महत्त्वाचे संप्रेरक आणि त्यांची कार्ये (Important Hormones and Their Functions)

महत्त्वाचे संप्रेरक आणि त्यांची कार्ये (Important Hormones and Their Functions)

संप्रेरक (Hormones) हे अंतःस्रावी (Endocrine) ग्रंथींमधून स्रवणारे रासायनिक संदेशवाहक आहेत. ते रक्ताद्वारे शरीराच्या विविध अवयवांपर्यंत पोहोचून वाढ, विकास, चयापचय, रक्तातील साखरेचे संतुलन, झोप, पुनरुत्पादन, ताण-तणाव आणि इतर अनेक शारीरिक क्रिया नियंत्रित करतात.

अंतःस्रावी ग्रंथी आणि प्रमुख संप्रेरके

ग्रंथी	प्रमुख संप्रेरके
पिट्यूटरी ग्रंथी	GH, Prolactin, ADH, Oxytocin
कंठग्रंथी (Thyroid)	T₃, T₄, Calcitonin
पॅराथायरॉईड ग्रंथी	PTH
स्वादुपिंड (Pancreas)	Insulin, Glucagon
अधिवृक्क ग्रंथी (Adrenal)	Adrenaline, Cortisol, Aldosterone
पिनियल ग्रंथी	Melatonin
अंडाशय	Estrogen, Progesterone
अंडकोष	Testosterone
चरबी ऊतक	Leptin
पोट	Ghrelin

महत्त्वाचे संप्रेरक, स्रोत आणि कार्ये

संप्रेरक	स्रोत	मुख्य कार्य
इन्सुलिन (Insulin)	स्वादुपिंड	रक्तातील साखरेची पातळी कमी करते.
ग्लुकागन (Glucagon)	स्वादुपिंड	रक्तातील साखरेची पातळी वाढवते.
थायरॉईड संप्रेरके (T₃, T₄)	कंठग्रंथी	चयापचय, वाढ आणि ऊर्जा निर्मिती नियंत्रित करतात.
कॅल्सीटोनिन	कंठग्रंथी	रक्तातील कॅल्शियम कमी करण्यास मदत करते.
पॅराथायरॉईड संप्रेरक (PTH)	पॅराथायरॉईड ग्रंथी	रक्तातील कॅल्शियम वाढवते.
कोर्टिसोल	अधिवृक्क ग्रंथी	ताण-तणाव आणि चयापचय नियंत्रित करते.
एड्रेनालाईन	अधिवृक्क ग्रंथी	आपत्कालीन परिस्थितीत शरीराला तयार करते (Fight or Flight).
अल्डोस्टेरॉन	अधिवृक्क ग्रंथी	रक्तदाब व सोडियम-पोटॅशियम संतुलन राखते.
वाढ संप्रेरक (GH)	पिट्यूटरी ग्रंथी	शरीराची वाढ आणि पेशींची निर्मिती वाढवते.
प्रोलॅक्टिन	पिट्यूटरी ग्रंथी	स्तनांमध्ये दूध तयार होण्यास मदत करते.
ऑक्सिटोसिन	हायपोथॅलेमस (स्राव : पिट्यूटरी)	प्रसूती आणि स्तनपानात मदत करते.
व्हॅसोप्रेसिन (ADH)	हायपोथॅलेमस (स्राव : पिट्यूटरी)	पाण्याचे संतुलन व रक्तदाब नियंत्रित करते.
मेलाटोनिन	पिनियल ग्रंथी	झोप-जागरण चक्र नियंत्रित करते.
इस्ट्रोजेन	अंडाशय	स्त्रियांची दुय्यम लैंगिक वैशिष्ट्ये व मासिक पाळी नियंत्रित करते.
प्रोजेस्टेरॉन	अंडाशय	गर्भधारणा टिकवून ठेवण्यास मदत करते.
टेस्टोस्टेरॉन	अंडकोष	पुरुषांची दुय्यम लैंगिक वैशिष्ट्ये व शुक्राणू निर्मिती नियंत्रित करते.
लेप्टिन	चरबी ऊतक	भूक कमी करते.
घरेलिन	पोट	भूक वाढवते.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा

• इन्सुलिन → रक्तातील साखर कमी करते.
• ग्लुकागन → रक्तातील साखर वाढवते.
• PTH → रक्तातील कॅल्शियम वाढवते.
• कॅल्सीटोनिन → रक्तातील कॅल्शियम कमी करते.
• एड्रेनालाईन → Emergency Hormone.
• कोर्टिसोल → Stress Hormone.
• मेलाटोनिन → Sleep Hormone.
• लेप्टिन → Satiety Hormone.
• घरेलिन → Hunger Hormone.

महत्त्वाची तथ्ये

• इन्सुलिनचा शोध Frederick Banting आणि Charles Best यांनी 1921 मध्ये लावला.
• ADH ला Vasopressin असेही म्हणतात.
• Oxytocin आणि ADH हे हायपोथॅलेमसमध्ये तयार होतात.
• थायरॉक्सिन (T₄) तयार होण्यासाठी आयोडीन आवश्यक असते.
• Type-1 मधुमेहामध्ये इन्सुलिनची कमतरता असते.