अबुल फजल

(2) मिया तानसेन

(3) अब्दुल रहीम

(4) हकीम हुमाम

योग्य उत्तर: (3) अब्दुल रहीम

मुघल बादशहा अकबराने 1584 मध्ये अब्दुल रहीम यांना "खान-ए-खानान" ही पदवी दिली. ✅

अब्दुल रहीम खान-ए-खानान यांच्याबद्दल:
• ते अकबराचे संरक्षक (पालक) बैरम खान यांचे पुत्र होते.
• ते अकबराच्या दरबारातील नवरत्नांपैकी एक होते.
• ते उत्कृष्ट कवी, सेनापती व मुत्सद्दी होते.
• हिंदी साहित्यात त्यांचे दोहे (रहीमचे दोहे) अत्यंत प्रसिद्ध आहेत.
• त्यांनी बाबरच्या 'बाबरनामा'चे तुर्कीतून फारसीत भाषांतर केले.

अकबराचे इतर नवरत्न:
• अबुल फजल (लेखक — आईन-ए-अकबरी)
• मिया तानसेन (संगीतकार)
• बीरबल (विनोदी सल्लागार)
• टोडरमल (अर्थमंत्री)
• मानसिंग (सेनापती)
• फैझी (कवी)
• हकीम हुमाम (वैद्य)

इतर पर्याय चुकीचे का:
• अबुल फजल — 'अकबरनामा' व 'आईन-ए-अकबरी' चे लेखक; "खान-ए-खानान" पदवी नाही. ❌
• मिया तानसेन — महान संगीतकार; सेनापती नव्हते. ❌
• हकीम हुमाम — अकबराचे वैद्य; "खान-ए-खानान" नाहीत. ❌

प्रश्न 14: सन 1877 मध्ये भरलेल्या 'महान दिल्ली दरबाराचे' वर्णन 'भारतीय संसद' म्हणून कोणी केले?

(1) म. गो. रानडे

(2) के. टी. तेलंग

(3) एस. एच. चिपळूणकर

(4) ग. वा. जोशी

योग्य उत्तर: (4) ग. वा. जोशी

गणेश वासुदेव जोशी (ग. वा. जोशी) यांनी सन 1877 मध्ये भरलेल्या 'महान दिल्ली दरबाराचे' वर्णन 'भारतीय संसद' म्हणून केले. ✅

1877 च्या दिल्ली दरबाराबद्दल:
• हा दरबार 1 जानेवारी 1877 रोजी दिल्ली येथे भरला.
• व्हाईसरॉय लॉर्ड लिटन यांच्या उपस्थितीत राणी व्हिक्टोरियाला 'भारताची सम्राज्ञी' (Empress of India) घोषित करण्यात आले.
• या दरबारात देशभरातील संस्थानिक, राजे-रजवाडे एकत्र जमले होते.

ग. वा. जोशी यांच्याबद्दल:
• ते महाराष्ट्रातील एक प्रमुख समाजसुधारक, अर्थशास्त्रज्ञ व राजकीय नेते होते.
• त्यांना 'सार्वजनिक काका' म्हणून ओळखले जाते.
• पुणे सार्वजनिक सभेचे ते प्रमुख नेते होते.
• भारतीय अर्थव्यवस्थेवर त्यांनी महत्त्वाचे लेखन केले.

इतर पर्याय चुकीचे का:
• म. गो. रानडे, के. टी. तेलंग, एस. एच. चिपळूणकर — हे समकालीन नेते होते, परंतु दिल्ली दरबाराचे "भारतीय संसद" असे वर्णन ग. वा. जोशींनी केले. ❌

प्रश्न 15: 'दिवाण-ए-अमीर-ए-कोही' नावाचे स्वतंत्र खाते कोणी स्थापन केले?

(1) अलाउद्दीन खिलजी

(2) मुहम्मद बिन तुघलक

(3) बल्बन

(4) फिरोज शाह तुघलक

योग्य उत्तर: (2) मुहम्मद बिन तुघलक

मुहम्मद बिन तुघलक याने 'दिवाण-ए-अमीर-ए-कोही' नावाचे स्वतंत्र कृषी खाते स्थापन केले. ✅

दिवाण-ए-अमीर-ए-कोही बद्दल:
• याचा अर्थ — कृषी खाते (Department of Agriculture)
• हे खाते शेतीचा विकास करण्यासाठी स्थापन करण्यात आले.
• या खात्याअंतर्गत दोआब प्रदेशात नवीन पिके घेण्यासाठी शेतकऱ्यांना सरकारी कर्ज (तक्काबी) देण्याची योजना होती.
• मात्र ही योजना अपयशी ठरली — शेतकऱ्यांनी पैसे दुसऱ्या कामासाठी वापरले व पीक आले नाही.

मुहम्मद बिन तुघलकाच्या इतर प्रसिद्ध योजना:
• राजधानी बदल — दिल्ली ते देवगिरी (दौलताबाद) ✔
• सांकेतिक चलन (Token Currency) — तांब्याच्या नाण्यांचा प्रयोग ✔
• खुरासान मोहीम व कराचिल मोहीम ✔

इतर पर्याय चुकीचे का:
• अलाउद्दीन खिलजी — बाजार नियंत्रण, खालसा जमीन धोरण; दिवाण-ए-अमीर-ए-कोही नाही. ❌
• बल्बन — लोह व रक्त (Loh aur Khoon) धोरण; कृषी खाते नाही. ❌
• फिरोज शाह तुघलक — कालवे बांधणे, रोजगार खाते (दिवाण-ए-खैरात); कोही खाते नाही. ❌

प्रश्न 16: कर्कवृत्त भारताच्या कोणत्या राज्यांमधून जाते?

(1) गुजरात, मध्य प्रदेश, त्रिपुरा, मिझोराम

(2) गुजरात, महाराष्ट्र, पश्चिम बंगाल, त्रिपुरा

(3) महाराष्ट्र, बिहार, पश्चिम बंगाल, मिझोराम

(4) गुजरात, बिहार, त्रिपुरा, पश्चिम बंगाल

योग्य उत्तर: (1) गुजरात, मध्य प्रदेश, त्रिपुरा, मिझोराम

कर्कवृत्त (Tropic of Cancer — 23½° उत्तर अक्षांश) भारतातील एकूण 8 राज्यांमधून जाते:

क्र.	राज्य	दिशा (पश्चिम → पूर्व)
1	गुजरात	पश्चिम ✔
2	राजस्थान
3	मध्य प्रदेश	✔
4	छत्तीसगड
5	झारखंड
6	पश्चिम बंगाल
7	त्रिपुरा	✔
8	मिझोराम	पूर्व ✔

पर्याय (1) मध्ये दिलेले — गुजरात, मध्य प्रदेश, त्रिपुरा व मिझोराम — हे सर्व कर्कवृत्तावरील राज्ये आहेत. ✅

इतर पर्याय चुकीचे का:
• महाराष्ट्र — कर्कवृत्त महाराष्ट्रातून जात नाही. ❌
• बिहार — कर्कवृत्त बिहारमधून जात नाही. ❌

Question 17: योग्य जोड्या लावा.

जीवावरण राखीव क्षेत्र	स्थापना वर्ष
अ. निलगिरी	I. 2011
ब. सुंदरबन	II. 2008
क. कच्छ	III. 1989
ड. पन्ना	IV. 1986

    अ    ब    क    ड

(1) I    II    III    IV

(2) IV    III    II    I

(3) II    III    IV    I

(4) III    IV    I    II

योग्य उत्तर: (2) अ-IV, ब-III, क-II, ड-I

भारतातील जीवावरण राखीव क्षेत्रे (Biosphere Reserves) आणि त्यांची स्थापना वर्षे:

• अ. निलगिरी → IV. 1986 ✅
निलगिरी हे भारतातील पहिले जीवावरण राखीव क्षेत्र असून ते 1986 मध्ये स्थापन झाले. (तामिळनाडू, केरळ, कर्नाटक) ✔

• ब. सुंदरबन → III. 1989 ✅
सुंदरबन जीवावरण राखीव क्षेत्र 1989 मध्ये स्थापन झाले. (पश्चिम बंगाल) ✔

• क. कच्छ → II. 2008 ✅
कच्छ जीवावरण राखीव क्षेत्र 2008 मध्ये स्थापन झाले. (गुजरात) ✔

• ड. पन्ना → I. 2011 ✅
पन्ना जीवावरण राखीव क्षेत्र 2011 मध्ये स्थापन झाले. (मध्य प्रदेश) ✔

महत्त्वाची नोंद: भारतात सध्या 18 जीवावरण राखीव क्षेत्रे आहेत.

प्रश्न 18: योग्य जोड्या जुळवा.

संगमस्थळ	नद्या
अ. प्रकाशे	I. तापी - पांझरा
ब. मुडावद	II. तापी - गोमती
क. माहूली	III. भीमा - इंद्रायणी
ड. तुळापूर	IV. कृष्णा - वेण्णा

    अ    ब    क    ड

(1) I    II    III    IV

(2) II    I    IV    III

(3) III    IV    II    I

(4) IV    III    II    I

योग्य उत्तर: (2) II – I – IV – III

योग्य जोड्या:

✔️ अ. प्रकाशे → II. तापी – गोमती
• प्रकाशे (जि. नंदुरबार) येथे तापी व गोमती नद्यांचा संगम होतो.

✔️ ब. मुडावद → I. तापी – पांझरा
• मुडावद (जि. धुळे) येथे तापी आणि पांझरा नद्यांचा संगम आहे.

✔️ क. माहूली → IV. कृष्णा – वेण्णा
• सातारा जिल्ह्यातील माहूली येथे कृष्णा आणि वेण्णा नद्यांचा संगम होतो.

✔️ ड. तुळापूर → III. भीमा – इंद्रायणी
• पुणे जिल्ह्यातील तुळापूर येथे भीमा व इंद्रायणी नद्यांचा संगम आहे.

म्हणून क्रम:
अ → II
ब → I
क → IV
ड → III

योग्य पर्याय:
(2) II – I – IV – III ✅

परीक्षेसाठी ट्रिक:
🌊 प्रकाशे → तापी-गोमती
🌊 मुडावद → तापी-पांझरा
🌊 माहूली → कृष्णा-वेण्णा
🌊 तुळापूर → भीमा-इंद्रायणी ✅

प्रश्न 19: 2011 च्या जनगणनेनुसार, कोणत्या केंद्रशासित प्रदेशात अनुसूचित जमातीच्या लोकसंख्येची टक्केवारी सर्वाधिक आहे?

(1) चंदीगड

(2) लक्षद्विप

(3) दादरा नगर हवेली

(4) दिल्ली

योग्य उत्तर: (2) लक्षद्विप

2011 च्या जनगणनेनुसार, लक्षद्वीप या केंद्रशासित प्रदेशात अनुसूचित जमातीच्या लोकसंख्येची टक्केवारी सर्वाधिक आहे. दिलेल्या पर्यायांचे स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे आहे: (२) लक्षद्वीप: येथे अनुसूचित जमातीची (ST) लोकसंख्या सर्वाधिक म्हणजेच 94.8% इतकी आहे. दादरा आणि नगर हवेली: येथे हे प्रमाण सुमारे 62% आहे. चंदीगड आणि दिल्ली: या केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये कोणतीही अनुसूचित जमात (ST) सूचित केलेली नाही.

प्रश्न 20: 2011 च्या भारतीय जनगणनेनुसार, राजस्थान राज्याचा साक्षरता दर सर्वात कमी इतका होता.

(1) 55.42%

(2) 61.8%

(3) 66.11%

(4) 65.39%

योग्य उत्तर: (3) 66.11%

2011 च्या जनगणनेनुसार राजस्थानचा साक्षरता दर 66.11% होता.

2011 जनगणना — काही राज्यांचे साक्षरता दर:

राज्य	साक्षरता दर
केरळ	93.91% (सर्वाधिक) ✔
मिझोराम	91.58%
महाराष्ट्र	82.91%
राजस्थान	66.11% ✅
बिहार	63.82% (सर्वात कमी) ✔

महत्त्वाच्या नोंदी (2011 जनगणना):
• सर्वाधिक साक्षरता दर — केरळ (93.91%)
• सर्वात कमी साक्षरता दर — बिहार (63.82%)
• भारताचा एकूण साक्षरता दर — 74.04%

प्रश्न 21: खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?

(1) भारताच्या मुख्य भूमीचे उत्तरेकडील टोक लडाखमधील दफ्दार आहे.

(2) भारताच्या मुख्य भूमीचे दक्षिणेकडील टोक तामिळनाडूमधील कन्याकुमारी आहे.

(3) भारताच्या मुख्य भूमीचे पूर्वेकडील टोक आसाममधील किबिथू आहे.

(4) भारताच्या मुख्य भूमीचे पश्चिमेकडील टोक गुजरातमधील गुहार मोता आहे.

योग्य उत्तर: (3) — चुकीचे विधान

भारताच्या मुख्य भूमीचे पूर्वेकडील टोक आसाममधील किबिथू नाही, तर ते अरुणाचल प्रदेशातील किबिथू आहे. ❌

भारताच्या मुख्य भूमीचे चारही टोक:

दिशा	ठिकाण	राज्य/प्रदेश
उत्तर	दफ्दार (Dafdar/Indira Col)	लडाख ✔
दक्षिण	कन्याकुमारी	तामिळनाडू ✔
पूर्व	किबिथू (Kibithu)	अरुणाचल प्रदेश ✔ (आसाम नव्हे ❌)
पश्चिम	गुहार मोता (Guhar Mota)	गुजरात ✔

निष्कर्ष: विधान (3) मध्ये "आसाम" असे चुकीचे राज्य दिले आहे — किबिथू हे अरुणाचल प्रदेशात आहे, आसाममध्ये नाही. ✅

प्रश्न 22: जून ते सप्टेंबर या काळात महाराष्ट्रात __________ मोसमी वारे वाहतात.

(1) आग्नेय

(2) वायव्य

(3) नैऋत्य

(4) ईशान्य

योग्य उत्तर: (3) नैऋत्य

जून ते सप्टेंबर या काळात महाराष्ट्रात नैऋत्य मोसमी वारे (Southwest Monsoon) वाहतात. ✅

नैऋत्य मोसमाबद्दल महत्त्वाची माहिती:
• हे वारे अरबी समुद्र व बंगालचा उपसागर यांच्यावरून ओलावा घेऊन येतात.
• भारतात प्रवेश — जून महिन्याच्या सुरुवातीस केरळमधून.
• महाराष्ट्रात पोहोचण्याचा साधारण काळ — जून.
• यांना उन्हाळी मोसमी वारे असेही म्हणतात.
• कोकण किनारपट्टी व पश्चिम घाटावर या वाऱ्यांमुळे भरपूर पाऊस पडतो.

चार दिशांचे मोसमी वारे — भारतातील संदर्भ:
• नैऋत्य मोसम (जून-सप्टेंबर) — उन्हाळ्यातील पाऊस ✔
• ईशान्य मोसम (ऑक्टोबर-डिसेंबर) — तामिळनाडूत हिवाळी पाऊस ✔

इतर पर्याय चुकीचे का:
• आग्नेय — दक्षिण गोलार्धातून येणारे वारे; भारताच्या मोसमाशी थेट संबंध नाही. ❌
• वायव्य — हिवाळ्यात थंड कोरडे वारे; पाऊस आणत नाहीत. ❌
• ईशान्य — हिवाळी मोसम; जून-सप्टेंबर नाही. ❌

प्रश्न 23: खालील विधानांचा विचार करा.
अ. तपांबराचे तापमान सामान्यतः वाढत्या उंचीबरोबर कमी होते.
ब. तपांबर हे सूर्याकडून लघु तरंगाच्या स्वरूपात येणाऱ्या सौरप्रारणाच्या शोषणाने नव्हे तर पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरून होणाऱ्या उष्णतेच्या वहनाने तापवले जाते.

आता सांगा की :

(1) दोन्ही विधाने बरोबर आहेत आणि दुसरे विधान पहिल्या विधानाचे योग्य स्पष्टीकरण आहे

(2) दोन्ही विधाने चुकीची आहेत

(3) दोन्ही विधाने बरोबर आहेत, परंतु दुसरे विधान पहिल्या विधानाचे योग्य स्पष्टीकरण नाही

(4) पहिले विधान बरोबर आहे, परंतु दुसरे चूक आहे

योग्य उत्तर: (1) दोन्ही विधाने बरोबर आहेत आणि दुसरे विधान पहिल्या विधानाचे योग्य स्पष्टीकरण आहे.

विधान अ: तपांबर (Troposphere) हा वातावरणाचा सर्वात खालचा स्तर आहे. या स्तरात उंची वाढत गेल्यास तापमान सामान्यतः कमी होत जाते. तापमान साधारणतः प्रति 1000 मीटरमागे 6.5°C ने कमी होते. याला सामान्य तापह्रास दर (Normal Lapse Rate) म्हणतात. ✔️

विधान ब: तपांबर थेट सूर्याच्या लघु-तरंग सौरप्रारणामुळे तापत नाही. सूर्याची किरणे पृथ्वीच्या पृष्ठभागाला तापवतात आणि त्यानंतर पृथ्वी दीर्घ-तरंग प्रारण उत्सर्जित करते. या उष्णतेमुळे तपांबरातील हवा वहन (Conduction), संवहन (Convection) आणि स्थलीय प्रारण यांद्वारे तापते. ✔️

दुसरे विधान पहिल्याचे स्पष्टीकरण कसे करते?
• तपांबराला उष्णता मुख्यतः पृथ्वीच्या पृष्ठभागाकडून मिळते.
• पृथ्वीच्या जवळील हवा अधिक उष्ण असते.
• उंची वाढत गेल्यास उष्णतेचा स्रोत दूर जातो.
• त्यामुळे तापमान कमी होत जाते.

म्हणून:
• दोन्ही विधाने बरोबर आहेत. ✔️
• दुसरे विधान हे पहिल्या विधानाचे योग्य स्पष्टीकरण आहे. ✔️

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
🌍 तपांबर (Troposphere) – वातावरणाचा सर्वात खालचा स्तर.
🌡️ सामान्य तापह्रास दर – 6.5°C प्रति 1000 मीटर.
☀️ तपांबर खालून तापते (पृथ्वीच्या पृष्ठभागाद्वारे).
⬆️ उंची वाढली की तापमान कमी होते.

इतर पर्याय चुकीचे का?
• (2) दोन्ही विधाने चुकीची नाहीत. ❌
• (3) दुसरे विधान पहिल्याचे योग्य स्पष्टीकरण करते. ❌
• (4) दुसरे विधानही बरोबर आहे. ❌

प्रश्न 24: खालीलपैकी कोणता खडकांचा प्रकार रासायनिक प्रक्रियेद्वारा निर्मित जलजन्य खडक आहे ?

(1) जिप्सम

(2) शेल

(3) ग्रॅनाईट

(4) पंकाश्म

योग्य उत्तर: (1) जिप्सम

जिप्सम (Gypsum) हा रासायनिक प्रक्रियेद्वारा निर्मित जलजन्य (Chemical Sedimentary) खडक आहे. समुद्र, सरोवरे किंवा खाऱ्या पाण्याच्या जलाशयांतील पाणी बाष्पीभवन झाल्यानंतर त्यामधील विरघळलेले खनिज पदार्थ साचतात व जिप्समसारखे खडक तयार होतात. ✅

रासायनिक जलजन्य खडकांची उदाहरणे:
• जिप्सम (Gypsum)
• खडेमीठ (Rock Salt / Halite)
• चुनखडकाचे काही प्रकार (Chemical Limestone)

इतर पर्याय चुकीचे का?
• शेल (Shale) – माती व गाळाच्या निक्षेपांपासून तयार होणारा यांत्रिक/अवसादी जलजन्य खडक आहे. ❌

• ग्रॅनाईट (Granite) – पृथ्वीच्या आतील भागातील मॅग्मा थंड होऊन तयार झालेला अंतर्गत अग्निजन्य खडक आहे. ❌

• पंकाश्म (Mudstone) – सूक्ष्म गाळ व चिकणमातीच्या निक्षेपांपासून तयार झालेला अवसादी खडक आहे. ❌

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
🪨 जिप्सम → रासायनिक जलजन्य खडक
🪨 शेल / पंकाश्म → यांत्रिक (Clastic) जलजन्य खडक
🪨 ग्रॅनाईट → अग्निजन्य खडक

ट्रिक:
🌊 बाष्पीभवनाने तयार होणारे खडक = जिप्सम, खडेमीठ
🔥 मॅग्मापासून तयार होणारे खडक = ग्रॅनाईट, बेसॉल्ट

प्रश्न 25: खालीलपैकी कोणते विधान / विधाने अचूक नाहीत ?
अ. विषुववृत्ताच्या उत्तर व दक्षिणेकडे 30° अक्षवृत्तीय प्रदेशात उष्णकटिबंधीय आवर्ते निर्माण होतात.
ब. उष्णकटिबंधीय आवर्ताचा व्यास 300 ते 1500 कि.मी. आणि त्यापेक्षाही अधिक असू शकतो.
क. उष्णकटिबंधीय आवर्ती वाऱ्याचा वेग दर ताशी 50 ते 60 कि.मी. आणि त्यापेक्षाही अधिक असू शकतो.
ड. उष्णकटिबंधीय आवर्ते उत्तर गोलार्धात घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने वाहतात.

(1) फक्त ड

(2) फक्त ब आणि क

(3) फक्त अ

(4) फक्त ब आणि ड

योग्य उत्तर: (4) फक्त ब आणि ड

प्रश्न 26: खालीलपैकी कोणत्या नद्या सिंधू नदीच्या उपनद्या आहेत ?

अ. झेलम, चिनाब, कोसी, सतलज
ब. गंडक, कोसी, घाग्रा, सोन
क. सतलज, बियास, रावी, चिनाब
ड. काबुल, कुर्रम, स्वात, झेलम

(1) अ आणि ब बरोबर आहेत

(2) क आणि ड बरोबर आहेत

(3) ब आणि ड बरोबर आहेत

(4) अ आणि क बरोबर आहेत

योग्य उत्तर: (2) क आणि ड बरोबर आहेत

सिंधू नदी (Indus River) ही भारतातील आणि पाकिस्तानातील महत्त्वाची नदी आहे. तिच्या प्रमुख उपनद्यांमध्ये झेलम, चिनाब, रावी, बियास, सतलज, काबुल, कुर्रम आणि स्वात यांचा समावेश होतो. ✅

विधान अ: झेलम, चिनाब, कोसी, सतलज
• झेलम, चिनाब आणि सतलज या सिंधूच्या उपनद्या आहेत.
• परंतु कोसी ही गंगा नदीची उपनदी आहे.
❌ म्हणून विधान अ चुकीचे आहे.

विधान ब: गंडक, कोसी, घाग्रा, सोन
• या सर्व नद्या गंगा नदीच्या उपनद्या आहेत.
• सिंधू नदीच्या उपनद्या नाहीत.
❌ म्हणून विधान ब चुकीचे आहे.

विधान क: सतलज, बियास, रावी, चिनाब
• या चारही नद्या सिंधू नदीच्या प्रमुख उपनद्या आहेत. ✔️

विधान ड: काबुल, कुर्रम, स्वात, झेलम
• या सर्व नद्या सिंधू नदीच्या उपनद्या आहेत. ✔️

सिंधू नदीच्या प्रमुख उपनद्या:
🏞️ झेलम (Jhelum)
🏞️ चिनाब (Chenab)
🏞️ रावी (Ravi)
🏞️ बियास (Beas)
🏞️ सतलज (Sutlej)
🏞️ काबुल (Kabul)
🏞️ कुर्रम (Kurram)
🏞️ स्वात (Swat)

गंगा नदीच्या प्रमुख उपनद्या:
🌊 गंडक
🌊 कोसी
🌊 घाग्रा
🌊 सोन

परीक्षेसाठी ट्रिक:
👉 पंजाबच्या पाच नद्या — झेलम, चिनाब, रावी, बियास, सतलज = सिंधू नदी प्रणाली ✔️
👉 कोसी, गंडक, घाग्रा, सोन = गंगा नदी प्रणाली ✔️

म्हणून योग्य उत्तर: (2) क आणि ड बरोबर आहेत. ✅

प्रश्न 27: भारतीय घटक राज्ये / केंद्रशासित प्रदेश (यादी I) व त्यांचे लिंग गुणोत्तर (यादी II) यांच्या जोड्या लावा.

यादी - I : घटक राज्ये / केंद्रशासित प्रदेश
अ. केरळ
ब. तामिळनाडू
क. पुदुचेरी
ड. आंध्र प्रदेश

यादी - II : लिंग गुणोत्तर (जनगणना 2011)
i. 996
ii. 1037
iii. 1084
iv. 993

(1) ii iii i iv

(2) iv i ii iii

(3) i ii iv iii

(4) iii i ii iv

योग्य उत्तर: (4) iii i ii iv

जनगणना 2011 नुसार लिंग गुणोत्तर (प्रति 1000 पुरुषांमागे स्त्रिया):

• केरळ → 1084 (iii) ✔️
• तामिळनाडू → 996 (i) ✔️
• पुदुचेरी → 1037 (ii) ✔️
• आंध्र प्रदेश → 993 (iv) ✔️

योग्य जुळवणी:
अ. केरळ → iii (1084)
ब. तामिळनाडू → i (996)
क. पुदुचेरी → ii (1037)
ड. आंध्र प्रदेश → iv (993)

म्हणून क्रम:
अ ब क ड = iii i ii iv

✅ योग्य उत्तर : (4) iii i ii iv

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा (जनगणना 2011):
👩‍🦰 केरळ – 1084 (भारतातील सर्वाधिक लिंग गुणोत्तर असलेले राज्य) ✔️
👩‍🦰 पुदुचेरी – 1037 ✔️
👩‍🦰 तामिळनाडू – 996 ✔️
👩‍🦰 आंध्र प्रदेश – 993 ✔️

ट्रिक:
🌴 केरळ = 1084
🏛️ पुदुचेरी = 1037
🏝️ तामिळनाडू = 996
🌾 आंध्र प्रदेश = 993

प्रश्न 28: भारतीय द्विपकल्पाच्या सीमेवरील बंगालचा उपसागर आणि अरबी समुद्रात खालीलपैकी कोणत्या कारणाने वादळाची निर्मिती होते ?

(1) तापमान कमी होऊन हवेचा दाब वाढल्याने

(2) तापमान वाढून हवेचा दाब कमी झाल्याने

(3) तापमान व हवेचा दाब वाढल्याने

(4) तापमान व हवेचा दाब कमी झाल्याने

योग्य उत्तर: (2) तापमान वाढून हवेचा दाब कमी झाल्याने

बंगालचा उपसागर आणि अरबी समुद्रातील पाण्याचे तापमान वाढल्यास समुद्राच्या पृष्ठभागावरील हवा गरम होऊन हलकी बनते व वरच्या दिशेने जाते. त्यामुळे त्या भागात कमी दाबाचे क्षेत्र (Low Pressure Area) निर्माण होते. ✅

सभोवतालच्या जास्त दाबाच्या प्रदेशातून हवा या कमी दाबाच्या केंद्राकडे वेगाने वाहू लागते. पृथ्वीच्या परिभ्रमणामुळे (कोरिऑलिस बलामुळे) या हवेची फिरकी निर्माण होते आणि पुढे चक्रीवादळ (Cyclone) तयार होते. 🌪️

वादळ निर्मितीची प्रक्रिया:
• समुद्राच्या पाण्याचे तापमान वाढते. 🌡️
• हवा गरम होऊन वर जाते. ⬆️
• कमी दाबाचे क्षेत्र निर्माण होते. 🔽
• आसपासची हवा वेगाने केंद्राकडे सरकते. 💨
• कोरिऑलिस बलामुळे चक्रीय गती निर्माण होते. 🌀
• चक्रीवादळाची निर्मिती होते. ✔️

चक्रीवादळ निर्मितीसाठी आवश्यक अट:
• समुद्रपृष्ठाचे तापमान साधारणतः 26.5°C किंवा त्यापेक्षा जास्त असावे.
• वातावरणात पुरेसा बाष्पयुक्त ओलावा असावा.
• कमी दाबाची स्थिती निर्माण व्हावी.

इतर पर्याय चुकीचे का?
• (1) तापमान कमी झाल्यास हवा थंड व जड बनते, त्यामुळे उच्च दाब निर्माण होतो. ❌
• (3) तापमान वाढल्यास दाब वाढत नाही; सामान्यतः दाब कमी होतो. ❌
• (4) तापमान कमी झाल्यास दाब कमी होत नाही. ❌

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
🌡️ तापमान वाढ → कमी दाब
🔽 कमी दाब → चक्रीवादळ निर्मिती
🌀 बंगालचा उपसागर हा भारतातील चक्रीवादळांचे प्रमुख उगमस्थान आहे.

ट्रिक:
"जास्त तापमान = कमी दाब = वादळ" ✅

प्रश्न 29: कळसुबाई हे महाराष्ट्रातील सर्वोच्च पर्वत शिखर खालीलपैकी कोणत्या पर्वत रांगेत स्थित आहे ?

(1) सह्याद्री

(2) शंभू महादेव

(3) सातपुडा

(4) बालाघाट

योग्य उत्तर: (1) सह्याद्री

कळसुबाई शिखर हे महाराष्ट्रातील सर्वात उंच पर्वतशिखर असून ते सह्याद्री पर्वतरांगेत (Western Ghats) स्थित आहे. ✅

कळसुबाई शिखराबद्दल महत्त्वाची माहिती:
• उंची – 1,646 मीटर (5,400 फूट)
• स्थान – अकोले तालुका, अहमदनगर जिल्हा (सध्याचा अहिल्यानगर जिल्हा)
• पर्वतरांग – सह्याद्री (पश्चिम घाट)
• कळसुबाई शिखराला "महाराष्ट्राचे एव्हरेस्ट" असेही म्हणतात. 🏔️

कळसुबाई-हरिश्चंद्रगड अभयारण्य:
• कळसुबाई शिखर हे कळसुबाई-हरिश्चंद्रगड वन्यजीव अभयारण्याच्या परिसरात आहे.
• ट्रेकिंगसाठी महाराष्ट्रातील सर्वात लोकप्रिय शिखरांपैकी एक आहे. ✔️

इतर पर्याय चुकीचे का?
• शंभू महादेव पर्वतरांग – सातारा परिसरात असून कळसुबाई येथे नाही. ❌
• सातपुडा पर्वतरांग – महाराष्ट्राच्या उत्तरेकडील भागात आहे. ❌
• बालाघाट पर्वतरांग – मराठवाडा व पश्चिम महाराष्ट्रातील पठारी भागात आहे. ❌

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
🏔️ महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर → कळसुबाई (1646 मी.)
🌄 पर्वतरांग → सह्याद्री (Western Ghats)
📍 जिल्हा → अहिल्यानगर (पूर्वी अहमदनगर)

ट्रिक:
"कळसुबाई = महाराष्ट्राचे एव्हरेस्ट = सह्याद्री" ✅

प्रश्न 30: योग्य जोड्या जुळवा.

महासागर	गर्ता
a. प्रशांत महासागर	i. जावा गर्ता
b. अटलांटिक महासागर	ii. मरियाना गर्ता
c. हिंदी महासागर	iii. युरेशियन गर्ता
d. आर्क्टिक महासागर	iv. प्युर्टो रिको गर्ता

    a    b    c    d

(1) iv iii ii i

(2) i ii iii iv

(3) ii iv i iii

(4) ii iii iv i

योग्य उत्तर: (3) ii iv i iii

महासागर आणि त्यांतील प्रमुख गर्ता:

• प्रशांत महासागर (Pacific Ocean) → मरियाना गर्ता (Mariana Trench) → ii ✔️
• अटलांटिक महासागर (Atlantic Ocean) → प्युर्टो रिको गर्ता (Puerto Rico Trench) → iv ✔️
• हिंदी महासागर (Indian Ocean) → जावा गर्ता (Java / Sunda Trench) → i ✔️
• आर्क्टिक महासागर (Arctic Ocean) → युरेशियन गर्ता (Eurasian Basin/Trench) → iii ✔️

योग्य जुळवणी:
a → ii
b → iv
c → i
d → iii

म्हणून क्रम:
a b c d = ii iv i iii

✅ योग्य उत्तर : (3) ii iv i iii

महत्त्वाची माहिती:
🌊 मरियाना गर्ता ही जगातील सर्वात खोल महासागरीय गर्ता मानली जाते.
📏 तिची खोली सुमारे 11,000 मीटर (चॅलेंजर डीप) इतकी आहे.

परीक्षेसाठी ट्रिक:
🏆 प्रशांत महासागर → मरियाना गर्ता
🌎 अटलांटिक महासागर → प्युर्टो रिको गर्ता
🇮🇳 हिंदी महासागर → जावा गर्ता
❄️ आर्क्टिक महासागर → युरेशियन गर्ता

जलद स्मरण:
Pacific → Mariana
Atlantic → Puerto Rico
Indian → Java
Arctic → Eurasian

प्रश्न 31: यादी I मध्ये दिलेल्या प्रदूषकांची यादी II मध्ये दिलेल्या त्यांच्या परिणामांशी जोड्या लावा.

यादी - I : प्रदूषके
a. पाण्यातील फॉस्फेट खते
b. हवेतील मिथेन
c. पाण्यातील कृत्रिम अपमार्जके
d. हवेतील नायट्रोजन ऑक्साईड

यादी - II : प्रदूषकांचे परिणाम
i. पाण्याची जैवरासायनिक ऑक्सीजनची पातळी वाढते
ii. आम्ल पर्जन्य
iii. जागतिक तापमान वाढ
iv. अन्नतिरेक / सुपोषण (Eutrophication)

    a    b    c    d

(1) ii i iv iii

(2) iv iii i ii

(3) iii ii iv i

(4) i iii ii iv

योग्य उत्तर: (2) iv iii i ii

योग्य जुळवणी:
a. पाण्यातील फॉस्फेट खते → iv. अन्नतिरेक / सुपोषण ✔️
b. हवेतील मिथेन → iii. जागतिक तापमान वाढ ✔️
c. पाण्यातील कृत्रिम अपमार्जके → i. पाण्याची जैवरासायनिक ऑक्सीजनची मागणी (BOD) वाढते ✔️
d. हवेतील नायट्रोजन ऑक्साईड → ii. आम्ल पर्जन्य ✔️

स्पष्टीकरण:

a. फॉस्फेट खते → अन्नतिरेक (Eutrophication)
• फॉस्फेटयुक्त खते जलाशयात मिसळल्यास शेवाळांची अतिवाढ होते.
• त्यामुळे पाण्यातील पोषक घटकांचे प्रमाण वाढते.
• या प्रक्रियेस अन्नतिरेक / सुपोषण (Eutrophication) म्हणतात. 🌿✔️

b. मिथेन → जागतिक तापमान वाढ
• मिथेन (CH₄) हा अत्यंत प्रभावी हरितगृह वायू आहे.
• तो पृथ्वीचे तापमान वाढविण्यास कारणीभूत ठरतो. 🌍🔥✔️

c. कृत्रिम अपमार्जके → BOD वाढ
• अपमार्जकांमुळे पाण्यात सेंद्रिय प्रदूषण वाढते.
• सूक्ष्मजीव अधिक ऑक्सिजन वापरतात.
• त्यामुळे जैवरासायनिक ऑक्सीजनची मागणी (BOD) वाढते. 💧✔️

d. नायट्रोजन ऑक्साईड → आम्ल पर्जन्य
• NO आणि NO₂ हे वायू वातावरणातील पाण्याशी अभिक्रिया करून आम्ले तयार करतात.
• त्यामुळे आम्ल पर्जन्य (Acid Rain) होतो. 🌧️✔️

म्हणून योग्य क्रम:
a → iv
b → iii
c → i
d → ii

a b c d = iv iii i ii

✅ योग्य उत्तर : (2) iv iii i ii

परीक्षेसाठी ट्रिक:
🌿 फॉस्फेट → सुपोषण (Eutrophication)
🌍 मिथेन → Global Warming
💧 अपमार्जके → BOD वाढ
🌧️ NOx → Acid Rain

प्रश्न 32: भारतातील सरपटणारे प्राणी आणि उभयचर प्राण्यांच्या अत्यंत धोक्यात असलेल्या प्रजाती म्हणून खालीलपैकी कोणता प्राणी घोषित केलेला नाही ?

(1) घारियल

(2) बेंगल फ्लोरिकन

(3) फोर-टोड रिव्हर टेरापीन

(4) लेदरबॅक कासवे

योग्य उत्तर: (2) बेंगल फ्लोरिकन

बेंगल फ्लोरिकन (Bengal Florican) हा सरपटणारा (Reptile) किंवा उभयचर (Amphibian) प्राणी नसून एक दुर्मिळ पक्षी आहे. त्यामुळे भारतातील सरपटणारे आणि उभयचर प्राण्यांच्या अत्यंत धोक्यात असलेल्या प्रजातींमध्ये त्याचा समावेश होत नाही. ✅

इतर पर्याय का चुकीचे आहेत?

• घारियल (Gharial) – हा एक सरपटणारा प्राणी असून IUCN नुसार अत्यंत धोकाग्रस्त (Critically Endangered) प्रजाती आहे. ✔️

• फोर-टोड रिव्हर टेरापीन (Northern River Terrapin) – हा गोड्या पाण्यातील कासवांचा प्रकार असून अत्यंत धोकाग्रस्त (Critically Endangered) आहे. ✔️

• लेदरबॅक कासव (Leatherback Sea Turtle) – हा जगातील सर्वात मोठा समुद्री कासव प्रकार आहे. भारतातील संवर्धनाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची व संकटग्रस्त प्रजाती मानली जाते. ✔️

बेंगल फ्लोरिकनबद्दल:
🐦 हा भारत, नेपाळ आणि कंबोडिया येथे आढळणारा दुर्मिळ गवताळ प्रदेशातील पक्षी आहे.
🐦 याचे शास्त्रीय नाव Houbaropsis bengalensis आहे.
🐦 हा पक्षी IUCN नुसार Critically Endangered असला तरी तो सरपटणारा किंवा उभयचर नाही. ✔️

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
🐊 घारियल → सरपटणारा प्राणी → Critically Endangered
🐢 फोर-टोड रिव्हर टेरापीन → कासव → Critically Endangered
🐢 लेदरबॅक कासव → समुद्री कासव
🐦 बेंगल फ्लोरिकन → पक्षी (Reptile/Amphibian नाही) ✔️

ट्रिक:
❓ प्रश्नात "सरपटणारे व उभयचर" विचारले आहे.
🐦 बेंगल फ्लोरिकन हा पक्षी असल्याने तो योग्य उत्तर आहे. ✅

प्रश्न 33: जीवशास्त्रज्ञांनी जैवविविधतेला धोका निर्माण करणाऱ्या घटकांबाबत पुढीलपैकी कोणता संक्षिप्त शब्द प्रयोग केला ?

(1) EIA

(2) IUCN

(3) EPA

(4) HIPPO

योग्य उत्तर: (4) HIPPO

HIPPO हा संक्षिप्त शब्द जीवशास्त्रज्ञांनी जैवविविधतेला (Biodiversity) धोका निर्माण करणाऱ्या प्रमुख घटकांसाठी वापरला आहे. ✅

HIPPO चा अर्थ:

H – Habitat Loss (अधिवासाचा ऱ्हास / नाश)
• जंगलतोड, शहरीकरण, औद्योगिकीकरण यांमुळे नैसर्गिक अधिवास नष्ट होतो. 🌳❌

I – Invasive Species (आक्रमक परकीय प्रजाती)
• परकीय प्रजाती स्थानिक जीवसृष्टीला धोका निर्माण करतात. 🌿⚠️

P – Pollution (प्रदूषण)
• हवा, पाणी व माती प्रदूषणामुळे अनेक प्रजाती धोक्यात येतात. 🏭❌

P – Human Population Growth (मानवी लोकसंख्येची वाढ)
• वाढत्या लोकसंख्येमुळे नैसर्गिक संसाधनांवर ताण येतो. 👥📈

O – Overexploitation (अतिशोषण)
• शिकार, मासेमारी, वृक्षतोड इत्यादींच्या अतिरेकामुळे प्रजाती नष्ट होण्याचा धोका वाढतो. 🦌❌

इतर पर्याय चुकीचे का?

• EIA (Environmental Impact Assessment)
→ पर्यावरणीय परिणाम मूल्यांकन प्रक्रिया आहे. ❌

• IUCN (International Union for Conservation of Nature)
→ जैवविविधता संवर्धनासाठी कार्य करणारी आंतरराष्ट्रीय संस्था आहे. ❌

• EPA (Environmental Protection Agency)
→ पर्यावरण संरक्षणाशी संबंधित संस्था/कायदा. ❌

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
🌳 H = Habitat Loss
🌿 I = Invasive Species
🏭 P = Pollution
👥 P = Population Growth
🦌 O = Overexploitation

ट्रिक:
🦛 HIPPO = Biodiversity Threats
"हिप्पो" आठवला की जैवविविधतेच्या धोक्यांची पाच प्रमुख कारणे आठवा! ✅

प्रश्न 34: खालीलपैकी कोणते एक पुनर्नविकरणीय ऊर्जा संसाधनाचे उदाहरण आहे ?

(1) दगडी कोळसा

(2) खनिज तेल / पेट्रोलियम

(3) नैसर्गिक वायू

(4) भूऔष्णिक ऊर्जा

योग्य उत्तर: (4) भूऔष्णिक ऊर्जा

भूऔष्णिक ऊर्जा (Geothermal Energy) ही पृथ्वीच्या अंतर्भागातील उष्णतेपासून मिळणारी पुनर्नविकरणीय (Renewable) ऊर्जा आहे. पृथ्वीच्या गर्भातील उष्ण खडक, वाफ आणि गरम पाण्याच्या स्रोतांचा वापर करून वीज निर्मिती केली जाते. ✅

भूऔष्णिक ऊर्जेची वैशिष्ट्ये:
• नैसर्गिक व सतत उपलब्ध ऊर्जा स्रोत. 🌍
• पर्यावरणपूरक आणि कमी प्रदूषणकारी. ♻️
• हवामानावर अवलंबून नसलेली ऊर्जा. ✔️
• वीज निर्मिती आणि उष्णता निर्मितीसाठी वापरली जाते. ⚡

इतर पर्याय चुकीचे का?

• दगडी कोळसा (Coal)
→ जीवाश्म इंधन असून पुनर्नविकरणीय नाही. ❌

• खनिज तेल / पेट्रोलियम (Petroleum)
→ लाखो वर्षांत तयार होणारे जीवाश्म इंधन आहे. ❌

• नैसर्गिक वायू (Natural Gas)
→ मर्यादित साठा असलेले जीवाश्म इंधन आहे. ❌

पुनर्नविकरणीय ऊर्जेची उदाहरणे:
☀️ सौर ऊर्जा (Solar Energy)
💨 पवन ऊर्जा (Wind Energy)
🌊 जलविद्युत ऊर्जा (Hydropower)
🌍 भूऔष्णिक ऊर्जा (Geothermal Energy)
🌱 जैवऊर्जा (Biomass Energy)

अपुनर्नविकरणीय ऊर्जेची उदाहरणे:
⛏️ दगडी कोळसा
🛢️ पेट्रोलियम
🔥 नैसर्गिक वायू
☢️ अणुइंधन (युरेनियम)

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
♻️ Renewable → सौर, पवन, जल, भूऔष्णिक, जैवऊर्जा
⛏️ Non-Renewable → कोळसा, पेट्रोलियम, नैसर्गिक वायू

ट्रिक:
🌍 भू + उष्णता = भूऔष्णिक ऊर्जा = Renewable ✅

प्रश्न 35: धोकादायक कचरा (व्यवस्थापन, हाताळणी आणि सीमापार वाहतूक) नियम, 2008 नुसार ______ हे धोकादायक कचऱ्याच्या सीमापार वाहतुकीशी संबंधित आणि भारताच्या कोणत्याही भागातून धोकादायक कचऱ्याच्या वाहतुकीची परवानगी देणारे नोडल मंत्रालय असेल.

(1) पर्यावरण आणि वन मंत्रालय, भारत सरकार

(2) गृह मंत्रालय, भारत सरकार

(3) परराष्ट्र मंत्रालय, भारत सरकार

(4) वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय, भारत सरकार

योग्य उत्तर: (1) पर्यावरण आणि वन मंत्रालय, भारत सरकार

धोकादायक कचरा (व्यवस्थापन, हाताळणी आणि सीमापार वाहतूक) नियम, 2008 (Hazardous Wastes (Management, Handling and Transboundary Movement) Rules, 2008) नुसार पर्यावरण आणि वन मंत्रालय (Ministry of Environment and Forests - MoEF) हे धोकादायक कचऱ्याच्या सीमापार वाहतुकीसंबंधीचे नोडल मंत्रालय म्हणून कार्य करते. ✅

मंत्रालयाची प्रमुख कार्ये:
• धोकादायक कचऱ्याच्या आयात व निर्यातीस परवानगी देणे.
• सीमापार वाहतुकीचे नियंत्रण व देखरेख करणे.
• आंतरराष्ट्रीय करारांची अंमलबजावणी करणे.
• पर्यावरणीय सुरक्षिततेचे निकष निश्चित करणे.

बासेल करार (Basel Convention):
• धोकादायक कचऱ्याच्या सीमापार हालचालीवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी हा आंतरराष्ट्रीय करार करण्यात आला आहे. 🌍
• भारत हा या कराराचा सदस्य देश आहे. ✔️

सध्याची नोंद:
2014 नंतर या मंत्रालयाचे नाव पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय (MoEFCC) असे करण्यात आले आहे. मात्र प्रश्नात 2008 च्या नियमांचा संदर्भ असल्याने उत्तर "पर्यावरण आणि वन मंत्रालय" हेच योग्य आहे. ✔️

इतर पर्याय चुकीचे का?
• गृह मंत्रालय – अंतर्गत सुरक्षा व प्रशासनाशी संबंधित आहे. ❌
• परराष्ट्र मंत्रालय – परराष्ट्र धोरण व आंतरराष्ट्रीय संबंध हाताळते. ❌
• वाणिज्य आणि उद्योग मंत्रालय – व्यापार व उद्योगविषयक धोरणे हाताळते. ❌

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
♻️ धोकादायक कचरा नियम, 2008
🏛️ नोडल मंत्रालय → पर्यावरण आणि वन मंत्रालय (MoEF)
🌍 आंतरराष्ट्रीय करार → Basel Convention

ट्रिक:
⚠️ Hazardous Waste = Environment Ministry ✅

प्रश्न 36: अन्न सुरक्षा विधेयक, 2013 च्या संदर्भात खालीलपैकी योग्य विधान/ने ओळखा.

अ. हे विधेयक शहरी भागातील 50% आणि ग्रामीण भागातील 75% लोकसंख्येला अन्न सुरक्षेचा लाभ उपलब्ध करून देतो.
ब. लाभार्थ्यांना दरमाह प्रति कि.ग्रा. रु. 3 प्रमाणे तांदूळ, प्रति कि.ग्रा. रु. 1 प्रमाणे भरड धान्य व प्रति कि.ग्रा. रु. 2 प्रमाणे गहू उपलब्ध होणार आहे.

(1) अ आणि ब दोन्ही बरोबर आहेत

(2) अ आणि ब दोन्ही चूक आहेत

(3) फक्त अ बरोबर आहे

(4) फक्त ब बरोबर आहे

योग्य उत्तर: (2) अ आणि ब दोन्ही चूक आहेत

प्रश्न 37: शाश्वत विकास ही संकल्पना ------ मध्ये सादर केलेल्या जागतिक संवर्धन धोरणात प्रथम प्रचलित झाली.

(1) 1980

(2) 1987

(3) 1990

(4) 1992

योग्य उत्तर: (1) 1980

शाश्वत विकास (Sustainable Development) ही संकल्पना प्रथम 1980 मध्ये प्रकाशित झालेल्या "World Conservation Strategy" (जागतिक संवर्धन धोरण) या दस्तऐवजात प्रचलित झाली. ✅

हा दस्तऐवज IUCN (International Union for Conservation of Nature), UNEP (United Nations Environment Programme) आणि WWF (World Wildlife Fund) यांच्या संयुक्त प्रयत्नातून तयार करण्यात आला होता. 🌍

शाश्वत विकास म्हणजे:
"सध्याच्या पिढीच्या गरजा पूर्ण करताना भविष्यातील पिढ्यांच्या गरजा पूर्ण करण्याच्या क्षमतेला बाधा न आणणारा विकास."

महत्त्वाच्या घटना:
• 1980 – World Conservation Strategy मध्ये संकल्पना प्रचलित झाली. ✔️
• 1987 – ब्रंटलँड आयोगाच्या (Brundtland Commission) "Our Common Future" अहवालात शाश्वत विकासाची सर्वमान्य व्याख्या देण्यात आली. ✔️
• 1992 – रिओ दि जानेरो येथे पृथ्वी परिषद (Earth Summit) झाली व शाश्वत विकासाला जागतिक मान्यता मिळाली. ✔️

इतर पर्याय चुकीचे का?
• 1987 – व्याख्या प्रसिद्ध झाली, संकल्पना प्रथम प्रचलित झाली नाही. ❌
• 1990 – या संदर्भात विशेष महत्त्वाचे वर्ष नाही. ❌
• 1992 – रिओ पृथ्वी परिषद झाली, परंतु संकल्पना त्याआधीच अस्तित्वात होती. ❌

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
🌱 1980 → World Conservation Strategy
📖 1987 → Our Common Future (Brundtland Report)
🌍 1992 → Rio Earth Summit

ट्रिक:
1980 → Concept
1987 → Definition
1992 → Global Acceptance ✅

प्रश्न 38: 2020 मध्ये जाहीर करण्यात आलेल्या शाश्वत विकास लक्ष्ये निर्देशांकात (Sustainable Development Goals Index 2020) भारत कोणत्या स्थानावर आहे ?

(1) 117 व्या

(2) 17 व्या

(3) 40 व्या

(4) 125 व्या

योग्य उत्तर: (1) 117 व्या

सस्टेनेबल डेव्हलपमेंट रिपोर्ट 2020 (SDG Index 2020) नुसार भारताला 117 वे स्थान प्राप्त झाले होते. भारताचा एकूण गुणांक 61.9 होता. :contentReference[oaicite:0]{index=0}

SDG (Sustainable Development Goals) ही संयुक्त राष्ट्रसंघाने (UN) 2015 मध्ये निश्चित केलेली 17 शाश्वत विकास उद्दिष्टे आहेत. या उद्दिष्टांच्या पूर्ततेच्या प्रगतीनुसार विविध देशांचे क्रमांकन केले जाते. :contentReference[oaicite:1]{index=1}

SDG Index 2020 मधील काही महत्त्वाची माहिती:
• भारताचा क्रमांक – 117 वा ✔️
• भारताचा गुणांक – 61.92 ✔️
• प्रथम क्रमांक – स्वीडन ✔️
• द्वितीय क्रमांक – डेन्मार्क ✔️
• तृतीय क्रमांक – फिनलंड ✔️ :contentReference[oaicite:2]{index=2}

इतर पर्याय चुकीचे का?
• 17 वा – जपानचा क्रमांक होता, भारताचा नाही. ❌ :contentReference[oaicite:3]{index=3}
• 40 वा – भारताचा क्रमांक नव्हता. ❌
• 125 वा – भारत 117 व्या स्थानावर होता. ❌ :contentReference[oaicite:4]{index=4}

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
🌱 SDG Index 2020 → भारत 117 वा
🏆 प्रथम → स्वीडन
🏆 द्वितीय → डेन्मार्क
🏆 तृतीय → फिनलंड

ट्रिक:
SDG 2020 → India = 117 ✅

प्रश्न 39: "फक्त उत्पादनात होणारी वाढ म्हणजे आर्थिक वृद्धी होय" हे विधान कोणी केले ?

(1) प्रो. एडिसन

(2) प्रो. किंडलबर्जर

(3) ए. डी. गोरवाला

(4) प्रो. जोसेफ शुम्पीटर

योग्य उत्तर: (2) प्रो. किंडलबर्जर

प्रो. चार्ल्स पी. किंडलबर्जर (Charles P. Kindleberger) यांच्या मते, "फक्त उत्पादनात होणारी वाढ म्हणजे आर्थिक वृद्धी (Economic Growth) होय." ✅

त्यांच्या मते आर्थिक वृद्धी म्हणजे अर्थव्यवस्थेच्या उत्पादन क्षमतेत किंवा वस्तू व सेवांच्या उत्पादनात होणारी वाढ. या संकल्पनेत उत्पादनाच्या प्रमाणात्मक वाढीवर भर दिला जातो. 📈

आर्थिक वृद्धी (Economic Growth):
• राष्ट्रीय उत्पन्नात वाढ होणे.
• प्रतिव्यक्ती उत्पन्नात वाढ होणे.
• वस्तू व सेवांच्या उत्पादनात वाढ होणे.
• ही प्रामुख्याने परिमाणात्मक (Quantitative) संकल्पना आहे. ✔️

आर्थिक विकास (Economic Development) व आर्थिक वृद्धी यांतील फरक:
• आर्थिक वृद्धी → उत्पादन व उत्पन्नातील वाढ. 📈
• आर्थिक विकास → उत्पादन वाढीसोबत जीवनमान, शिक्षण, आरोग्य, रोजगार इत्यादींमध्ये सुधारणा. 🌱

इतर पर्याय चुकीचे का?

• प्रो. एडिसन – आर्थिक वृद्धीची ही व्याख्या त्यांची नाही. ❌

• ए. डी. गोरवाला – भारतीय प्रशासकीय व आर्थिक विचारवंत; ही व्याख्या त्यांच्याशी संबंधित नाही. ❌

• प्रो. जोसेफ शुम्पीटर – आर्थिक विकास, नवोन्मेष (Innovation) आणि उद्योजकता यांवर भर दिला. ही व्याख्या त्यांची नाही. ❌

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
📈 Kindleberger = Economic Growth = उत्पादनातील वाढ
🌱 Schumpeter = Innovation & Economic Development

ट्रिक:
"Kindleberger → Growth (वृद्धी)" ✅

प्रश्न 40: भारतीय अर्थव्यवस्थेबाबत खालील विधाने विचारात घेऊन योग्य पर्याय निवडा.

अ. जागतिकीकरणानंतर भारतीय अर्थव्यवस्थेतील बदल लक्षात घेता 'ट्रिकल डाऊन थिअरी' भारतीय अर्थव्यवस्थेला तंतोतंत लागू होते.
ब. जागतिकीकरणानंतर विशेषतः 2005 पासून, भारताने गाठलेला उच्च विकास दर 'ट्रिकल डाऊन थिअरी' वर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करतो.

(1) विधान अ बरोबर आहे

(2) विधान ब बरोबर आहे

(3) दोन्ही विधाने अ व ब बरोबर आहेत

(4) दोन्ही विधाने अ व ब चुकीची आहेत

योग्य उत्तर: (2) विधान ब बरोबर आहे

ट्रिकल डाऊन थिअरी (Trickle Down Theory) नुसार आर्थिक विकासाचा फायदा प्रथम श्रीमंत व गुंतवणूकदार वर्गाला होतो आणि नंतर तो हळूहळू समाजातील इतर घटकांपर्यंत पोहोचतो. 📈

विधान अ:
"जागतिकीकरणानंतर भारतीय अर्थव्यवस्थेतील बदल लक्षात घेता ट्रिकल डाऊन थिअरी भारतीय अर्थव्यवस्थेला तंतोतंत लागू होते."

❌ हे विधान अचूक नाही.
• 1991 नंतर भारतात आर्थिक उदारीकरण आणि जागतिकीकरणामुळे विकासदर वाढला.
• परंतु त्या विकासाचा लाभ सर्व समाजघटकांना समान प्रमाणात मिळाला नाही.
• उत्पन्नातील विषमता, ग्रामीण-शहरी दरी आणि गरिबीच्या समस्या कायम राहिल्या.
• त्यामुळे ट्रिकल डाऊन थिअरी भारताला तंतोतंत लागू होते असे म्हणता येत नाही.

विधान ब:
"2005 नंतर भारताने गाठलेला उच्च विकास दर ट्रिकल डाऊन थिअरीवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करतो."

✔️ हे विधान बरोबर आहे.
• 2005 नंतर भारताने उच्च आर्थिक वृद्धीचा दर अनुभवला.
• तरीही सर्वसामान्य लोकांचे जीवनमान, रोजगारनिर्मिती आणि उत्पन्नवाटप यामध्ये अपेक्षित सुधारणा सर्वत्र दिसून आली नाही.
• त्यामुळे केवळ उच्च आर्थिक वृद्धी आपोआप सर्वांपर्यंत पोहोचते हा ट्रिकल डाऊन सिद्धांत वादग्रस्त ठरला.

ट्रिकल डाऊन थिअरीवरील प्रमुख टीका:
• उत्पन्नातील विषमता वाढू शकते.
• विकासाचा लाभ सर्व घटकांपर्यंत समान रीतीने पोहोचत नाही.
• रोजगारवाढ नेहमीच विकासदराच्या प्रमाणात होत नाही.
• गरिबी कमी होण्याचा वेग मर्यादित राहू शकतो.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
📈 उच्च विकासदर ≠ सर्वांगीण विकास
💰 Trickle Down Theory → लाभ वरून खाली झिरपतात
⚖️ भारतातील वाढती विषमता → या सिद्धांतावर प्रश्नचिन्ह

म्हणून:
❌ विधान अ चुकीचे आहे.
✔️ विधान ब बरोबर आहे.

✅ योग्य उत्तर : (2) विधान ब बरोबर आहे.

प्रश्न 41: "विकसनशील जगामधील जवळजवळ 40% लोकसंख्येला 1950 आणि 1960 च्या दशकांमध्ये झालेल्या आर्थिक वृद्धीचा लाभ झालेला नाही." हे विधान कोणाचे आहे ?

(1) रॉबर्ट मॅकनामारा

(2) रॉबर्ट क्लोवर

(3) चार्लस् किंडलबर्जर

(4) जिन ड्रेज

योग्य उत्तर: (1) रॉबर्ट मॅकनामारा

रॉबर्ट मॅकनामारा (Robert McNamara), जे जागतिक बँकेचे (World Bank) अध्यक्ष होते, यांनी असे नमूद केले होते की:

"विकसनशील जगामधील जवळजवळ 40% लोकसंख्येला 1950 आणि 1960 च्या दशकांमध्ये झालेल्या आर्थिक वृद्धीचा लाभ झालेला नाही." ✅

या विधानाद्वारे त्यांनी हे अधोरेखित केले की केवळ आर्थिक वृद्धी (Economic Growth) झाली म्हणून समाजातील सर्व घटकांचा विकास होतोच असे नाही. अनेक देशांमध्ये राष्ट्रीय उत्पन्न वाढले, परंतु त्याचा फायदा गरीब आणि वंचित घटकांपर्यंत पोहोचला नाही. ⚖️

या विधानाचे महत्त्व:
• आर्थिक वृद्धी आणि आर्थिक विकास यांतील फरक स्पष्ट होतो.
• गरिबी निर्मूलन, रोजगार आणि सामाजिक न्याय यांचे महत्त्व अधोरेखित होते.
• "ट्रिकल डाऊन थिअरी" वर प्रश्नचिन्ह निर्माण होते.
• विकासाचे लाभ सर्व स्तरांपर्यंत पोहोचणे आवश्यक असल्याचे स्पष्ट होते. ✔️

इतर पर्याय चुकीचे का?

• रॉबर्ट क्लोवर (Robert Clower)
→ हे विधान त्यांचे नाही. ❌

• चार्लस् किंडलबर्जर (Charles Kindleberger)
→ आर्थिक वृद्धीच्या संकल्पनेशी संबंधित अर्थशास्त्रज्ञ; हे विधान त्यांचे नाही. ❌

• जिन ड्रेज (Jean Drèze)
→ भारतीय विकास, गरिबी आणि कल्याणकारी अर्थशास्त्राचे अभ्यासक; हे विधान त्यांचे नाही. ❌

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
👨‍💼 Robert McNamara → World Bank President
📈 Growth ≠ Development
⚖️ आर्थिक वृद्धीचा लाभ सर्वांपर्यंत पोहोचणे आवश्यक

ट्रिक:
🌍 World Bank + Poverty Concern = Robert McNamara ✅

प्रश्न 42: राष्ट्रीय हवामान विषयक कृती कार्यक्रमांमध्ये (National Action Plan on Climate Change - NAPCC) खालीलपैकी कोणत्या राष्ट्रीय अभियानाचा समावेश केला नव्हता ?

(1) राष्ट्रीय सौर अभियान

(2) राष्ट्रीय शाश्वत वसतिस्थान अभियान

(3) राष्ट्रीय जल अभियान

(4) राष्ट्रीय आरोग्य अभियान

योग्य उत्तर: (4) राष्ट्रीय आरोग्य अभियान

राष्ट्रीय हवामान विषयक कृती आराखडा (National Action Plan on Climate Change - NAPCC) भारत सरकारने 2008 मध्ये हवामान बदलाच्या आव्हानांना तोंड देण्यासाठी सुरू केला. ✅

NAPCC अंतर्गत 8 राष्ट्रीय अभियानांचा समावेश आहे:

☀️ 1. राष्ट्रीय सौर अभियान (National Solar Mission)
💧 2. राष्ट्रीय जल अभियान (National Water Mission)
🏙️ 3. राष्ट्रीय शाश्वत वसतिस्थान अभियान (National Mission on Sustainable Habitat)
🌿 4. हरित भारत अभियान (Green India Mission)
🌾 5. शाश्वत कृषी अभियान (National Mission for Sustainable Agriculture)
🏔️ 6. हिमालयीन परिसंस्था संवर्धन अभियान (National Mission for Sustaining the Himalayan Ecosystem)
⚡ 7. ऊर्जा कार्यक्षमता वृद्धी अभियान (National Mission for Enhanced Energy Efficiency)
📚 8. हवामान बदल विषयक धोरणात्मक ज्ञान अभियान (National Mission on Strategic Knowledge for Climate Change)

राष्ट्रीय आरोग्य अभियान (National Health Mission) हे आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाचे स्वतंत्र अभियान आहे. ते NAPCC च्या 8 राष्ट्रीय अभियानांमध्ये समाविष्ट नाही. ❌

इतर पर्याय योग्य का आहेत?
• राष्ट्रीय सौर अभियान → NAPCC मधील प्रमुख अभियान. ✔️
• राष्ट्रीय शाश्वत वसतिस्थान अभियान → NAPCC मध्ये समाविष्ट. ✔️
• राष्ट्रीय जल अभियान → NAPCC मध्ये समाविष्ट. ✔️

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
🌍 NAPCC = 8 राष्ट्रीय अभियान
☀️ Solar Mission
💧 Water Mission
🌿 Green India Mission
🌾 Sustainable Agriculture Mission

ट्रिक:
❓ NAPCC मध्ये "आरोग्य अभियान" नाही.
🏥 National Health Mission = Health Ministry
🌍 NAPCC = Climate Change Missions ✅

प्रश्न 43: भारतात स्वातंत्र्याच्या 7 दशकानंतरही अस्तित्वात असलेल्या दारिद्र्याची खालीलपैकी कोणते/ती कारण/कारणे आहे/आहेत ?

अ. अर्थव्यवस्था मोठ्या प्रमाणात कृषी क्षेत्रावर अवलंबून आहे.
ब. उत्पादन क्षेत्रातील रोजगार संधीची कमतरता.
क. विकसित देशांच्या तुलनेत शेती विकासाचा अधिक दर.

(1) विधाने अ व क बरोबर आहेत

(2) विधाने अ व ब बरोबर आहेत

(3) केवळ विधान अ बरोबर आहे

(4) केवळ विधान ब बरोबर आहे

योग्य उत्तर: (2) विधाने अ व ब बरोबर आहेत

भारतातील दारिद्र्याची प्रमुख कारणे:

अ. अर्थव्यवस्था मोठ्या प्रमाणात कृषी क्षेत्रावर अवलंबून आहे. ✔️
• भारतातील मोठी लोकसंख्या अजूनही शेतीवर अवलंबून आहे.
• शेतीतील उत्पादकता तुलनेने कमी असून उत्पन्न अनिश्चित असते.
• मान्सूनवर अवलंबित्व, जमिनीचे लहान तुकडे आणि अपुरी सिंचन व्यवस्था यांमुळे दारिद्र्य टिकून राहते.

ब. उत्पादन क्षेत्रातील रोजगार संधीची कमतरता. ✔️
• औद्योगिकीकरण अपेक्षित वेगाने झाले नाही.
• उत्पादन (Manufacturing) क्षेत्रात पुरेशा प्रमाणात रोजगार निर्माण झाले नाहीत.
• त्यामुळे कृषी क्षेत्रावरील लोकसंख्येचा दबाव कमी झाला नाही.

क. विकसित देशांच्या तुलनेत शेती विकासाचा अधिक दर. ❌
• हे विधान चुकीचे आहे.
• भारताचा कृषी विकास दर विकसित देशांच्या तुलनेत अधिक असल्यामुळे दारिद्र्य वाढते असे नाही.
• उलट शेती विकासाचा उच्च दर दारिद्र्य कमी करण्यास मदत करतो.

म्हणून:
✔️ विधान अ बरोबर आहे.
✔️ विधान ब बरोबर आहे.
❌ विधान क चुकीचे आहे.

योग्य पर्याय:
(2) विधाने अ व ब बरोबर आहेत ✅

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
🌾 कृषी क्षेत्रावर जास्त अवलंबित्व → दारिद्र्याचे कारण
🏭 उत्पादन क्षेत्रातील कमी रोजगार → दारिद्र्याचे कारण
📈 कृषी विकासाचा अधिक दर → दारिद्र्याचे कारण नाही

ट्रिक:
गरीबी = शेतीवर जास्त अवलंबित्व + कमी औद्योगिक रोजगार ✅

प्रश्न 44: एकात्मिक बाल विकास सेवा (ICDS) योजने अंतर्गत राबविण्यात येणारा/रे कार्यक्रम --------

अ. पूरक पोषण आहार कार्यक्रम
ब. आरोग्य तपासणी
क. कामगार प्रशिक्षण
ड. स्त्री-पुरुष असमानता

(1) फक्त अ, क

(2) फक्त क, ड

(3) फक्त अ, ब

(4) अ, ब व क

योग्य उत्तर: (3) फक्त अ, ब

एकात्मिक बाल विकास सेवा योजना (Integrated Child Development Services - ICDS) ही भारत सरकारची बालक, गर्भवती महिला आणि स्तनदा माता यांच्या पोषण, आरोग्य व सर्वांगीण विकासासाठी राबविण्यात येणारी महत्त्वाची योजना आहे. ✅

ICDS अंतर्गत प्रमुख सेवा:
• 🍲 पूरक पोषण आहार (Supplementary Nutrition)
• 🩺 आरोग्य तपासणी (Health Check-up)
• 💉 लसीकरण (Immunization)
• 🚑 संदर्भ सेवा (Referral Services)
• 📚 पूर्वप्राथमिक शिक्षण (Pre-School Education)
• 👩‍👧 पोषण व आरोग्य शिक्षण (Nutrition & Health Education)

विधाननिहाय विश्लेषण:

अ. पूरक पोषण आहार कार्यक्रम ✔️
• कुपोषण कमी करण्यासाठी लाभार्थ्यांना पूरक आहार दिला जातो.

ब. आरोग्य तपासणी ✔️
• बालक व मातांची नियमित आरोग्य तपासणी केली जाते.

क. कामगार प्रशिक्षण ❌
• हा ICDS चा घटक नाही.
• तो कौशल्य विकास किंवा रोजगाराशी संबंधित योजनांमध्ये येतो.

ड. स्त्री-पुरुष असमानता ❌
• ही सामाजिक समस्या आहे; ICDS अंतर्गत स्वतंत्र कार्यक्रम म्हणून समाविष्ट नाही.

म्हणून:
✔️ अ बरोबर
✔️ ब बरोबर
❌ क चुकीचे
❌ ड चुकीचे

योग्य पर्याय:
(3) फक्त अ, ब ✅

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
👶 ICDS सुरू – 1975
🍲 पूरक पोषण आहार
🩺 आरोग्य तपासणी
💉 लसीकरण
📚 पूर्वप्राथमिक शिक्षण

ट्रिक:
ICDS = Nutrition + Health + Pre-school Education
कामगार प्रशिक्षण नाही! ✅

प्रश्न 45: 2011 च्या जनगणनेनुसार, सन 2011 मध्ये देशातील एकूण शहरी लोकसंख्येपैकी 13% लोकसंख्या खालीलपैकी कोणत्या शहरांत राहत होती ?

अ. मुंबई
ब. चेन्नई
क. कलकत्ता (कोलकाता)
ड. दिल्ली

(1) अ आणि ड

(2) अ, क आणि ड

(3) अ, ब आणि ड

(4) अ, ब आणि क

योग्य उत्तर: (2) अ, क आणि ड

2011 च्या जनगणनेनुसार, भारतातील एकूण शहरी लोकसंख्येचा मोठा हिस्सा काही महानगरांमध्ये केंद्रित होता. विशेषतः मुंबई, दिल्ली आणि कोलकाता या तीन महानगरांमध्ये मिळून देशाच्या एकूण शहरी लोकसंख्येपैकी सुमारे 13% लोकसंख्या वास्तव्यास होती. ✅

महत्त्वाची शहरे:
• 🏙️ मुंबई – भारताची आर्थिक राजधानी
• 🏛️ दिल्ली – भारताची राष्ट्रीय राजधानी
• 🌉 कोलकाता – पूर्व भारतातील प्रमुख महानगर

चेन्नई का नाही?
• चेन्नई हे भारतातील प्रमुख महानगरांपैकी एक असले तरी 2011 च्या जनगणनेतील 13% शहरी लोकसंख्येच्या या विशिष्ट गटात त्याचा समावेश नव्हता. ❌

जनगणना 2011 – काही महत्त्वाची तथ्ये:
• भारताची एकूण लोकसंख्या – 121.08 कोटी
• शहरी लोकसंख्या – सुमारे 37.7 कोटी (31.16%)
• ग्रामीण लोकसंख्या – सुमारे 83.3 कोटी (68.84%)

म्हणून:
✔️ मुंबई (अ)
✔️ कोलकाता (क)
✔️ दिल्ली (ड)
❌ चेन्नई (ब)

योग्य पर्याय:
(2) अ, क आणि ड ✅

परीक्षेसाठी ट्रिक:
13% Urban Population → Mumbai + Kolkata + Delhi 🏙️🏙️🏙️

प्रश्न 46: 2011 च्या जनगणनेनुसार, भारताची लोकसंख्या एकूण जागतिक लोकसंख्येच्या किती टक्के आहे ?

(1) 2.4

(2) 17.5

(3) 31.9

(4) 25.1

योग्य उत्तर: (2) 17.5

जनगणना 2011 नुसार भारताची लोकसंख्या 1,21,08,54,977 (सुमारे 121.09 कोटी) होती. त्या वेळी भारतात जगातील एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे 17.5% लोकसंख्या वास्तव्यास होती. ✅

महत्त्वाची माहिती:
• 🌍 जगातील प्रत्येक 6 व्यक्तींमागे जवळपास 1 व्यक्ती भारतीय होती.
• 🇮🇳 भारत हा जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वाधिक लोकसंख्या असलेला देश होता (चीननंतर).
• 🌏 भारताकडे जगाच्या केवळ सुमारे 2.4% भौगोलिक क्षेत्रफळ असूनही लोकसंख्या 17.5% होती.

इतर पर्याय चुकीचे का?
• 2.4% → हे भारताच्या जागतिक भौगोलिक क्षेत्रफळाचे प्रमाण आहे, लोकसंख्येचे नाही. ❌
• 31.9% → चुकीचा आकडा. ❌
• 25.1% → चुकीचा आकडा. ❌

जनगणना 2011 – झटपट तथ्ये:
👥 भारताची लोकसंख्या → 121.09 कोटी
🌍 जागतिक लोकसंख्येतील वाटा → 17.5%
🗺️ जगाच्या क्षेत्रफळातील वाटा → 2.4%
📈 दशकातील लोकसंख्या वाढ (2001-2011) → 17.64%

परीक्षेसाठी ट्रिक:
🗺️ 2.4% = जगाच्या क्षेत्रफळातील भारताचा वाटा
👥 17.5% = जगाच्या लोकसंख्येतील भारताचा वाटा ✅

प्रश्न 47: भारताच्या राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, 2000 संदर्भात खालीलपैकी कोणते / कोणती विधान/विधाने बरोबर आहे/त ?

अ. जास्तीत जास्त दोन अपत्ये नुसार 2050 सालापर्यंत देशाच्या लोकसंख्येत स्थिरता आणणे.
ब. सार्वत्रिक लसीकरण.
क. अर्भक मृत्यूचे प्रमाण प्रति हजारी 30 पेक्षा खाली आणणे.

(1) विधाने अ, ब व क बरोबर आहेत

(2) विधाने अ व क बरोबर आहेत

(3) केवळ विधान अ बरोबर आहे

(4) केवळ विधान ब बरोबर आहे

योग्य उत्तर: (4) केवळ विधान ब बरोबर आहे

भारताच्या राष्ट्रीय लोकसंख्या धोरण, 2000 (National Population Policy 2000) नुसार विधानांची तपासणी: अ. चुकीचे: धोरणाचे दीर्घकालीन उद्दिष्ट 2045 सालापर्यंत लोकसंख्या स्थिर करणे हे होते, 2050 नाही. ब. बरोबर: सर्व मुलांचे सार्वत्रिक लसीकरण करणे हे या धोरणाचे एक महत्त्वाचे तात्काळ उद्दिष्ट होते. क. चुकीचे: अर्भक मृत्यू दर (IMR) प्रति हजारी 30 पेक्षा खाली आणण्याचे उद्दिष्ट होते, 30% नाही (30% म्हणजे प्रति हजारी 300 होतो, जे चुकीचे आहे). त्यामुळे, केवळ विधान 'ब' बरोबर आहे.

प्रश्न 48: जमीन धारणेची मर्यादा म्हणजे एखादा व्यक्ती स्वतःच्या नावे किती जमीन धारण करू शकतो याची वैधानिक परिपूर्ण मर्यादा होय. जमीन धारणेची मर्यादा लादण्याचे खालीलपैकी कोणते दोन पैलू आहेत ?

अ. भविष्यातील अधिग्रहणावर मर्यादा
ब. एकत्रित जमीन मालकी मर्यादा
क. विद्यमान जमीन धारणेवर मर्यादा
ड. रूपांतरावर मर्यादा

(1) अ आणि क

(2) ब आणि क

(3) क आणि ड

(4) अ आणि ब

# प्रश्न क्र. 48 रद्द करण्यात आलेला आहे.

प्रश्न 49: खालील विधाने विचारात घ्या :

अ. लिंगाधारित मानव विकास निर्देशांक (Gender Inequality Index - GII) हा आरोग्य, शिक्षण, सबलीकरण आणि श्रम बाजार यांचा संयुक्त निर्देशांक आहे.
ब. वरील चार घटकांचा विचार केल्यास स्त्री-पुरुषातील असमानतेमुळे मानव विकासावर प्रतिकूल परिणाम होतो.

(1) फक्त अ बरोबर आहे

(2) फक्त ब बरोबर आहे

(3) अ आणि ब दोन्हीही बरोबर आहेत

(4) अ आणि ब दोन्हीही चूक आहेत

योग्य उत्तर: (3) अ आणि ब दोन्हीही बरोबर आहेत

लिंगाधारित असमानता निर्देशांक (Gender Inequality Index - GII) हा संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम (UNDP) द्वारे तयार करण्यात आलेला निर्देशांक आहे. हा स्त्री-पुरुषांमधील असमानतेचा मानव विकासावर होणारा परिणाम मोजतो. ✅

विधान अ:
• GII हा विविध सामाजिक व आर्थिक घटकांचा संयुक्त निर्देशांक आहे.
• यामध्ये प्रामुख्याने आरोग्य, शिक्षण/सबलीकरण, राजकीय प्रतिनिधित्व आणि श्रमबाजारातील सहभाग या बाबींचा विचार केला जातो.
• त्यामुळे विधान अ बरोबर आहे. ✔️

विधान ब:
• स्त्री-पुरुषांमध्ये शिक्षण, आरोग्य, रोजगार आणि निर्णयप्रक्रियेमध्ये असमानता असल्यास देशाचा मानव विकास स्तर कमी होतो.
• म्हणूनच GII द्वारे या असमानतेमुळे होणारे नुकसान मोजले जाते.
• त्यामुळे विधान ब देखील बरोबर आहे. ✔️

GII चे प्रमुख घटक:
👩‍⚕️ प्रजनन आरोग्य (Reproductive Health)
👩‍🎓 सबलीकरण (Empowerment)
💼 श्रमबाजारातील सहभाग (Labour Market Participation)

स्त्री-पुरुष असमानतेचे परिणाम:
• शिक्षणातील तफावत
• रोजगाराच्या संधींमध्ये असमानता
• राजकीय प्रतिनिधित्व कमी असणे
• आरोग्यविषयक समस्या
• मानव विकास निर्देशांकावर नकारात्मक परिणाम

म्हणून:
✔️ विधान अ बरोबर आहे.
✔️ विधान ब बरोबर आहे.

योग्य पर्याय:
(3) अ आणि ब दोन्हीही बरोबर आहेत ✅

परीक्षेसाठी ट्रिक:
👩‍👩‍👧‍👦 GII = Gender Inequality = Health + Empowerment + Labour Market
📉 जास्त असमानता = कमी मानव विकास ✅

प्रश्न 50: 26 जून, 1975 रोजी जाहीर केलेल्या 20 कलमी कार्यक्रमाचा मुख्य हेतु पुढीलपैकी कोणता होता ?

अ. राहणीमानाच्या दर्जात सुधारणा करणे.
ब. दारिद्र्य रेषेखालील लोकांना साहाय्य करणे (दारिद्र्य निर्मूलन).

(1) फक्त अ बरोबर आहे

(2) फक्त ब बरोबर आहे

(3) अ आणि ब दोन्हीही बरोबर आहेत

(4) वरीलपैकी नाही

योग्य उत्तर: (3) अ आणि ब दोन्हीही बरोबर आहेत

20 कलमी कार्यक्रम (Twenty Point Programme) हा तत्कालीन पंतप्रधान :contentReference[oaicite:0]{index=0} यांनी 26 जून 1975 रोजी जाहीर केला. ✅

या कार्यक्रमाचा मुख्य उद्देश गरिबी निर्मूलन, सामाजिक न्याय, आर्थिक विकास आणि सामान्य जनतेच्या राहणीमानात सुधारणा करणे हा होता.

विधान अ:
• जनतेच्या जीवनमानात सुधारणा करणे हा 20 कलमी कार्यक्रमाचा प्रमुख हेतू होता. ✔️
• रोजगार, निवारा, शिक्षण, आरोग्य आणि मूलभूत सुविधांचा विस्तार यावर भर देण्यात आला.

विधान ब:
• दारिद्र्यरेषेखालील कुटुंबांना मदत करणे आणि गरिबी कमी करणे हे देखील कार्यक्रमाचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट होते. ✔️
• भूमिहीन, शेतमजूर, दुर्बल घटक आणि ग्रामीण गरीब यांच्या कल्याणावर विशेष भर देण्यात आला.

20 कलमी कार्यक्रमाची प्रमुख उद्दिष्टे:
• 🏠 गरीबांचे जीवनमान उंचावणे
• 🌾 कृषी उत्पादन वाढवणे
• 🤝 सामाजिक व आर्थिक विषमता कमी करणे
• 💰 गरिबी निर्मूलन
• 👨‍🌾 भूमिहीनांना जमीन वाटप
• ⚡ मूलभूत सुविधा उपलब्ध करून देणे

म्हणून:
✔️ अ. राहणीमानाच्या दर्जात सुधारणा करणे
✔️ ब. दारिद्र्य निर्मूलनासाठी साहाय्य करणे

योग्य पर्याय:
(3) अ आणि ब दोन्हीही बरोबर आहेत ✅

परीक्षेसाठी ट्रिक:
📅 1975 → 20 Point Programme
🏠 Living Standard Improvement
💰 Poverty Alleviation
🤝 Social Justice ✅

प्रश्न 51: एकाच पदार्थाच्या दोन रॉडच्या लांबींचे गुणोत्तर 1 : 2 आणि त्रिज्यांचे गुणोत्तर 2 : 3 आहे. जर रॉडच्या दोन्ही टोकांमधील तापमानातील फरक समान असेल, तर उष्णता प्रवाहाचे गुणोत्तर किती असेल ?

(1) 3 : 2

(2) 4 : 3

(3) 1 : 3

(4) 8 : 9

योग्य उत्तर: (4) 8 : 9

प्रश्न 52: खालील दिलेल्या रोधकांच्या नेटवर्क (Network of Resistances) मध्ये बॅटरीमधून किती विद्युतधारा वाहील ?

(1) 1.5 A

(2) 3.5 A

(3) 4.0 A

(4) 1.0 A

योग्य उत्तर: (4) 1.0 A

दिलेल्या परिपथामध्ये रोधकांचे संयोजन मिश्र (Series + Parallel) प्रकारचे आहे. योग्य रितीने साधीकरण केल्यास संपूर्ण परिपथाचा समतुल्य रोध (Equivalent Resistance) मिळतो.

समतुल्य रोध:
R = 2 Ω ✅

बॅटरीचा विद्युतदाब (Voltage) = 2 V

ओहमच्या नियमानुसार :

I = V / R

I = 2 / 2
I = 1 A

म्हणून बॅटरीमधून वाहणारी विद्युतधारा:
✅ I = 1.0 A

योग्य पर्याय:
(4) 1.0 A ✔️

ट्रिक:
⚡ Equivalent Resistance = 2 Ω
🔋 Battery Voltage = 2 V
➜ I = V/R = 2/2 = 1 A ✅

प्रश्न 53: खालीलपैकी कोणती भौतिक राशी टकरीच्या दरम्यान अक्षय (Conserved) राहते ?

(1) वस्तुमान

(2) संवेग

(3) वेळ

(4) लांबी

योग्य उत्तर: (2) संवेग

संवेगाच्या अक्षयतेचा नियम (Law of Conservation of Momentum) नुसार, बाह्य बल कार्यरत नसल्यास कोणत्याही बंद प्रणालीचा एकूण संवेग टकरीपूर्वी व टकरीनंतर समान राहतो. ✅

संवेग (Momentum) :
• संवेग = वस्तुमान × वेग
• SI एकक = kg·m/s

संवेगाचे सूत्र:
p = m × v

टकरीमध्ये:
• टकरीपूर्वीचा एकूण संवेग = टकरीनंतरचा एकूण संवेग
• हा नियम लवचिक (Elastic) आणि अलवचिक (Inelastic) दोन्ही प्रकारच्या टकरींना लागू होतो. ✔️

इतर पर्याय चुकीचे का?

• वस्तुमान ❌
→ वस्तुमान स्वतंत्रपणे अक्षय असले तरी टकरीच्या नियमांच्या संदर्भात विचारली जाणारी मुख्य अक्षय राशी संवेग आहे.

• वेळ ❌
→ वेळ ही टकरीमध्ये अक्षय राशी मानली जात नाही.

• लांबी ❌
→ लांबी टकरीदरम्यान अक्षय राहत नाही.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
⚽ टक्कर → संवेग अक्षय
⚡ लवचिक टक्कर → संवेग + गतिज ऊर्जा अक्षय
🚗 अलवचिक टक्कर → फक्त संवेग अक्षय

ट्रिक:
"Collision = Conservation of Momentum" ✅

प्रश्न 54: खालीलपैकी कोणत्या निरीक्षणाद्वारे विश्व स्थिर नसून ते विस्तारित (Expanding Universe) आहे याबद्दल पुष्टी मिळते ?

(1) दूरवरच्या आकाशगंगामधून येणाऱ्या प्रकाशात आढळणारे लाल रंगाकडील विस्थापन

(2) दूरवरच्या आकाशगंगामधून येणाऱ्या प्रकाशात आढळणारे निळ्या रंगाकडील विस्थापन

(3) कृष्ण विवराच्या जवळून जाताना होणारे प्रकाशाचे वक्रीभवन

(4) प्रकाशाच्या वेगाची स्थिरता

योग्य उत्तर: (1) दूरवरच्या आकाशगंगामधून येणाऱ्या प्रकाशात आढळणारे लाल रंगाकडील विस्थापन

एडविन हबल (Edwin Hubble) यांनी 1929 मध्ये केलेल्या निरीक्षणांवरून विश्व विस्तारत असल्याचा निष्कर्ष काढला. ✅

लाल रंगाकडील विस्थापन (Red Shift):
• जेव्हा एखादी आकाशगंगा आपल्यापासून दूर जात असते, तेव्हा तिच्याकडून येणाऱ्या प्रकाशाची तरंगलांबी वाढते.
• त्यामुळे प्रकाश वर्णपटातील लाल (Red) भागाकडे सरकलेला दिसतो.
• यालाच Red Shift म्हणतात.

हबलचा नियम (Hubble's Law):
v = H₀d
येथे,
• v = आकाशगंगेचा दूर जाण्याचा वेग
• H₀ = हबल स्थिरांक
• d = आकाशगंगेचे अंतर

या नियमानुसार, आकाशगंगा जितकी दूर असेल तितक्या जास्त वेगाने ती दूर जाताना दिसते. यावरून विश्व विस्तारत असल्याचे सिद्ध होते. 🌌

इतर पर्याय चुकीचे का?

• निळ्या रंगाकडील विस्थापन (Blue Shift) ❌
→ वस्तू निरीक्षकाकडे येत असल्याचे दर्शवते.

• कृष्ण विवराजवळ प्रकाशाचे वक्रीभवन ❌
→ हे गुरुत्वीय परिणाम (Gravitational Lensing) दर्शवते, विश्वाचा विस्तार नाही.

• प्रकाशाच्या वेगाची स्थिरता ❌
→ हा सापेक्षतावादाचा सिद्धांत आहे; विश्व विस्तारत असल्याचा थेट पुरावा नाही.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
🌌 Universe Expansion → Red Shift
🔭 Edwin Hubble → 1929
📈 Hubble's Law → v ∝ d

ट्रिक:
🔴 Red Shift = Galaxy moving away = Expanding Universe ✅

प्रश्न 55: -------- या प्रक्रियेत न्युट्रीनो (Neutrino) कण उत्सर्जित होतो.

(1) अल्फा क्षय

(2) बीटा क्षय

(3) गॅमा क्षय

(4) एक्स रे

योग्य उत्तर: (2) बीटा क्षय

बीटा क्षय (Beta Decay) या किरणोत्सर्गी प्रक्रियेत न्युट्रीनो (Neutrino) किंवा प्रतिन्युट्रीनो (Antineutrino) कण उत्सर्जित होतात. ✅

बीटा क्षयाचे प्रकार:

1. बीटा ऋण (β⁻) क्षय:
• न्यूट्रॉनचे प्रोटॉनमध्ये रूपांतर होते.
• इलेक्ट्रॉन (β⁻) आणि प्रतिन्युट्रीनो उत्सर्जित होतात.

n → p + e⁻ + ν̅

2. बीटा धन (β⁺) क्षय:
• प्रोटॉनचे न्यूट्रॉनमध्ये रूपांतर होते.
• पॉझिट्रॉन (β⁺) आणि न्युट्रीनो उत्सर्जित होतात.

p → n + e⁺ + ν

इतर पर्याय चुकीचे का?

• अल्फा क्षय ❌
→ यात हेलियम केंद्रक (α-कण) उत्सर्जित होतो, न्युट्रीनो नाही.

• गॅमा क्षय ❌
→ यात उच्च ऊर्जा गॅमा किरणे उत्सर्जित होतात.

• एक्स रे ❌
→ एक्स-किरणे इलेक्ट्रॉनांच्या संक्रमणामुळे निर्माण होतात; न्युट्रीनो उत्सर्जित होत नाही.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
☢️ Alpha Decay → α-कण (Helium Nucleus)
⚡ Beta Decay → Electron/Positron + Neutrino
🌟 Gamma Decay → Gamma Rays

ट्रिक:
β (Beta) = Neutrino चा मित्र 😄
👉 Neutrino उत्सर्जन → Beta Decay ✅

प्रश्न 56: तापमान वाढीचा परिणाम वायूच्या मितप्रवाहीपणा / स्निग्धता (Viscosity) वर कसा होतो ?

(1) मितप्रवाहीपणा / स्निग्धता (Viscosity) वाढतो

(2) मितप्रवाहीपणा / स्निग्धता (Viscosity) कमी होतो

(3) मितप्रवाहीपणा / स्निग्धता (Viscosity) स्थिर राहतो

(4) मितप्रवाहीपणा / स्निग्धता ऋण होतो

योग्य उत्तर: (1) मितप्रवाहीपणा / स्निग्धता (Viscosity) वाढतो

स्निग्धता (Viscosity) म्हणजे द्रव किंवा वायूच्या प्रवाहाला होणारा अंतर्गत विरोध होय. ✅

वायूंच्या बाबतीत:
• तापमान वाढल्यावर वायूच्या रेणूंचा वेग वाढतो.
• रेणूंमधील संवेगाची देवाणघेवाण अधिक प्रभावी होते.
• त्यामुळे वायूची स्निग्धता (Viscosity) वाढते. ✔️

द्रव आणि वायू यांतील फरक:
• 🌡️ द्रवांचे तापमान वाढल्यास → स्निग्धता कमी होते.
• 🌬️ वायूंचे तापमान वाढल्यास → स्निग्धता वाढते.

इतर पर्याय चुकीचे का?

• (2) स्निग्धता कमी होतो ❌
→ हे द्रवांसाठी योग्य आहे, वायूंसाठी नाही.

• (3) स्निग्धता स्थिर राहतो ❌
→ तापमान बदलल्यास वायूची स्निग्धता बदलते.

• (4) स्निग्धता ऋण होतो ❌
→ स्निग्धता कधीही ऋण (Negative) नसते.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
🌬️ Gas → Temperature ↑ → Viscosity ↑
💧 Liquid → Temperature ↑ → Viscosity ↓

ट्रिक:
"Gas Gets More Viscous When Heated" 🔥🌬️✅

प्रश्न 57: जर संरक्षक पेशीमध्ये (Guard Cells) ------- घटक जमा झाले तर रंध्र (Stomata) उघडेल.

(1) मॅग्नेशियम

(2) पोटॅशियम

(3) लोखंड

(4) जस्त

योग्य उत्तर: (2) पोटॅशियम

रंध्र (Stomata) ही वनस्पतीच्या पानांवरील सूक्ष्म छिद्रे आहेत. त्यांचे उघडणे व बंद होणे संरक्षक पेशी (Guard Cells) नियंत्रित करतात. 🌿

रंध्र उघडण्याची प्रक्रिया:
• प्रकाशाच्या उपस्थितीत संरक्षक पेशींमध्ये पोटॅशियम आयन (K⁺) जमा होतात.
• त्यामुळे पेशींचा द्रावणदाब (Osmotic Pressure) वाढतो.
• पाणी संरक्षक पेशींमध्ये प्रवेश करते.
• पेशी फुगतात (Turgid होतात).
• परिणामी रंध्र उघडतात. ✅

रंध्र बंद होण्याची प्रक्रिया:
• K⁺ आयन बाहेर पडतात.
• पाणी बाहेर जाते.
• संरक्षक पेशी शिथिल (Flaccid) होतात.
• रंध्र बंद होतात. ✔️

इतर पर्याय चुकीचे का?

• मॅग्नेशियम (Mg) ❌
→ क्लोरोफिल निर्मितीसाठी आवश्यक, पण रंध्र उघडण्याचा मुख्य घटक नाही.

• लोखंड (Fe) ❌
→ एन्झाइम क्रिया व क्लोरोफिल निर्मितीत मदत करते.

• जस्त (Zn) ❌
→ वनस्पती वाढीसाठी आवश्यक सूक्ष्म अन्नद्रव्य आहे.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
🌿 Guard Cells + K⁺ ↑ → Stomata Open
💧 पाणी आत → पेशी फुगतात → रंध्र उघडते
🌙 K⁺ बाहेर → रंध्र बंद होते

ट्रिक:
K = Keep Stomata Open 🌿✅

प्रश्न 58: सायट्रस (लिंबू) कॅन्कर हा रोग कोणत्या प्रकारच्या रोगजनकामुळे (Pathogen) होतो ?

(1) जीवाणू

(2) बुरशी

(3) विषाणू

(4) निमॅटोड

योग्य उत्तर: (1) जीवाणू

सायट्रस कॅन्कर (Citrus Canker) हा लिंबूवर्गीय पिकांमध्ये आढळणारा एक गंभीर रोग असून तो जीवाणूमुळे (Bacterial Disease) होतो. ✅

कारक जीवाणू:
• Xanthomonas citri (पूर्वी Xanthomonas axonopodis pv. citri)

हा रोग कोणत्या पिकांमध्ये आढळतो?
• 🍋 लिंबू
• 🍊 संत्रे
• मोसंबी
• इतर लिंबूवर्गीय फळपिके

रोगाची प्रमुख लक्षणे:
• पानांवर तपकिरी उठावदार डाग दिसतात.
• फांद्या व फळांवर जखमेसारखे (Corky) डाग निर्माण होतात.
• पाने गळतात.
• फळांची गुणवत्ता व उत्पादन कमी होते.

रोगाचा प्रसार:
• 🌧️ पाऊस व वारा
• संक्रमित रोपे
• शेतीची साधने

इतर पर्याय चुकीचे का?

• बुरशी (Fungus) ❌
→ सायट्रस कॅन्कर बुरशीजन्य रोग नाही.

• विषाणू (Virus) ❌
→ हा विषाणूमुळे होत नाही.

• निमॅटोड (Nematode) ❌
→ निमॅटोड हे सूक्ष्म कृमी आहेत; सायट्रस कॅन्करचे कारण नाहीत.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
🍋 Citrus Canker → Bacteria (Xanthomonas citri)
🌾 Wheat Rust → Fungus
🥔 Potato Leaf Roll → Virus
🌱 Root Knot Disease → Nematode

ट्रिक:
🍋 Citrus Canker = Canker by Bacteria ✅

प्रश्न 59: स्पायरोगायरा (Spirogyra) या शैवालासंबंधी खालीलपैकी कोणती विधाने अचूक आहेत ?

अ. सामान्यतः त्याला तलावातील घाण (Pond Scum) असे म्हणतात.
ब. ते सागरी पाण्यात वाढते.
क. त्याच्या पेशीमध्ये सर्पिलाकार हरितलवके (Spiral Chloroplasts) असतात.
ड. ते झिग्नेमाटेसी (Zygnemataceae) कुटुंबातील आहे.

(1) अ, ब आणि क

(2) ब, क आणि ड

(3) अ, क आणि ड

(4) अ, ब आणि ड

योग्य उत्तर: (3) अ, क आणि ड

स्पायरोगायरा (Spirogyra) हा गोड्या पाण्यात आढळणारा हिरवा तंतुमय शैवाल (Green Filamentous Algae) आहे. ✅

विधान अ:
• स्पायरोगायराला सामान्यतः "तलावातील घाण" (Pond Scum) असे म्हणतात.
• तलाव, विहिरी, सरोवरे यांमध्ये हिरव्या रंगाचा तरंगता थर तयार होतो. ✔️

विधान ब:
• स्पायरोगायरा मुख्यतः गोड्या पाण्यात (Fresh Water) वाढतो.
• तो सागरी पाण्यात वाढत नाही. ❌

विधान क:
• स्पायरोगायराच्या पेशींमध्ये सर्पिलाकार हरितलवके (Spiral Chloroplasts) असतात.
• याच वैशिष्ट्यावरून त्याला "Spirogyra" हे नाव मिळाले आहे. ✔️

विधान ड:
• स्पायरोगायरा हा झिग्नेमाटेसी (Zygnemataceae) कुटुंबातील शैवाल आहे. ✔️

स्पायरोगायराची वैशिष्ट्ये:
• 🌿 हिरवा तंतुमय शैवाल
• 💧 गोड्या पाण्यात आढळतो
• 🌀 सर्पिलाकार हरितलवके असतात
• 🔄 संयुग्मन (Conjugation) द्वारे लैंगिक प्रजनन करतो

म्हणून:
✔️ अ. तलावातील घाण म्हणतात
❌ ब. सागरी पाण्यात वाढते
✔️ क. सर्पिलाकार हरितलवके असतात
✔️ ड. झिग्नेमाटेसी कुटुंबातील आहे

योग्य पर्याय:
(3) अ, क आणि ड ✅

ट्रिक:
🌀 Spiro = Spiral Chloroplast
💧 Fresh Water Algae
🌿 Pond Scum = Spirogyra ✅

प्रश्न 60: स्क्लेराईड्स (Sclereids) च्या श्रेणी -------- आहेत.

अ. मॅक्रोस्क्लेराईड्स (Macrosclereids)
ब. ओस्टिओस्क्लेराईड्स (Osteosclereids)
क. ट्रॅकिड्स (Tracheids)
ड. अॅस्टेरोस्क्लेराईड्स (Astrosclereids)

वरीलपैकी कोणते विधान / विधाने बरोबर आहेत ?

(1) फक्त अ

(2) फक्त अ आणि ब

(3) अ, ब आणि ड

(4) अ, ब आणि क

योग्य उत्तर: (3) अ, ब आणि ड

स्क्लेराईड्स (Sclereids) हे स्क्लेरेन्कायमा (Sclerenchyma) ऊतींचे विशेष प्रकारचे पेशीसमूह आहेत. या पेशी जाड, कठीण व लिग्निनयुक्त भित्ती असलेल्या असतात आणि वनस्पतींना मजबुती प्रदान करतात. 🌿✅

स्क्लेराईड्सचे प्रमुख प्रकार:
• मॅक्रोस्क्लेराईड्स (Macrosclereids) ✔️
• ओस्टिओस्क्लेराईड्स (Osteosclereids) ✔️
• अॅस्टेरोस्क्लेराईड्स (Astrosclereids) ✔️
• ब्रॅकिस्क्लेराईड्स (Brachysclereids)
• ट्रायकोस्क्लेराईड्स (Trichosclereids)

विधान क (ट्रॅकिड्स) चुकीचे का?
• ट्रॅकिड्स (Tracheids) हे जाइलम (Xylem) ऊतींचे जलवाहक घटक आहेत.
• ते स्क्लेराईड्सचे प्रकार नाहीत. ❌

विधाने तपासूया:
✔️ अ. मॅक्रोस्क्लेराईड्स — बरोबर
✔️ ब. ओस्टिओस्क्लेराईड्स — बरोबर
❌ क. ट्रॅकिड्स — स्क्लेराईड्स नाहीत
✔️ ड. अॅस्टेरोस्क्लेराईड्स — बरोबर

म्हणून:
✔️ अ, ब आणि ड बरोबर आहेत.

योग्य पर्याय:
(3) अ, ब आणि ड ✅

परीक्षेसाठी ट्रिक:
🌿 Sclereids = Macro + Osteo + Astro + Brachy + Tricho
💧 Tracheids = Xylem Water Conducting Cells ❌
👉 Tracheids हे Sclereids नाहीत. ✅

प्रश्न 61: खालीलपैकी हार्मोन्सचा कोणता संच मासिक पाळीचे (Menstrual Cycle) नियमन करतात ?

(1) एफ.एस.एच. (FSH), एल.एच. (LH), इस्ट्रोजेन (Estrogen) व प्रोजेस्टेरॉन (Progesterone)

(2) इस्ट्रोजेन, टेस्टोस्टेरॉन, एल.एच. व कॉर्टीकोस्टेरॉन

(3) कॉर्टीसोल, इस्ट्रोजेन, प्रोजेस्टेरॉन व एफ.एस.एच.

(4) डायहायड्रोटेस्टोस्टेरॉन, इस्ट्रोजेन, प्रोजेस्टेरॉन व एफ.एस.एच.

योग्य उत्तर: (1) एफ.एस.एच., एल.एच., इस्ट्रोजेन व प्रोजेस्टेरॉन

मासिक पाळीचे चक्र (Menstrual Cycle) हे स्त्रीच्या प्रजनन प्रणालीतील एक महत्त्वाचे जैविक चक्र असून त्याचे नियमन मुख्यतः चार हार्मोन्सद्वारे केले जाते. ✅

1. एफ.एस.एच. (Follicle Stimulating Hormone - FSH)
• पिट्युटरी ग्रंथीतून स्रवतो.
• अंडाशयातील फॉलिकल्सच्या वाढीस मदत करतो.

2. एल.एच. (Luteinizing Hormone - LH)
• अंडोत्सर्जन (Ovulation) घडवून आणतो.
• कॉर्पस ल्युटियमची निर्मिती करतो.

3. इस्ट्रोजेन (Estrogen)
• गर्भाशयाच्या अंतःस्तराची (Endometrium) वाढ घडवून आणतो.
• दुय्यम लैंगिक वैशिष्ट्यांच्या विकासास मदत करतो.

4. प्रोजेस्टेरॉन (Progesterone)
• गर्भाशय गर्भधारणेसाठी तयार ठेवतो.
• गर्भधारणा न झाल्यास त्याची पातळी कमी होऊन मासिक पाळी सुरू होते.

इतर पर्याय चुकीचे का?

• टेस्टोस्टेरॉन ❌
→ पुरुषांमधील प्रमुख लैंगिक हार्मोन आहे.

• कॉर्टीकोस्टेरॉन / कॉर्टीसोल ❌
→ ताणतणाव (Stress) व चयापचयाशी संबंधित हार्मोन्स आहेत.

• डायहायड्रोटेस्टोस्टेरॉन (DHT) ❌
→ पुरुष लैंगिक वैशिष्ट्यांशी संबंधित हार्मोन आहे.

मासिक पाळीचे हार्मोनल नियंत्रण:
🧠 Pituitary → FSH + LH
🥚 Ovary → Estrogen + Progesterone

म्हणून:
✔️ FSH
✔️ LH
✔️ Estrogen
✔️ Progesterone
हे चारही हार्मोन्स मासिक पाळीचे नियमन करतात.

योग्य पर्याय:
(1) एफ.एस.एच., एल.एच., इस्ट्रोजेन व प्रोजेस्टेरॉन ✅

ट्रिक:
👩 Menstrual Cycle = FSH + LH + Estrogen + Progesterone ✅

प्रश्न 62: कोणत्या झाडाच्या फुले, पाने व बिया वापरून 'मारीजुआना' (Marijuana) हे अंमली पदार्थ तयार करतात ?

(1) कॅनाबीस सँटीव्हा (Cannabis sativa)

(2) निकोटियाना टबॅकम (Nicotiana tabacum)

(3) ओपीयम पॉपी (Opium Poppy)

(4) मेंथा स्पिकाटा (Mentha spicata)

योग्य उत्तर: (1) कॅनाबीस सँटीव्हा (Cannabis sativa)

मारीजुआना (Marijuana) हे एक अंमली पदार्थ असून ते कॅनाबीस सँटीव्हा (Cannabis sativa) या वनस्पतीच्या फुले, पाने आणि इतर भागांपासून तयार केले जाते. ✅

कॅनाबीस वनस्पतीपासून मिळणारी उत्पादने:
• भांग (Bhang)
• गांजा (Ganja)
• चरस (Hashish)
• मारीजुआना (Marijuana)

महत्त्वाचा सक्रिय घटक:
• THC (Tetrahydrocannabinol)
• हा घटक मेंदूवर परिणाम करणारा मनोप्रभावी (Psychoactive) पदार्थ आहे.

इतर पर्याय चुकीचे का?

• निकोटियाना टबॅकम (Nicotiana tabacum) ❌
→ तंबाखूची वनस्पती आहे. यातून निकोटीन मिळते.

• ओपीयम पॉपी (Opium Poppy) ❌
→ यापासून अफू (Opium), मॉर्फिन, कोडीन इत्यादी पदार्थ मिळतात; मारीजुआना नाही.

• मेंथा स्पिकाटा (Mentha spicata) ❌
→ पुदिन्याची वनस्पती आहे.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
🌿 Cannabis sativa → Marijuana / Ganja / Bhang
🚬 Nicotiana tabacum → Nicotine
🌺 Opium Poppy → Opium, Morphine
🍃 Mentha spicata → Mint (Pudina)

ट्रिक:
🌿 Cannabis sativa = Marijuana ✅

प्रश्न 63: "मानवी जीनोम प्रकल्प 1990" (Human Genome Project) चे मुख्य उद्दिष्ट/उद्दिष्टे हे होते :

अ. मानवातील 20,000 ते 25,000 जनुके ओळखणे.
ब. डी.एन.ए. मधील 5 बिलीयन बेस पेअर्सचा क्रम निश्चित करणे.
क. नव्याने प्राप्त जीनोमिक ज्ञानाचा संशोधन व औषधशास्त्रात समावेश करणे.
ड. प्राण्यांचे क्लोनिंग विकसित करणे.

(1) फक्त ब आणि ड

(2) फक्त अ आणि क

(3) फक्त अ

(4) फक्त ब

योग्य उत्तर: (3) फक्त अ

प्रश्न 64: प्रोकॅरिओटमधील आनुवंशिक कोडमधील एन-फॉर्मील मिथिओनिन (N-formyl Methionine) साठी प्रारंभिक कोड (Initiation Codon) कोणता ?

(1) TTG

(2) CUG

(3) GGC

(4) AUG

योग्य उत्तर: (4) AUG

प्रारंभिक कोडॉन (Initiation Codon) हा प्रथिन संश्लेषण (Protein Synthesis) सुरू होण्याचा संकेत देतो. प्रोकॅरिओट्समध्ये हा कोडॉन AUG असतो. ✅

प्रोकॅरिओट्समध्ये:
• AUG कोडॉन एन-फॉर्मील मिथिओनिन (N-formyl Methionine किंवा fMet) साठी संकेत देतो.
• प्रथिन संश्लेषणाची सुरुवात नेहमी fMet पासून होते.

युकॅरिओट्समध्ये:
• AUG कोडॉन मिथिओनिन (Methionine) साठी संकेत देतो.
• N-formyl गट नसतो.

इतर पर्याय चुकीचे का?

• TTG ❌
→ DNA मधील कोडॉन; सामान्य प्रारंभिक कोडॉन नाही.

• CUG ❌
→ ल्युसिन (Leucine) साठी कोड करतो.

• GGC ❌
→ ग्लायसिन (Glycine) साठी कोड करतो.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
🧬 Start Codon = AUG
🦠 Prokaryotes → fMet (N-formyl Methionine)
👨‍🔬 Eukaryotes → Methionine
🛑 Stop Codons → UAA, UAG, UGA

ट्रिक:
🧬 AUG = Start Signal
🦠 Prokaryotes → AUG = fMet ✅

प्रश्न 65: ऊर्जा उत्पादनासाठी खालीलपैकी कोणता/ते पर्याय कोणत्याही स्वरूपात कार्बनचा वापर करीत नाहीत ?

अ. लाकूड
ब. बायोगॅस
क. भूऔष्णिक स्रोत
ड. कोळसा

(1) अ आणि ब दोन्ही

(2) ब आणि क दोन्ही

(3) फक्त क

(4) फक्त ड

योग्य उत्तर: (3) फक्त क

ऊर्जा उत्पादनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या स्रोतांमध्ये कार्बनयुक्त (Carbon-based) आणि कार्बनविरहित (Non-carbon) स्रोतांचा समावेश होतो. ✅

विधाने तपासूया:

अ. लाकूड ❌
• लाकूड हे सेंद्रिय पदार्थ असून त्यामध्ये मोठ्या प्रमाणात कार्बन असतो.
• ज्वलन केल्यावर कार्बन डायऑक्साइड (CO₂) उत्सर्जित होते.

ब. बायोगॅस ❌
• बायोगॅसमध्ये मुख्यतः मिथेन (CH₄) असतो.
• मिथेन हा कार्बनयुक्त वायू आहे.

क. भूऔष्णिक स्रोत (Geothermal Energy) ✔️
• पृथ्वीच्या अंतर्गत उष्णतेपासून ऊर्जा मिळवली जाते.
• ऊर्जा निर्मितीसाठी कोणत्याही कार्बनयुक्त इंधनाचे ज्वलन करावे लागत नाही.
• म्हणून हा कार्बनविरहित ऊर्जा स्रोत मानला जातो.

ड. कोळसा ❌
• कोळसा हा जवळजवळ पूर्णपणे कार्बनयुक्त जीवाश्म इंधन आहे.
• ज्वलनामुळे मोठ्या प्रमाणात CO₂ उत्सर्जित होते.

म्हणून:
❌ लाकूड – कार्बनयुक्त
❌ बायोगॅस – कार्बनयुक्त
✔️ भूऔष्णिक स्रोत – कार्बनचा वापर नाही
❌ कोळसा – कार्बनयुक्त

योग्य पर्याय:
(3) फक्त क ✅

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
🌋 Geothermal Energy → Non-Carbon Source
🌳 Wood → Carbon Based Fuel
♻️ Biogas → Methane (CH₄)
⛏️ Coal → Carbon Rich Fossil Fuel

ट्रिक:
🌋 Geothermal = Heat from Earth, No Carbon Fuel ✅

प्रश्न 66: मॅग्नेशिअम क्लोराईड (MgCl₂) ह्या संयुगाची निर्मिती होतांना मॅग्नेशिअम व क्लोरिनच्या अणूंमध्ये कोणता रासायनिक बंध तयार होतो ?

अ. सहसंयोजक बंध
ब. आयनिक बंध
क. समन्वय सहसंयोजक बंध
ड. धातू बंध

(1) फक्त ड

(2) फक्त अ

(3) फक्त अ आणि क

(4) फक्त ब

योग्य उत्तर: (4) फक्त ब

मॅग्नेशिअम क्लोराईड (MgCl₂) हे एक आयनिक संयुग (Ionic Compound) आहे. त्याच्या निर्मितीवेळी मॅग्नेशिअम (Mg) आणि क्लोरिन (Cl) यांच्या अणूंमध्ये आयनिक बंध (Ionic Bond) तयार होतो. ✅

बंधनाची प्रक्रिया:
• मॅग्नेशिअमच्या बाह्य कक्षेत 2 इलेक्ट्रॉन्स असतात.
• मॅग्नेशिअम हे 2 इलेक्ट्रॉन्स गमावून Mg²⁺ आयन बनवते.
• प्रत्येक क्लोरिन अणू 1 इलेक्ट्रॉन स्वीकारून Cl⁻ आयन बनवतो.
• Mg²⁺ आणि दोन Cl⁻ आयनांमधील विद्युतस्थिर आकर्षणामुळे आयनिक बंध तयार होतो.

समीकरण:
Mg → Mg²⁺ + 2e⁻
2Cl + 2e⁻ → 2Cl⁻

Mg²⁺ + 2Cl⁻ → MgCl₂ ✔️

इतर पर्याय चुकीचे का?

• सहसंयोजक बंध (Covalent Bond) ❌
→ इलेक्ट्रॉन्सची भागीदारी होते; MgCl₂ मध्ये इलेक्ट्रॉन्सचे हस्तांतरण होते.

• समन्वय सहसंयोजक बंध (Coordinate Bond) ❌
→ बंधातील दोन्ही इलेक्ट्रॉन्स एकाच अणूकडून दिले जातात; येथे तसे होत नाही.

• धातू बंध (Metallic Bond) ❌
→ हा बंध धातूच्या अणूंमध्ये आढळतो; MgCl₂ मध्ये धातू + अधातू आहे.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
⚡ धातू + अधातू → आयनिक बंध
🤝 अधातू + अधातू → सहसंयोजक बंध
🔩 धातू + धातू → धातू बंध

ट्रिक:
🧂 MgCl₂ = Metal (Mg) + Non-metal (Cl)
👉 Ionic Bond ✅

प्रश्न 67: व्यावसायिक तंतुंच्या उत्पादनात लोकरीला पर्याय म्हणून खालीलपैकी कोणाचा वापर केला जातो ?

(1) डॅक्रॉन (Dacron)

(2) टेफ्लॉन (Teflon)

(3) पॉलीअॅक्रिलोनायट्राईल (Polyacrylonitrile)

(4) कॅप्रोलॅक्टम (Caprolactam)

योग्य उत्तर: (3) पॉलीअॅक्रिलोनायट्राईल (Polyacrylonitrile)

पॉलीअॅक्रिलोनायट्राईल (PAN) हे एक कृत्रिम (Synthetic) पॉलिमर असून त्यापासून तयार होणारे तंतू अॅक्रिलिक फायबर (Acrylic Fibre) म्हणून ओळखले जातात. हे तंतू लोकरीसारखे मऊ, हलके आणि उबदार असल्यामुळे कृत्रिम लोकर (Artificial Wool) म्हणून वापरले जातात. ✅

अॅक्रिलिक तंतूंची वैशिष्ट्ये:
• लोकरीसारखे उबदार आणि मऊ असतात.
• वजनाने हलके असतात.
• कीटक व बुरशींचा परिणाम कमी होतो.
• स्वेटर, शाली, ब्लँकेट आणि उबदार कपडे बनवण्यासाठी वापरले जातात.

इतर पर्याय चुकीचे का?

• डॅक्रॉन (Dacron) ❌
→ हे पॉलिस्टर तंतूचे व्यापारी नाव आहे. लोकरीचा पर्याय म्हणून वापरले जात नाही.

• टेफ्लॉन (Teflon) ❌
→ हे PTFE (Polytetrafluoroethylene) पॉलिमर आहे. नॉन-स्टिक भांडी आणि औद्योगिक उपयोगांसाठी वापरले जाते.

• कॅप्रोलॅक्टम (Caprolactam) ❌
→ हे नायलॉन-6 तयार करण्यासाठी वापरले जाणारे मोनोमर आहे; स्वतः तंतू नाही.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
🐑 Wool Substitute → Acrylic Fibre (Polyacrylonitrile)
👕 Dacron → Polyester
🍳 Teflon → Non-stick Coating
🧵 Caprolactam → Nylon-6 Monomer

ट्रिक:
🐑 Artificial Wool = Acrylic = Polyacrylonitrile (PAN) ✅

प्रश्न 68: खालीलपैकी कोणत्या औषधाचे वर्गीकरण वेदनाशामक आणि ज्वरशामक असे केले जाऊ शकते?

अ. वेरोनल
ब. बेनेड्रील
क. पेनिसिलिन
ड. पॅरासिटामॉल

(1) फक्त अ

(2) अ आणि ड दोन्ही

(3) ब आणि क दोन्ही

(4) फक्त ड

योग्य उत्तर: (4) फक्त ड — पॅरासिटामॉल

पॅरासिटामॉल (Paracetamol / Acetaminophen) हे एकमेव औषध आहे ज्याचे वर्गीकरण एकाचवेळी वेदनाशामक (Analgesic) आणि ज्वरशामक (Antipyretic) असे केले जाते. ✅

• वेदनाशामक (Analgesic) — वेदना कमी करते.
• ज्वरशामक (Antipyretic) — ताप कमी करते.
• सामान्य डोक्याचे दुखणे, दातदुखी, ताप यासाठी मोठ्या प्रमाणात वापरले जाते.

इतर औषधांचे वर्गीकरण:

औषध	प्रकार
अ. वेरोनल (Veronal)	निद्राकारक (Sedative/Hypnotic) — झोपेसाठी ❌
ब. बेनेड्रील (Benadryl)	प्रतिहिस्टामिन (Antihistamine) — ऍलर्जी, खोकल्यासाठी ❌
क. पेनिसिलिन (Penicillin)	प्रतिजैविक (Antibiotic) — जीवाणूजन्य संसर्गासाठी ❌
ड. पॅरासिटामॉल	वेदनाशामक + ज्वरशामक ✅

प्रश्न 69: योग्य जोड्या लावा.

अ गट	ब गट
अ. मोनोसॅकराइड	i. रॅफिनोज
ब. डायसॅकराइड	ii. स्टार्च
क. ट्रायसॅकराइड	iii. ग्लुकोज
ड. पॉलीसॅकराइड	iv. सुक्रोज

(1) अ-iii, ब-ii, क-i, ड-iv

(2) अ-ii, ब-i, क-iii, ड-iv

(3) अ-iv, ब-iii, क-ii, ड-i

(4) अ-iii, ब-iv, क-i, ड-ii

योग्य उत्तर: (4) अ-iii, ब-iv, क-i, ड-ii

कर्बोदकांचे (Carbohydrates) वर्गीकरण साखर रेणूंच्या संख्येनुसार केले जाते:

• अ. मोनोसॅकराइड → iii. ग्लुकोज ✅
मोनोसॅकराइड म्हणजे एकाच साखर रेणूचे बनलेले कर्बोदक. उदा. ग्लुकोज (C₆H₁₂O₆), फ्रुक्टोज, गॅलेक्टोज. ✔

• ब. डायसॅकराइड → iv. सुक्रोज ✅
डायसॅकराइड म्हणजे दोन साखर रेणूंचे बनलेले कर्बोदक. उदा. सुक्रोज (ग्लुकोज + फ्रुक्टोज), माल्टोज, लॅक्टोज. ✔

• क. ट्रायसॅकराइड → i. रॅफिनोज ✅
ट्रायसॅकराइड म्हणजे तीन साखर रेणूंचे बनलेले कर्बोदक. उदा. रॅफिनोज (गॅलेक्टोज + ग्लुकोज + फ्रुक्टोज) — हे साखर बीट व कापसाच्या बियांमध्ये आढळते. ✔

• ड. पॉलीसॅकराइड → ii. स्टार्च ✅
पॉलीसॅकराइड म्हणजे अनेक (शेकडो/हजारो) साखर रेणूंचे बनलेले कर्बोदक. उदा. स्टार्च, सेल्युलोज, ग्लायकोजेन. ✔

प्रश्न 70: हायड्रोजनचे समस्थानिके आणि त्यांचे अनुक्रमे वस्तुमान गुणोत्तर ------ आहे.

(1) ड्युटेरियम, प्रोटियम, ट्रिटियम; 1:2:3

(2) ट्रिटियम, ड्युटेरियम, प्रोटियम; 2:3:1

(3) ट्रिटियम, प्रोटियम, ड्युटेरियम; 2:3:1

(4) प्रोटियम, ड्युटेरियम, ट्रिटियम; 1:2:3

योग्य उत्तर: (4) प्रोटियम, ड्युटेरियम, ट्रिटियम; 1:2:3

हायड्रोजनचे तीन समस्थानिके (Isotopes) आहेत:

समस्थानिक	प्रोटॉन	न्यूट्रॉन	अणुभार	चिन्ह
प्रोटियम (Protium)	1	0	1	¹H
ड्युटेरियम (Deuterium)	1	1	2	²H (D)
ट्रिटियम (Tritium)	1	2	3	³H (T)

वस्तुमान गुणोत्तर:
प्रोटियम : ड्युटेरियम : ट्रिटियम = 1 : 2 : 3 ✅

महत्त्वाच्या नोंदी:
• तिन्ही समस्थानिकांमध्ये प्रोटॉनची संख्या समान (1) असते, म्हणून ते एकाच मूलद्रव्याचे (हायड्रोजनचे) समस्थानिक आहेत. ✔
• ड्युटेरियम जड पाणी (Heavy Water — D₂O) बनवण्यासाठी वापरतात. ✔
• ट्रिटियम किरणोत्सर्गी असते व अणुबॉम्बमध्ये वापरले जाते. ✔
• निसर्गात प्रोटियम सर्वाधिक प्रमाणात आढळते (99.985%). ✔

प्रश्न 71: खालीलपैकी कोणत्या घटना दुरुस्ती कायद्याने 'महानगर नियोजन समितीच्या' स्थापनेची तरतूद केली आहे?

(1) 42 वा घटना दुरुस्ती कायदा

(2) 44 वा घटना दुरुस्ती कायदा

(3) 73 वा घटना दुरुस्ती कायदा

(4) 74 वा घटना दुरुस्ती कायदा

योग्य उत्तर: (4) 74 वा घटना दुरुस्ती कायदा

74 व्या घटना दुरुस्ती कायदा, 1992 अन्वये नगरपालिका (Urban Local Bodies) संबंधित तरतुदी करण्यात आल्या. यात महानगर नियोजन समिती (Metropolitan Planning Committee - MPC) च्या स्थापनेची तरतूद करण्यात आली. ✅

74 व्या घटना दुरुस्तीच्या मुख्य तरतुदी:
• नगरपालिका, महानगरपालिका व इतर शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांना घटनात्मक दर्जा. ✔
• 12 वी अनुसूची — नगरपालिकांसाठी 18 विषयांची यादी जोडली. ✔
• अनुच्छेद 243ZD — 10 लाखांपेक्षा जास्त लोकसंख्या असलेल्या महानगर क्षेत्रासाठी महानगर नियोजन समिती स्थापन करण्याची तरतूद. ✔
• वॉर्ड समित्यांची स्थापना. ✔
• राज्य निवडणूक आयोगाकडून नियमित निवडणुका. ✔

इतर घटना दुरुस्त्या (संदर्भासाठी):
• 73 वी दुरुस्ती (1992) — पंचायती राज संस्थांना घटनात्मक दर्जा (ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य). ❌
• 42 वी दुरुस्ती (1976) — "मिनी संविधान" — मूलभूत कर्तव्ये, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष शब्द जोडणे. ❌
• 44 वी दुरुस्ती (1978) — संपत्तीचा हक्क मूलभूत हक्कातून वगळणे. ❌

प्रश्न 72: भारतीय घटना समिती अंतर्गत स्थापन करण्यात आलेल्या विविध समिती व तिचे अध्यक्ष यांच्या अयोग्य जोड्या ओळखा.

अ. सुकाणू समिती - राजेंद्र प्रसाद
ब. सल्लागार समिती - वल्लभभाई पटेल
क. केंद्रीय अधिकार समिती - जे. बी. कृपलानी
ड. मूलभूत हक्क उप-समिती - जवाहरलाल नेहरू

(1) अ आणि क

(2) ब आणि ड

(3) क आणि ड

(4) अ आणि ब

योग्य उत्तर: (3) क आणि ड — अयोग्य जोड्या

अयोग्य जोड्यांचे विश्लेषण:

क. केंद्रीय अधिकार समिती - जे. बी. कृपलानी ❌ — चुकीचे
केंद्रीय अधिकार समितीचे (Union Powers Committee) अध्यक्ष जवाहरलाल नेहरू होते — जे. बी. कृपलानी नव्हे. ❌

ड. मूलभूत हक्क उप-समिती - जवाहरलाल नेहरू ❌ — चुकीचे
मूलभूत हक्क उप-समितीचे (Fundamental Rights Sub-Committee) अध्यक्ष जे. बी. कृपलानी होते — जवाहरलाल नेहरू नव्हे. ❌

योग्य जोड्यांचे विश्लेषण:

अ. सुकाणू समिती - राजेंद्र प्रसाद ✅ — बरोबर
सुकाणू समितीचे (Steering Committee) अध्यक्ष राजेंद्र प्रसाद होते. ✔

ब. सल्लागार समिती - वल्लभभाई पटेल ✅ — बरोबर
सल्लागार समितीचे (Advisory Committee) अध्यक्ष सरदार वल्लभभाई पटेल होते. ✔

थोडक्यात — अध्यक्ष व समिती:

समिती	अध्यक्ष
सुकाणू समिती	राजेंद्र प्रसाद ✔
सल्लागार समिती	वल्लभभाई पटेल ✔
केंद्रीय अधिकार समिती	जवाहरलाल नेहरू ✔
मूलभूत हक्क उप-समिती	जे. बी. कृपलानी ✔
मसुदा समिती	डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर ✔

प्रश्न 73: खालीलपैकी योग्य विधान/ने निवडा.

अ. उपराष्ट्रपती, ज्या दिनांकास आपले पद ग्रहण करील त्या दिनांकापासून पाच वर्षाच्या अवधीपर्यंत ते पद धारण करील.
ब. उपराष्ट्रपती, राष्ट्रपतीस संबोधून आपल्या पदाचा सहीनिशी लेखी राजीनामा देऊ शकेल.
क. लोकसभेच्या त्यावेळच्या सर्व सदस्यांच्या बहुमताने पारित झालेल्या आणि राज्यसभेने संमत केलेल्या ठरावाद्वारे उपराष्ट्रपतीस त्यांच्या पदावरून दूर करता येईल.

(1) फक्त अ

(2) फक्त ब, क

(3) फक्त अ, क

(4) फक्त अ, ब

योग्य उत्तर: (4) फक्त अ, ब

विधान अ ✅ — बरोबर (अनुच्छेद 67)
उपराष्ट्रपती पद ग्रहण केल्याच्या दिनांकापासून पाच वर्षे पद धारण करतात. ✔

विधान ब ✅ — बरोबर (अनुच्छेद 67(a))
उपराष्ट्रपती राष्ट्रपतीस संबोधून सहीनिशी लेखी राजीनामा देऊ शकतात. ✔

विधान क ❌ — चुकीचे (अनुच्छेद 67(b))
उपराष्ट्रपतीस पदावरून दूर करण्याची प्रक्रिया वेगळी आहे:
• राज्यसभेच्या त्यावेळच्या सर्व सदस्यांच्या बहुमताने ठराव पारित होणे आवश्यक.
• त्यानंतर लोकसभेने तो ठराव संमत करणे आवश्यक.
विधान क मध्ये लोकसभा व राज्यसभेच्या भूमिका उलट सांगितल्या आहेत — म्हणून हे चुकीचे आहे. ❌

थोडक्यात — उपराष्ट्रपती पद दूर करण्याची प्रक्रिया (अनुच्छेद 67(b)):
• पहिले — राज्यसभेचा बहुमत ठराव (14 दिवस पूर्वसूचना आवश्यक) ✔
• नंतर — लोकसभेची संमती ✔

प्रश्न 74: अँग्लो-इंडीयन समुदायासाठी तरतुदींबाबत खालीलपैकी अयोग्य विधान/ने ओळखा.

अ. अनुच्छेद 335 हे राज्यांच्या विधानसभांमध्ये अँग्लो-इंडीयन समाजाच्या प्रतिनिधित्वाशी निगडित आहे.
ब. अँग्लो-इंडीयन समाजाच्या लाभाकरिता 31 मार्च, 1948 रोजी संपन्न होणाऱ्या वित्तीय वर्षात शिक्षणाबाबत दिली गेली होती अशी काही अनुदाने असतील तर, तीच अनुदाने संविधानाच्या प्रारंभानंतर पहिल्या तीन वित्तीय वर्षात संघराज्य व प्रत्येक राज्य यांच्याकडून दिली जातील.
क. दर तीन वर्षाच्या अनुवर्ती कालावधीत, लगतपूर्व तीन वर्षाच्या कालावधीतील अनुदानापेक्षा ती दहा टक्क्याने कमी असू शकतील.

(1) फक्त अ

(2) फक्त ब व क

(3) फक्त क

(4) वरीलपैकी सर्व

योग्य उत्तर: (1) फक्त अ — अयोग्य विधान

विधान अ ❌ — अयोग्य
अनुच्छेद 335 हे अँग्लो-इंडीयन समाजाच्या विधानसभांमधील प्रतिनिधित्वाशी संबंधित नाही.
• अनुच्छेद 333 — राज्यांच्या विधानसभांमध्ये अँग्लो-इंडीयन समाजाचे प्रतिनिधित्व (राज्यपालाद्वारे नामनिर्देशन). ✔
• अनुच्छेद 335 — संघ व राज्यांच्या सेवांमध्ये अनुसूचित जाती व अनुसूचित जमातींचे दावे (Services). ✔
त्यामुळे अनुच्छेद 335 विधानसभा प्रतिनिधित्वाशी नव्हे तर सरकारी सेवांशी संबंधित आहे. ❌

विधान ब ✅ — योग्य (अनुच्छेद 337)
31 मार्च 1948 च्या वित्तीय वर्षात अँग्लो-इंडीयन समाजास शिक्षणासाठी दिलेली अनुदाने संविधानाच्या प्रारंभानंतर पहिल्या तीन वित्तीय वर्षात दिली जातील — हे योग्य आहे. ✔

विधान क ✅ — योग्य (अनुच्छेद 337)
दर तीन वर्षांच्या अनुवर्ती कालावधीत अनुदाने मागील तीन वर्षांच्या तुलनेत दहा टक्क्यांनी कमी होत जातील — हे योग्य आहे. ✔

प्रश्न 75: खालीलपैकी कोणते भारताच्या राज्यघटनेतील भाग 1 मधील कलम 1 ते 4 शी संबंधित आहे/आहेत?

अ. संघराज्य व त्याच्या राज्यक्षेत्राशी
ब. मूलभूत अधिकाराविषयी
क. न्यायाविषयी
ड. कर्तव्याविषयी

(1) फक्त ब आणि ड

(2) फक्त क आणि अ

(3) फक्त अ

(4) फक्त अ आणि ब

योग्य उत्तर: (3) फक्त अ — संघराज्य व त्याच्या राज्यक्षेत्राशी

भारतीय संविधानाच्या भाग 1 (Part I) मध्ये अनुच्छेद 1 ते 4 असून ते संघराज्य व त्याचे राज्यक्षेत्र (The Union and its Territory) यांच्याशी संबंधित आहेत. ✅

भाग 1 (अनुच्छेद 1-4) — संघराज्य व राज्यक्षेत्र:

अनुच्छेद	विषय
अनुच्छेद 1	भारताचे नाव व राज्यक्षेत्र — "India, that is Bharat"
अनुच्छेद 2	नवीन राज्यांचा संघात प्रवेश किंवा स्थापना
अनुच्छेद 3	नवीन राज्ये निर्माण करणे, सीमा बदलणे
अनुच्छेद 4	अनुसूची 1 व 4 मध्ये दुरुस्ती करणाऱ्या कायद्यांविषयी

इतर भागांचा आढावा (संदर्भासाठी):
• भाग III (अनुच्छेद 12-35) — मूलभूत हक्क ❌
• भाग IV (अनुच्छेद 36-51) — राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे (न्याय, समता इ.) ❌
• भाग IV-A (अनुच्छेद 51A) — मूलभूत कर्तव्ये ❌

प्रश्न 76: भारताच्या राज्यघटनेतील अनुच्छेद 371 व त्याच्या उप-अनुच्छेदानुसार विशेष दर्जा नसलेली राज्ये ओळखा.

(1) नागालॅन्ड, आसाम

(2) मणिपूर, सिक्कीम

(3) मिझोराम, नागालॅन्ड

(4) त्रिपुरा, झारखंड

योग्य उत्तर: (4) त्रिपुरा, झारखंड

अनुच्छेद 371 व त्याच्या उप-अनुच्छेद (371A ते 371J) अंतर्गत त्रिपुरा व झारखंड यांना विशेष दर्जा देण्यात आलेला नाही. ✅

अनुच्छेद 371 अंतर्गत विशेष दर्जा असलेली राज्ये:

अनुच्छेद	राज्य
371	महाराष्ट्र व गुजरात
371A	नागालॅन्ड ✔
371B	आसाम ✔
371C	मणिपूर ✔
371D & E	आंध्र प्रदेश / तेलंगणा
371F	सिक्कीम ✔
371G	मिझोराम ✔
371H	अरुणाचल प्रदेश
371I	गोवा
371J	कर्नाटक (हैदराबाद-कर्नाटक)

त्रिपुरा व झारखंड या यादीत नाहीत — त्यामुळे त्यांना अनुच्छेद 371 अंतर्गत कोणताही विशेष दर्जा नाही. ✅

प्रश्न 77: स्वातंत्र्यानंतरचा पहिला लोक अदालत कॅम्प 1982 साली कोणत्या राज्यात भरविण्यात आला होता?

(1) महाराष्ट्र

(2) गुजरात

(3) आंध्र प्रदेश

(4) पंजाब

योग्य उत्तर: (2) गुजरात

स्वातंत्र्यानंतरचा पहिला लोक अदालत कॅम्प 1982 साली गुजरात राज्यात भरविण्यात आला होता. ✅

लोक अदालतबद्दल महत्त्वाची माहिती:
• लोक अदालत म्हणजे "जनतेची न्यायालये" — वैकल्पिक विवाद निराकरण (Alternative Dispute Resolution) यंत्रणा.
• हे भारतीय कायदेशीर सेवा प्राधिकरणाद्वारे (NALSA) आयोजित केले जाते.
• पहिला लोक अदालत कॅम्प — 1982, गुजरात (जुनागड) येथे भरला. ✔
• कायदेशीर सेवा प्राधिकरण कायदा, 1987 अंतर्गत लोक अदालतला वैधानिक दर्जा मिळाला.

लोक अदालतची वैशिष्ट्ये:
• लोक अदालतचा निर्णय दिवाणी न्यायालयाच्या हुकुमनाम्याइतकाच बंधनकारक असतो. ✔
• निर्णयावर कोणत्याही न्यायालयात अपील नाही. ✔
• न्यायालय शुल्क परत मिळते. ✔
• कौटुंबिक वाद, मोटार अपघात, कामगार वाद, बँक वसुली इ. प्रकरणे हाताळली जातात. ✔

प्रश्न 78: बी. पट्टाभी सीतारामय्या हे खालील समितीचे अध्यक्ष होते.

अ. सभागृह समिती
ब. मुख्य आयुक्तांच्या प्रांताबाबत समिती
क. नागरिकत्वाबाबत तदर्थ समिती
ड. सर्वोच्च न्यायालयाबाबत तदर्थ समिती

(1) फक्त अ, ब

(2) फक्त क, ड

(3) फक्त अ, ड

(4) फक्त ब, क

योग्य उत्तर: (1) फक्त अ, ब

बी. पट्टाभी सीतारामय्या (Bhogaraju Pattabhi Sitaramayya) हे भारतीय घटना समितीतील एक प्रमुख सदस्य होते. त्यांनी खालील समित्यांचे अध्यक्षपद भूषवले:

• अ. सभागृह समिती (House Committee) ✅ — बी. पट्टाभी सीतारामय्या अध्यक्ष. ✔
• ब. मुख्य आयुक्तांच्या प्रांताबाबत समिती ✅ — बी. पट्टाभी सीतारामय्या अध्यक्ष. ✔

इतर समित्यांचे अध्यक्ष:

समिती	अध्यक्ष
क. नागरिकत्वाबाबत तदर्थ समिती	एस. वरदाचारियार
ड. सर्वोच्च न्यायालयाबाबत तदर्थ समिती	एस. वरदाचारियार
मसुदा समिती	डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
सुकाणू समिती	राजेंद्र प्रसाद
सल्लागार समिती	सरदार वल्लभभाई पटेल

प्रश्न 79: भारतात 'नॅशनल कमिशन फॉर प्रोटेक्शन ऑफ चाईल्ड राईट्स' (NCPCR) ची स्थापना कोणत्या वर्षी करण्यात आली?

(1) 2001

(2) 2005

(3) 2007

(4) 2010

योग्य उत्तर: (3) 2007

राष्ट्रीय बालहक्क संरक्षण आयोग (NCPCR — National Commission for Protection of Child Rights) ची स्थापना मार्च 2007 मध्ये करण्यात आली. ✅

NCPCR बद्दल महत्त्वाची माहिती:
• कायदेशीर आधार: बाल हक्क संरक्षण आयोग कायदा, 2005 (Commissions for Protection of Child Rights Act, 2005) अंतर्गत स्थापना.
• स्थापना: 5 मार्च 2007 ✔
• मुख्यालय: नवी दिल्ली.
• उद्देश: 18 वर्षांखालील मुलांच्या हक्कांचे संरक्षण व संवर्धन करणे.

NCPCR चे मुख्य कार्य:
• मुलांच्या हक्कांचे संरक्षण सुनिश्चित करणे. ✔
• बालमजुरी, बालविवाह, बाल तस्करी यांविरुद्ध कारवाई. ✔
• शिक्षणाचा हक्क (RTE Act 2009) अंमलबजावणीवर देखरेख. ✔
• बाल तक्रारींची चौकशी करणे. ✔

इतर पर्याय चुकीचे का:
• 2005 — CPCR कायदा संमत झाला, परंतु NCPCR प्रत्यक्ष स्थापना 2007 मध्ये झाली. ❌
• 2001 व 2010 — NCPCR च्या स्थापनेशी संबंधित नाहीत. ❌

प्रश्न 80: लैंगिक अत्याचारापासून बालकांचे संरक्षण करण्यासाठी भारतात 'प्रोटेक्शन ऑफ चिल्ड्रेन फ्रॉम सेक्शुअल ऑफेन्सेस' (पोक्सो) कायदा कोणत्या वर्षी लागू करण्यात आला?

(1) 2009

(2) 2012

(3) 2015

(4) 2018

योग्य उत्तर: (2) 2012

POCSO कायदा (Protection of Children from Sexual Offences Act) भारतात 2012 मध्ये लागू करण्यात आला. ✅

POCSO कायद्याबद्दल महत्त्वाची माहिती:
• संसदेत संमत: 22 मे 2012
• राष्ट्रपतींची मंजुरी: 19 जून 2012
• अंमलबजावणी: 14 नोव्हेंबर 2012 (बालदिनापासून) ✔
• उद्देश: 18 वर्षांखालील मुलांना लैंगिक अत्याचार, छेडछाड व अश्लील साहित्यापासून संरक्षण.

POCSO कायद्याच्या मुख्य तरतुदी:
• लैंगिक अत्याचार, लैंगिक छळ व बालपोर्नोग्राफी यांसाठी कठोर शिक्षा. ✔
• विशेष न्यायालये (Special Courts) स्थापन करण्याची तरतूद. ✔
• गुन्ह्याच्या तक्रारीसाठी पोलिसांना बंधनकारक — कोणतीही तक्रार नाकारता येत नाही. ✔
• पीडित मुलाची ओळख उघड करण्यावर बंदी. ✔

2019 दुरुस्ती:
2019 मध्ये POCSO कायद्यात दुरुस्ती करून 12 वर्षांखालील मुलांवर अत्याचार केल्यास मृत्युदंडाची तरतूद करण्यात आली.

प्रश्न 81: राष्ट्रीय महिला आयोगाची स्थापना भारतात केव्हा झाली?

(1) 1990

(2) 1991

(3) 1992

(4) 1993

योग्य उत्तर: (3) 1992

राष्ट्रीय महिला आयोग (National Commission for Women - NCW) ची स्थापना 31 जानेवारी 1992 मध्ये करण्यात आली. ✅

NCW बद्दल महत्त्वाची माहिती:
• कायदेशीर आधार: राष्ट्रीय महिला आयोग कायदा, 1990 (National Commission for Women Act, 1990) अंतर्गत स्थापना.
• स्थापना दिनांक: 31 जानेवारी 1992 ✔
• मुख्यालय: नवी दिल्ली.
• पहिल्या अध्यक्षा: जयंती पटनायक (1992-1995). ✔

NCW चे मुख्य कार्य:
• महिलांच्या घटनात्मक व कायदेशीर अधिकारांचे संरक्षण. ✔
• महिलांवरील अत्याचार, भेदभाव यांच्या तक्रारींची चौकशी. ✔
• महिलांच्या प्रश्नांवर केंद्र व राज्य सरकारांना शिफारसी करणे. ✔
• महिलांसाठीच्या कायद्यांच्या अंमलबजावणीवर देखरेख. ✔

नोंद: कायदा 1990 मध्ये संमत झाला, परंतु आयोगाची प्रत्यक्ष स्थापना 1992 मध्ये झाली. ✔

प्रश्न 82: खालीलपैकी कोणती कार्ये 24 जानेवारी, 1950 रोजी संविधान सभेने केली आहेत?

अ. राष्ट्रध्वजाचा स्वीकार
ब. राष्ट्रगीताचा स्वीकार
क. राष्ट्रगानाचा स्वीकार
ड. डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांची भारताचे प्रथम राष्ट्रपती म्हणून निवड

(1) फक्त अ, ब, क

(2) फक्त अ, ब, ड

(3) फक्त अ, क, ड

(4) फक्त ब, क, ड

योग्य उत्तर: (4) फक्त ब, क, ड

या प्रश्नाचे उत्तर खालीलप्रमाणे आहे: 24 जानेवारी, 1950 रोजी संविधान सभेने केलेली कार्ये खालीलप्रमाणे आहेत: ब. राष्ट्रगीताचा स्वीकार: 'जन गण मन' हे भारताचे राष्ट्रगीत म्हणून स्वीकारले गेले. क. राष्ट्रगानाचा स्वीकार: 'वंदे मातरम्' हे भारताचे राष्ट्रगान म्हणून स्वीकारले गेले. ड. डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांची भारताचे प्रथम राष्ट्रपती म्हणून निवड: याच दिवशी त्यांची भारताचे पहिले राष्ट्रपती म्हणून अधिकृत निवड झाली. टीप: राष्ट्रध्वजाचा (अ) स्वीकार 22 जुलै, 1947 रोजी करण्यात आला होता, 24 जानेवारी 1950 रोजी नाही. त्यामुळे, विधान ब, क आणि ड बरोबर आहेत. योग्य पर्याय: (4) फक्त ब, क, ड

प्रश्न 83: खालीलपैकी योग्य विधाने ओळखा.

अ. कॅबिनेट मिशन योजनेनुसार नोव्हेंबर, 1946 मध्ये संविधान सभा निर्माण करण्यात आली होती.
ब. कॅबिनेट मिशनने दोन संविधान सभेच्या विचारांना नकार दिला.
क. मुस्लिम लिगने क्रिप्स प्रस्ताव स्वीकारला होता.

(1) फक्त अ, ब

(2) फक्त ब, क

(3) फक्त अ, क

(4) वरीलपैकी सर्व

योग्य उत्तर: (1) फक्त अ, ब

विधान अ ✅ — बरोबर
कॅबिनेट मिशन योजना (1946) नुसार नोव्हेंबर 1946 मध्ये संविधान सभेची स्थापना करण्यात आली. संविधान सभेची पहिली बैठक 9 डिसेंबर 1946 रोजी झाली. ✔

विधान ब ✅ — बरोबर
कॅबिनेट मिशनने दोन स्वतंत्र संविधान सभांच्या (हिंदुस्थान + पाकिस्तान) मागणीला नकार दिला. एकच संविधान सभा असावी असे मिशनने ठरवले. ✔

विधान क ❌ — चुकीचे
मुस्लिम लिगने क्रिप्स प्रस्ताव (1942) स्वीकारला नव्हता — त्यांनी तो नाकारला होता. काँग्रेसनेही क्रिप्स प्रस्ताव नाकारला होता. ❌

कॅबिनेट मिशन (1946) बद्दल संदर्भ:
• सदस्य: सर स्टॅफर्ड क्रिप्स, लॉर्ड पेथिक-लॉरेन्स, ए. व्ही. अलेक्झांडर.
• मार्च 1946 मध्ये भारतात आले.
• एकच संघराज्य राहावे व सर्व समुदायांसाठी एकच संविधान सभा असावी असे सुचवले.
• काँग्रेसने स्वीकारले; मुस्लिम लिगने सुरुवातीला स्वीकारले पण नंतर नाकारले.

प्रश्न 84: आधुनिक संविधानवाद या संकल्पनेची सुरुवात कोणत्या देशात झाली?

(1) अमेरिका

(2) इंग्लंड

(3) फ्रान्स

(4) भारत

योग्य उत्तर: (1) अमेरिका

आधुनिक संविधानवाद (Modern Constitutionalism) या संकल्पनेची सुरुवात अमेरिकेत झाली. ✅

आधुनिक संविधानवाद म्हणजे काय:
• शासनाची शक्ती मर्यादित करणे व त्यावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी लिखित संविधानाचा वापर करणे.
• नागरिकांच्या मूलभूत हक्कांचे संरक्षण.
• कायद्याचे राज्य (Rule of Law).

अमेरिकेचे योगदान:
• अमेरिकेने 1787 मध्ये जगातील पहिले लिखित संविधान अंगीकारले. ✔
• न्यायिक पुनर्विलोकन (Judicial Review) — Marbury vs Madison (1803) या खटल्याद्वारे सर्वोच्च न्यायालयाला कायदे तपासण्याचा अधिकार मिळाला. ✔
• शक्ती विभाजन (Separation of Powers) — कार्यकारी, विधिमंडळ व न्यायपालिका यांच्यात स्पष्ट विभाजन. ✔
• Bill of Rights (1791) — नागरिकांच्या मूलभूत हक्कांची हमी. ✔

इतर पर्याय चुकीचे का:
• इंग्लंड — संसदीय लोकशाहीचे जनक; परंतु इंग्लंडला लिखित संविधान नाही. ❌
• फ्रान्स — 1789 च्या राज्यक्रांतीमुळे मानवाधिकारांची घोषणा; परंतु आधुनिक संविधानवाद अमेरिकेपासून. ❌
• भारत — 1950 मध्ये संविधान लागू झाले; सुरुवात नाही. ❌

प्रश्न 85: खालीलपैकी योग्य विधान/ने ओळखा.

अ. जी व्यक्ती, राष्ट्रपती म्हणून पद धारण करीत असेल अथवा जिने असे पद धारण केलेले आहे ती व्यक्ती, संविधानाच्या अन्य तरतुदींना अधीन राहून त्या पदासाठी होणाऱ्या फेरनिवडणुकीस पात्र असेल.
ब. कोणतीही व्यक्ती राज्य सभेचा सदस्य म्हणून निवडून येण्यास अर्हता प्राप्त असल्याखेरीज राष्ट्रपती पदाच्या निवडणुकीस पात्र असणार नाही.

(1) फक्त अ

(2) फक्त ब

(3) अ व ब दोन्ही

(4) वरीलपैकी एकही नाही

योग्य उत्तर: (1) फक्त अ

विधान अ ✅ — बरोबर (अनुच्छेद 57)
जी व्यक्ती राष्ट्रपती पद धारण करीत आहे किंवा धारण केले आहे, ती व्यक्ती फेरनिवडणुकीस (Re-election) पात्र आहे. भारतात राष्ट्रपती पदाच्या कार्यकाळावर कोणतीही मर्यादा नाही — अमेरिकेप्रमाणे फक्त दोनदाच अशी अट नाही. ✔

विधान ब ❌ — चुकीचे (अनुच्छेद 58)
राष्ट्रपतीपदाच्या निवडणुकीसाठी व्यक्ती लोकसभेचा सदस्य म्हणून निवडून येण्यास अर्हताप्राप्त असणे आवश्यक आहे — राज्यसभेचा नव्हे. विधान ब मध्ये "राज्यसभा" म्हटले आहे, जे चुकीचे आहे. ❌

अनुच्छेद 58 — राष्ट्रपतीपदाची पात्रता:
• भारताचा नागरिक असणे. ✔
• वय 35 वर्षे पूर्ण असणे. ✔
• लोकसभेचा सदस्य म्हणून निवडून येण्यास अर्हताप्राप्त असणे. ✔
• केंद्र, राज्य किंवा स्थानिक सरकारच्या कोणत्याही लाभाच्या पदावर नसणे. ✔

प्रश्न 86: खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे?

अ. सहाव्या राष्ट्रीय जल पुरस्कारांकरिता आवेदनपत्रे दि. 15 नोव्हेंबर 2024 रोजी मागविण्यात आली.
ब. राष्ट्रीय जल पुरस्कार नऊ प्रकारांमध्ये प्रदान केला जातो.
क. जल शक्ती मंत्रालयाद्वारे राष्ट्रीय जल पुरस्कार 2016 वर्षापासून देण्यात येतात.

(1) अ, ब आणि क बरोबर आहेत

(2) अ, ब आणि क चूक आहेत

(3) अ व ब बरोबर आहेत

(4) ब व क बरोबर आहेत

योग्य उत्तर: (2) अ, ब आणि क चूक आहेत

विधानांचे विश्लेषण निवेदन (अ): 6 व्या राष्ट्रीय जल पुरस्कारांसाठी 15 नोव्हेंबर 2024 रोजी अर्ज मागविण्यात आले होते. स्थिती: चुकीची. 2024 साठीचे 6 वे राष्ट्रीय जल पुरस्कार 23 ऑक्टोबर 2024 रोजी अधिकृतपणे सुरू करण्यात आले . निवेदन (ब): राष्ट्रीय जल पुरस्कार नऊ श्रेणींमध्ये प्रदान केला जातो. स्थिती: चुकीची. 6 वे राष्ट्रीय जल पुरस्कार (2024) 10 वेगवेगळ्या श्रेणींमध्ये (उदा., सर्वोत्कृष्ट राज्य, सर्वोत्कृष्ट जिल्हा, सर्वोत्कृष्ट ग्रामपंचायत, सर्वोत्कृष्ट शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्था, इत्यादी) प्रदान करण्यात आले. निवेदन (क): राष्ट्रीय जल पुरस्कार 2016 पासून जलशक्ती मंत्रालयातर्फे दिले जात आहेत. स्थिती: चुकीची. जरी "भूजल संवर्धन पुरस्कार" पूर्वी अस्तित्वात होते, तरी एकत्रित राष्ट्रीय जल पुरस्कारांचे (पहिली आवृत्ती) सध्याचे स्वरूप 2018 मध्ये सुरू करण्यात आले . निष्कर्ष नवीनतम सरकारी अधिसूचनेनुसार तिन्ही विधाने (अ, ब, आणि क) वस्तुतः चुकीची असल्याने: योग्य पर्याय (2) अ, ब आणि क चूक आहेत (a, b, आणि c चुकीचे आहेत).

प्रश्न 87: जागतिक शांतता निर्देशांक 2024 नुसार खालील राष्ट्रांची रँकिंग चढत्या क्रमाने लावा.

अ. आयरलॅण्ड
ब. ऑस्ट्रिया
क. आईसलॅण्ड
ड. न्यूझिलंड

(1) अ, ब, क, ड

(2) क, अ, ब, ड

(3) क, ब, अ, ड

(4) ब, क, ड, अ

# प्रश्न क्र. 87 रद्द करण्यात आलेला आहे.

प्रश्न 88: गुकेश डी. हे देशातील सर्वात उत्कृष्ट बुद्धिबळपटूपैकी एक आहेत. त्यांची कामगिरी अशी आहे,

अ. 2024 मध्ये सिंगापूर येथे झालेल्या FIDE जागतिक बुद्धिबळ स्पर्धेत सुवर्णपदक मिळविले.
ब. 2024 मध्ये सिंगापूर येथे झालेल्या FIDE 45 व्या बुद्धिबळ ऑलिम्पियाड (ओपन टीम) मध्ये सुवर्णपदक मिळविले.
क. 2024 मध्ये बुडापेस्ट येथे झालेल्या FIDE 45 व्या बुद्धिबळ ऑलिम्पियाड (वैयक्तिक) मध्ये सुवर्णपदक मिळविले.

(1) फक्त अ, ब

(2) फक्त ब, क

(3) फक्त अ, क

(4) वरीलपैकी सर्व

योग्य उत्तर: (3) फक्त अ, क

गुकेश डी. (Gukesh Dommaraju) यांच्या 2024 मधील उल्लेखनीय कामगिर्या:

विधान अ ✅ — बरोबर
गुकेश डी. यांनी डिसेंबर 2024 मध्ये सिंगापूर येथे झालेल्या FIDE जागतिक बुद्धिबळ स्पर्धेत (World Chess Championship) विजेतेपद मिळविले. त्यांनी चीनचा दिंग लिरेन याचा पराभव करून जगज्जेतेपद जिंकले. ते जगातील सर्वात तरुण विश्वविजेते (वय 18 वर्षे) ठरले. ✔

विधान ब ❌ — चुक
2024 मध्ये सिंगापूर येथे झालेल्या FIDE 45 व्या बुद्धिबळ ऑलिम्पियाड (ओपन टीम) मध्ये सुवर्णपदक मिळविले. नोंद: विधान ब मध्ये "सिंगापूर" असे लिहिले आहे, परंतु 45 वे ऑलिम्पियाड प्रत्यक्षात बुडापेस्ट येथे झाले. विधान क ✅ — बरोबर
45 वे FIDE बुद्धिबळ ऑलिम्पियाड 2024 — बुडापेस्ट (हंगेरी) येथे झाले. भारतीय पुरुष संघाने (ओपन टीम) सुवर्णपदक जिंकले — गुकेश डी. हे त्या संघाचे प्रमुख खेळाडू होते. ✔

त्याच 45 व्या ऑलिम्पियाडमध्ये गुकेश डी. यांनी वैयक्तिक सुवर्णपदक (Best Board Performance) देखील मिळविले. ✔

प्रश्न 89: योग्य विधान/विधाने ओळखा.

अ. भारतामध्ये 22 जानेवारी 'राष्ट्रीय बालिका दिन' म्हणून साजरा केला जातो.
ब. राष्ट्रीय बालिका दिन हा 2008 पासून बालिकेच्या अधिकार जागृतीसाठी साजरा केला जातो.
क. बेटी बचाओ बेटी पढाओ योजना 2015 मध्ये सुरू करण्यात आली.

(1) फक्त अ, ब

(2) फक्त ब, क

(3) फक्त अ, क

(4) वरीलपैकी सर्व

योग्य उत्तर: (2) फक्त ब, क

विधान अ ❌ — चुकीचे
भारतामध्ये राष्ट्रीय बालिका दिन 22 जानेवारी रोजी नव्हे तर 24 जानेवारी रोजी साजरा केला जातो. ❌

विधान ब ✅ — बरोबर
राष्ट्रीय बालिका दिन 2008 पासून महिला व बाल विकास मंत्रालयाद्वारे बालिकेच्या अधिकार जागृतीसाठी साजरा केला जातो. ✔

विधान क ✅ — बरोबर
बेटी बचाओ बेटी पढाओ योजना पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 22 जानेवारी 2015 रोजी हरियाणातील पानिपत येथून सुरू केली. ✔

महत्त्वाच्या तारखा (संदर्भासाठी):

दिनांक	दिवस
24 जानेवारी	राष्ट्रीय बालिका दिन (भारत) ✔
11 ऑक्टोबर	आंतरराष्ट्रीय बालिका दिन (UN) ✔
22 जानेवारी 2015	बेटी बचाओ बेटी पढाओ योजना सुरू ✔

Question 90: जोड्या लावा (ब्रिक्स शिखर परिषद).

ब्रिक्स शिखर परिषद	ठिकाण
अ. 16 वी ब्रिक्स शिखर परिषद	i. नवी दिल्ली
ब. 15 वी ब्रिक्स शिखर परिषद	ii. बीजिंग
क. 14 वी ब्रिक्स शिखर परिषद	iii. जोहान्सबर्ग
ड. 13 वी ब्रिक्स शिखर परिषद	iv. कझान

    अ    ब    क    ड

(1) iv    i    ii    iii

(2) iii    ii    i    iv

(3) ii    iii    iv    i

(4) iv    iii    ii    i

योग्य उत्तर: (4) अ-iv, ब-iii, क-ii, ड-i

शिखर परिषद	वर्ष	ठिकाण
अ. 16 वी → iv. कझान	2024	कझान, रशिया ✅
ब. 15 वी → iii. जोहान्सबर्ग	2023	जोहान्सबर्ग, दक्षिण आफ्रिका ✅
क. 14 वी → ii. बीजिंग	2022	बीजिंग, चीन ✅
ड. 13 वी → i. नवी दिल्ली	2021	नवी दिल्ली, भारत ✅

ब्रिक्स (BRICS) बद्दल:
• BRICS — Brazil, Russia, India, China, South Africa.
• 16 व्या परिषदेत (2024, कझान) — इराण, इजिप्त, इथिओपिया, UAE, सौदी अरेबिया हे नवीन सदस्य देश सहभागी झाले. ✔
• 15 व्या परिषदेत (2023, जोहान्सबर्ग) — 6 नवीन देशांना सदस्यत्व देण्याचा निर्णय घेण्यात आला. ✔

प्रश्न 91: अक्षय अन्न योजने मध्ये लाभार्थ्यांना खालीलपैकी कोणती वस्तू मोफत मिळेल ?

अ. तांदूळ
ब. साखर
क. लाल मिरची पावडर
ड. हळद
इ. ज्वारी

(1) फक्त अ, ब, क

(2) फक्त क, ड, इ

(3) फक्त अ, ब, इ

(4) वरीलपैकी सर्व

योग्य उत्तर: (4) वरीलपैकी सर्व

अक्षय अन्न योजना (Akshay Anna Yojana) अंतर्गत पात्र लाभार्थ्यांना विविध अत्यावश्यक अन्नपदार्थ मोफत उपलब्ध करून देण्याची तरतूद करण्यात आली आहे. यामध्ये खालील सर्व वस्तूंचा समावेश आहे. :contentReference[oaicite:0]{index=0}

✔️ तांदूळ (Rice)
✔️ साखर (Sugar)
✔️ लाल मिरची पावडर (Red Chilli Powder)
✔️ हळद (Turmeric)
✔️ ज्वारी (Jowar)

योजनेचा उद्देश:
• आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल कुटुंबांना अन्नसुरक्षा प्रदान करणे.
• पोषणमूल्ययुक्त अन्नपदार्थ उपलब्ध करून देणे.
• कुपोषण आणि उपासमार कमी करणे. :contentReference[oaicite:1]{index=1}

म्हणून:
अ, ब, क, ड आणि इ हे सर्व पर्याय बरोबर आहेत. ✅

योग्य पर्याय:
(4) वरीलपैकी सर्व ✅

ट्रिक:
🍚 तांदूळ + 🍬 साखर + 🌶️ मिरची + 🟡 हळद + 🌾 ज्वारी
👉 अक्षय अन्न योजना = सर्व वस्तू मोफत ✅

प्रश्न 92: भगवान बिरसा मुंडा जोड रस्ते योजनेविषयी योग्य विधाने ओळखा.

अ. ही योजना महाराष्ट्र सरकारने सुरू केली आहे.
ब. ही योजना फक्त आदिवासी गावांना जोडण्यासाठी केली आहे.
क. या योजनेद्वारे आदिवासी भागांना प्राथमिक आरोग्य केंद्रे आणि आश्रमशाळांशी मुख्य रस्त्याने जोडण्यासाठी बनवली आहे.
ड. ही योजना महाराष्ट्र सरकारने जानेवारी 2025 मध्ये बंद केली.

(1) अ, ब

(2) ब, क

(3) अ, ब, क

(4) अ, क आणि ड

योग्य उत्तर: (3) अ, ब, क

भगवान बिरसा मुंडा जोड रस्ते योजना ही महाराष्ट्र शासनाची आदिवासी भागांतील संपर्क सुविधा सुधारण्यासाठी सुरू करण्यात आलेली महत्त्वाची योजना आहे. :contentReference[oaicite:0]{index=0}

विधान अ:
• ही योजना महाराष्ट्र सरकारने सुरू केली आहे. ✔️

विधान ब:
• आदिवासी गावे व पाडे मुख्य प्रवाहाशी जोडणे हा या योजनेचा प्रमुख उद्देश आहे. ✔️

विधान क:
• आदिवासी भागांना मुख्य रस्ते, प्राथमिक आरोग्य केंद्रे (PHC) आणि आश्रमशाळांशी जोडण्यासाठी रस्ते विकसित केले जातात. ✔️

विधान ड:
• योजना जानेवारी 2025 मध्ये बंद करण्यात आली असा दावा चुकीचा आहे. ही योजना बंद झाल्याचा कोणताही अधिकृत पुरावा उपलब्ध नाही. ❌

म्हणून:
✔️ अ. बरोबर
✔️ ब. बरोबर
✔️ क. बरोबर
❌ ड. चूक

योग्य पर्याय:
(3) अ, ब, क ✅

ट्रिक:
🛣️ Birsa Munda Road Scheme = Tribal Villages + PHC + Ashram Schools Connectivity
❌ January 2025 मध्ये बंद नाही.

प्रश्न 93: मालदिवमध्ये एप्रिल 2024 मध्ये झालेल्या सार्वत्रिक निवडणुकीमध्ये कोणत्या राजकीय पक्षाचा विजय झाला ?

(1) पीपल्स नॅशनल काँग्रेस (People's National Congress - PNC)

(2) मालदिव नॅशनल काँग्रेस

(3) अवामी लिग

(4) डेमॉक्रॅटिक पार्टी

योग्य उत्तर: (1) पीपल्स नॅशनल काँग्रेस (PNC)

मालदिवमध्ये 21 एप्रिल 2024 रोजी झालेल्या संसदीय (People's Majlis) निवडणुकीत राष्ट्राध्यक्ष मोहम्मद मुईज्जू यांच्या पीपल्स नॅशनल काँग्रेस (PNC) पक्षाने दणदणीत विजय मिळवला. PNC ने 93 पैकी 66 जागा जिंकून स्पष्ट बहुमत प्राप्त केले. :contentReference[oaicite:0]{index=0}

निवडणुकीची ठळक वैशिष्ट्ये:
• निवडणूक दिनांक – 21 एप्रिल 2024
• विजयी पक्ष – People's National Congress (PNC)
• जिंकलेल्या जागा – 66 / 93
• राष्ट्राध्यक्ष – मोहम्मद मुईज्जू
• मुख्य विरोधी पक्ष MDP ला मोठा पराभव पत्करावा लागला.

इतर पर्याय चुकीचे का?

• मालदिव नॅशनल काँग्रेस ❌
→ या नावाचा पक्ष विजयी झाला नाही.

• अवामी लिग ❌
→ हा मालदिवमधील प्रमुख विजयी पक्ष नाही (अवामी लिग हा प्रामुख्याने बांगलादेशाशी संबंधित पक्ष आहे).

• डेमॉक्रॅटिक पार्टी ❌
→ या पक्षाला विजय मिळाला नाही.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
🇲🇻 मालदिव संसदीय निवडणूक 2024
🗳️ विजयी पक्ष → People's National Congress (PNC)
👤 नेता → Mohamed Muizzu

ट्रिक:
🇲🇻 Maldives 2024 = Muizzu + PNC Victory ✅

प्रश्न 94: सिंधू जल करार 1960 (Indus Waters Treaty, 1960) नुसार भारत -------- नद्यांचे पाणी वापरू शकतो.

(1) सतलज, इंडस (सिंधू), रावी

(2) रावी, झेलम, इंडस (सिंधू)

(3) सतलज, बियास, रावी

(4) रावी, चिनाब, इंडस (सिंधू)

योग्य उत्तर: (3) सतलज, बियास, रावी

सिंधू जल करार (Indus Waters Treaty) हा भारत आणि पाकिस्तान यांच्यात 19 सप्टेंबर 1960 रोजी झालेला महत्त्वपूर्ण जलवाटप करार आहे. हा करार जागतिक बँकेच्या मध्यस्थीने करण्यात आला. ✅

करारानुसार नद्यांचे वाटप:

भारताला देण्यात आलेल्या पूर्वेकडील नद्या (Eastern Rivers):
✔️ रावी (Ravi)
✔️ बियास (Beas)
✔️ सतलज (Sutlej)

पाकिस्तानला देण्यात आलेल्या पश्चिमेकडील नद्या (Western Rivers):
✔️ सिंधू (Indus)
✔️ झेलम (Jhelum)
✔️ चिनाब (Chenab)

महत्त्वाचे:
• भारताला पश्चिमेकडील नद्यांवर मर्यादित प्रमाणात सिंचन, जलविद्युत आणि इतर गैर-उपभोगी उपयोग करण्याचा अधिकार आहे.
• मात्र त्या नद्यांच्या पाण्यावरील मुख्य हक्क पाकिस्तानचा आहे.

इतर पर्याय चुकीचे का?

• (1) सिंधू नदी भारताला पूर्ण वापरासाठी देण्यात आलेली नाही. ❌
• (2) झेलम व सिंधू या पश्चिमेकडील नद्या आहेत. ❌
• (4) चिनाब व सिंधू या पाकिस्तानला देण्यात आलेल्या नद्या आहेत. ❌

परीक्षेसाठी ट्रिक:
🌊 Eastern Rivers → Ravi + Beas + Sutlej = India
🌊 Western Rivers → Indus + Jhelum + Chenab = Pakistan

योग्य पर्याय:
(3) सतलज, बियास, रावी ✅

प्रश्न 95: भारतीय अर्थसंकल्प प्रक्रियेत 'गिलोटिन' (Guillotine) चा अर्थ काय आहे ?

अ. सरकारी तूट भरून काढण्यासाठी कर वाढवणे.
ब. अर्थसंकल्पातील अनुदानाच्या उर्वरित मागण्या पुढील चर्चेशिवाय मतदानासाठी ठेवणे.
क. आर्थिक संकटाच्या वेळी रिझर्व्ह बँकेची मदत.
ड. अर्थसंकल्पाच्या शेवटी संसदेकडून नकार.

वरीलपैकी कोणते विधान / विधाने बरोबर आहेत ?

(1) फक्त ब

(2) फक्त क आणि ड

(3) फक्त अ, ब आणि क

(4) फक्त अ

योग्य उत्तर: (1) फक्त ब

'गिलोटिन' (Guillotine) ही भारतीय संसदीय अर्थसंकल्प प्रक्रियेतील एक महत्त्वाची संज्ञा आहे. ✅

गिलोटिन म्हणजे काय?
• लोकसभेत विविध मंत्रालयांच्या अनुदान मागण्यांवर (Demands for Grants) चर्चा केली जाते.
• निश्चित वेळेत सर्व मागण्यांवर चर्चा पूर्ण होऊ शकत नाही.
• अशा वेळी उर्वरित सर्व अनुदान मागण्या पुढील चर्चेशिवाय एकत्रितपणे मतदानासाठी मांडल्या जातात.
• या प्रक्रियेला गिलोटिन (Guillotine) म्हणतात. ✔️

विधाने तपासूया:

अ. सरकारी तूट भरून काढण्यासाठी कर वाढवणे. ❌
→ गिलोटिनचा कर वाढीशी कोणताही संबंध नाही.

ब. अर्थसंकल्पातील अनुदानाच्या उर्वरित मागण्या पुढील चर्चेशिवाय मतदानासाठी ठेवणे. ✔️
→ ही गिलोटिनची अचूक व्याख्या आहे.

क. आर्थिक संकटाच्या वेळी रिझर्व्ह बँकेची मदत. ❌
→ गिलोटिनचा RBI किंवा आर्थिक मदतीशी संबंध नाही.

ड. अर्थसंकल्पाच्या शेवटी संसदेकडून नकार. ❌
→ गिलोटिन म्हणजे अर्थसंकल्प नाकारणे नव्हे.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
🏛️ Guillotine = Pending Demands for Grants put to vote without discussion
⏰ वेळेअभावी वापरली जाणारी संसदीय प्रक्रिया

ट्रिक:
⚔️ Guillotine = Discussion Cut, Direct Voting ✅

प्रश्न 96: मारुती चितमपल्ली यांनी खालीलपैकी कोणते ग्रंथ लिहिले आहेत ?

अ. रातवा
ब. पाखर माया
क. चकवा चांदण
ड. फुलवंती
इ. जंगलाचा पाऊस

(1) फक्त अ, ब, क

(2) फक्त ब, ड, इ

(3) फक्त अ, ड, ब

(4) वरीलपैकी सर्व

योग्य उत्तर: (1) फक्त अ, ब, क

मारुती चितमपल्ली हे महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध साहित्यिक, निसर्ग अभ्यासक, पक्षीतज्ज्ञ आणि वनाधिकारी होते. त्यांनी निसर्ग, वन्यजीव, पक्षी, ग्रामीण जीवन आणि पर्यावरण यांवर आधारित अनेक लोकप्रिय ग्रंथ लिहिले आहेत. ✅

त्यांच्या प्रसिद्ध साहित्यकृती:
✔️ रातवा
✔️ पाखर माया
✔️ चकवा चांदण
❌ फुलवंती
शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे ❌ जंगलाचा पाऊस

हे पुस्तक मारुती चितमपल्ली यांनी लिहिलेले नाही.

प्रश्न 97: भारताच्या राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी 24 जानेवारी, 2024 रोजी कोणत्या ठिकाणी कौशल भवन (Kaushal Bhawan) या कौशल्य विकास आणि उद्योजकता मंत्रालयाच्या नवीन इमारतीचे उद्घाटन केले ?

(1) नवी दिल्ली

(2) हैद्राबाद

(3) बंगलूरू

(4) लखनौ

योग्य उत्तर: (1) नवी दिल्ली

24 जानेवारी 2024 रोजी भारताच्या राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी कौशल भवन (Kaushal Bhawan) या कौशल्य विकास आणि उद्योजकता मंत्रालयाच्या (MSDE) नवीन इमारतीचे उद्घाटन नवी दिल्ली येथे केले. :contentReference[oaicite:0]{index=0}

कौशल भवनची वैशिष्ट्ये:
• हे कौशल्य विकास आणि उद्योजकता मंत्रालयाचे नवीन मुख्यालय आहे.
• या इमारतीमध्ये Directorate General of Training (DGT), National Skill Development Corporation (NSDC) आणि National Council for Vocational Education and Training (NCVET) यांची कार्यालये आहेत. :contentReference[oaicite:1]{index=1}

उद्घाटन प्रसंगी:
• राष्ट्रपतींनी PM Vishwakarma, PM JANMAN, SANKALP आणि PMKVY यांसारख्या योजनांच्या लाभार्थ्यांशी संवाद साधला. :contentReference[oaicite:2]{index=2}

इतर पर्याय चुकीचे का?

• हैद्राबाद ❌
→ कौशल भवन येथे स्थित नाही.

• बंगलूरू ❌
→ उद्घाटन बंगलूरूमध्ये झाले नाही.

• लखनौ ❌
→ कौशल भवन लखनौ येथे नाही.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
🏢 Kaushal Bhawan
📅 24 जानेवारी 2024
👩‍💼 उद्घाटन – राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू
📍 ठिकाण – नवी दिल्ली

ट्रिक:
🇮🇳 Skill India Mission Headquarters = Kaushal Bhawan = New Delhi ✅

प्रश्न 98: खालीलपैकी योग्य विधान / विधाने ओळखा :

अ. 2025-26 च्या केंद्रीय अर्थसंकल्पातील प्रमुख आकर्षण म्हणजे अणु ऊर्जा अभियानाची सुरुवात, जे लघु मॉड्युलर अणुभट्ट्यांच्या (SMR) संशोधन आणि विकासावर केंद्रीत आहे.
ब. अणु ऊर्जा अभियानाच्या अंमलबजावणीला चालना देण्यासाठी, अणु ऊर्जा कायदा आणि आण्विक नुकसानीसाठी नागरी दायित्व कायद्यातील सुधारणा संसदेत मांडल्या जातील.
क. या सुधारणेमुळे अणु ऊर्जा प्रकल्पांमध्ये खाजगी व परकीय क्षेत्रातील गुंतवणुकीला प्रोत्साहन मिळेल, अशी अपेक्षा आहे.

(1) फक्त अ, ब

(2) फक्त ब, क

(3) फक्त अ, क

(4) वरीलपैकी सर्व

योग्य उत्तर: (4) वरीलपैकी सर्व

केंद्रीय अर्थसंकल्प 2025-26 मध्ये वित्तमंत्री निर्मला सीतारामन यांनी अणु ऊर्जा अभियान (Nuclear Energy Mission) जाहीर केले. या अभियानांतर्गत लघु मॉड्युलर अणुभट्ट्या (Small Modular Reactors - SMRs) यांच्या संशोधन व विकासासाठी ₹20,000 कोटींची तरतूद करण्यात आली आहे. किमान 5 स्वदेशी SMR 2033 पर्यंत कार्यान्वित करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. ✅ :contentReference[oaicite:0]{index=0}

विधान अ:
• अणु ऊर्जा अभियान हे 2025-26 च्या अर्थसंकल्पातील महत्त्वाचे आकर्षण होते.
• ते SMR संशोधन व विकासावर केंद्रित आहे. ✔️ :contentReference[oaicite:1]{index=1}

विधान ब:
• अणु ऊर्जा कायदा (Atomic Energy Act) आणि आण्विक नुकसानीसाठी नागरी दायित्व कायदा (Civil Liability for Nuclear Damage Act) यामध्ये सुधारणा करण्याची घोषणा करण्यात आली. ✔️ :contentReference[oaicite:2]{index=2}

विधान क:
• या सुधारणांमुळे अणुऊर्जा क्षेत्रात खाजगी तसेच परकीय गुंतवणुकीला चालना मिळेल, अशी अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली आहे. ✔️ :contentReference[oaicite:3]{index=3}

म्हणून:
✔️ अ. बरोबर
✔️ ब. बरोबर
✔️ क. बरोबर

योग्य पर्याय:
(4) वरीलपैकी सर्व ✅

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
⚛️ Nuclear Energy Mission – Budget 2025-26
🔬 Focus – Small Modular Reactors (SMRs)
💰 तरतूद – ₹20,000 कोटी
🎯 उद्दिष्ट – 2033 पर्यंत 5 स्वदेशी SMRs
🏛️ Atomic Energy Act व CLNDA मध्ये सुधारणा प्रस्तावित

ट्रिक:
⚛️ Budget 2025 = Nuclear Mission + SMR + Law Amendments + Investment ✅

प्रश्न 99: खालीलपैकी योग्य विधान/ने ओळखा :

अ. ऑगस्ट 2024 मध्ये आयएनएस विक्रांत अधिकृतपणे भारतीय नौदलाच्या पश्चिम नौदल कमांडमध्ये सामील झाली.
ब. आयएनएस विक्रांत (INS Vikrant) ही भारतीय नौदलात सेवेत असलेली एक विमानवाहू नौका आहे. तामिळनाडूमध्ये बांधलेले हे अशा प्रकारचे पहिले जहाज आहे.

(1) फक्त अ

(2) फक्त ब

(3) अ व ब दोन्ही

(4) वरीलपैकी एकही नाही

योग्य उत्तर: (1) फक्त अ

विधान अ:
• ऑगस्ट 2024 मध्ये INS Vikrant अधिकृतपणे भारतीय नौदलाच्या Western Naval Command मध्ये समाविष्ट करण्यात आली. ✔️
• यामुळे पश्चिम किनारपट्टीवरील सागरी सुरक्षा आणि नौदलाची क्षमता अधिक बळकट झाली.

विधान ब:
• INS Vikrant ही भारतीय नौदलाची स्वदेशी विमानवाहू नौका आहे. ✔️
• परंतु ती तामिळनाडूमध्ये बांधलेली नाही. ❌
• तिचे बांधकाम कोचीन शिपयार्ड लिमिटेड (Cochin Shipyard Limited), कोची, केरळ येथे करण्यात आले.
• भारतात बांधलेली ही पहिली स्वदेशी विमानवाहू नौका (Indigenous Aircraft Carrier) आहे.

म्हणून:
✔️ अ. बरोबर
❌ ब. चूक (तामिळनाडू नव्हे, तर केरळमधील कोची येथे बांधली गेली आहे.)

योग्य पर्याय:
(1) फक्त अ ✅

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
🚢 INS Vikrant = भारताची पहिली स्वदेशी विमानवाहू नौका
📍 बांधकाम = Cochin Shipyard Ltd., कोची (केरळ)
🇮🇳 भारतीय नौदलात समावेश = 2 सप्टेंबर 2022
⚓ Western Naval Command मध्ये समावेश = ऑगस्ट 2024

ट्रिक:
🚢 Vikrant = Made in Kochi (Kerala), Not Tamil Nadu ✅

प्रश्न 100: भारताचे मुख्य न्यायाधीश भूषण गवई यांच्या बाबत काय खरे नाही ?

(1) त्यांचा जन्म 24 नोव्हेंबर 1960 रोजी झाला.

(2) त्यांनी सांविधानिक कायदा व प्रशासकीय कायदा मध्ये प्रॅक्टीस केली आहे.

(3) जानेवारी 2005 रोजी त्यांची नागपूर खंडपीठात सरकारी अधिवक्ता आणि सरकारी वकील म्हणून नियुक्ती झाली.

(4) त्यांना मे, 2019 रोजी भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश म्हणून बढती देण्यात आली.

योग्य उत्तर: (3) जानेवारी 2005 रोजी त्यांची नागपूर खंडपीठात सरकारी अधिवक्ता आणि सरकारी वकील म्हणून नियुक्ती झाली.

न्यायमूर्ती भूषण रामकृष्ण गवई हे भारताचे 52 वे मुख्य न्यायाधीश (Chief Justice of India) आहेत. त्यांनी 14 मे 2025 रोजी भारताचे मुख्य न्यायाधीश म्हणून पदभार स्वीकारला. ✅

विधाननिहाय विश्लेषण:

(1) त्यांचा जन्म 24 नोव्हेंबर 1960 रोजी झाला. ✔️
• न्यायमूर्ती भूषण गवई यांचा जन्म 24 नोव्हेंबर 1960 रोजी अमरावती, महाराष्ट्र येथे झाला.

(2) त्यांनी सांविधानिक कायदा व प्रशासकीय कायदा मध्ये प्रॅक्टीस केली आहे. ✔️
• त्यांनी मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नागपूर खंडपीठात संविधानिक, प्रशासकीय, स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि निवडणूक विषयक कायद्यांमध्ये वकिली केली.

(3) जानेवारी 2005 रोजी त्यांची नागपूर खंडपीठात सरकारी अधिवक्ता आणि सरकारी वकील म्हणून नियुक्ती झाली. ❌
• हे विधान चुकीचे आहे.
• त्यांची 1992 मध्ये Assistant Government Pleader आणि Additional Public Prosecutor म्हणून नियुक्ती झाली होती.
• 17 जानेवारी 2000 रोजी ते महाराष्ट्र शासनाचे Government Pleader आणि Public Prosecutor झाले.
• जानेवारी 2005 ही तारीख चुकीची आहे.

(4) त्यांना मे, 2019 रोजी भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश म्हणून बढती देण्यात आली. ✔️
• 24 मे 2019 रोजी त्यांची सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश म्हणून नियुक्ती झाली.

म्हणून:
✔️ (1) बरोबर
✔️ (2) बरोबर
❌ (3) चुकीचे
✔️ (4) बरोबर

योग्य पर्याय:
(3) जानेवारी 2005 रोजी त्यांची नागपूर खंडपीठात सरकारी अधिवक्ता आणि सरकारी वकील म्हणून नियुक्ती झाली. ✅

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे:
⚖️ जन्म – 24 नोव्हेंबर 1960
⚖️ मुंबई उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश – 2003
⚖️ सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश – 24 मे 2019
⚖️ भारताचे मुख्य न्यायाधीश – 14 मे 2025

ट्रिक:
⚖️ Gavai = SC Judge (2019) → CJI (2025)
❌ Government Pleader Appointment = 2000, not 2005.

Report Card

Total Questions Attempted: 0

Correct Answers: 0

Wrong Answers: 0

--