वनस्पतीची रचना व कार्ये | Structure and Functions of Plants

माळरान जुलै १४, २०२६

वनस्पतीची रचना व कार्ये | Structure and Functions of Plants

वनस्पती (Plants) हे प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthesis) करून स्वतःचे अन्न तयार करणारे स्वयंपोषी (Autotrophic) सजीव आहेत. बहुतेक वनस्पती बहुपेशीय (Multicellular), पेशीभित्तिकायुक्त (Cell wall), हरितद्रव्ययुक्त (Chlorophyll-containing) आणि स्थिर (Sessile) असतात. आधुनिक जैविक वर्गीकरणानुसार कवक (Fungi) हे स्वतंत्र सृष्टी (Kingdom Fungi) मध्ये मोडतात; ते वनस्पती नाहीत.

वनस्पतीचे प्रमुख अवयव — मूळ, खोड, पान, फूल, फळ आणि बी.

मूळ (Roots)

मूळ (Root) म्हणजे वनस्पतीचा जमिनीखाली वाढणारा व आधार देणारा अवयव म्हणजे मूळ.मुख्य मुळापासून उपमुळे (Lateral Roots) फुटून ती जमिनीत तिरपी वाढतात व दूरवर पसरतात.मुळे वनस्पतीला घट्ट आधार देतात तसेच पाणी व खनिजे शोषून घेतात.

1. मुळांची निर्मिती (Formation of Root)

  • बी अंकुरताना बीच्या आतून जमिनीकडे वाढणाऱ्या भागाला आदिमूळ (Radicle) म्हणतात.
  • जमिनीच्या वर वाढणाऱ्या भागाला अंकुर (Plumule) म्हणतात.
  • आदिमुळापासून प्राथमिक मूळ (Primary Root) तयार होते व त्याची वाढ जमिनीखाली होते.
  • मुळाचा जमिनीलगतचा भाग जाडसर असून टोकाकडे निमुळता व टोकदार होत जातो.

2. मुळांची रचना (Structure of Root)

मूलरोम (Root Hair)

  • मुळांच्या टोकाजवळ असणारे केसासारखे सूक्ष्म धागे.
  • कार्य: जमिनीतून पाणी व खनिज क्षारांचे शोषण करणे.
  • मूलरोमांमुळे शोषणाचे पृष्ठफळ (Surface Area) वाढते.

मूलटोपी / मूलत्राण (Root Cap)

  • मुळाच्या टोकावर असणारे टोपीसारखे संरक्षणात्मक आवरण.
  • कार्य: मुळाच्या वाढीच्या भागाचे संरक्षण करणे व मातीमध्ये सहज प्रवेश करण्यास मदत करणे.

3. मुळांचे प्रमुख प्रकार

प्रकार वैशिष्ट्ये उदाहरणे
सोटमूळ (Tap Root) आदिमुळापासून विकसित होणारे मुख्य मूळ व उपमुळे. आंबा, हरभरा, वाटाणा
तंतुमय मुळे (Fibrous Roots) खोडाच्या तळापासून समान आकाराची अनेक मुळे. गहू, तांदूळ, मका, ज्वारी

4. आगंतुक मुळे (Adventitious Roots)

  • खोड किंवा फांद्यांपासून निर्माण होणाऱ्या मुळांना आगंतुक मुळे म्हणतात.
  • मका, ऊस व ज्वारीमध्ये ही मुळे आढळतात.

5. रूपांतरित मुळे (Modified Roots)

प्रकार कार्य उदाहरण
आधार मुळे वनस्पतीला आधार देणे मका, ऊस, वड
हवाई मुळे हवेतून आर्द्रता शोषणे ऑर्किड
श्वसन मुळे दलदलीत श्वसन करणे खारफुटी
संचय मुळे अन्न साठवणे गाजर, मुळा, बीट

6. मुळांची कार्ये (Functions of Roots)

  • वनस्पतीला जमिनीत घट्ट आधार देणे.
  • पाणी व खनिज क्षारांचे शोषण करणे.
  • शोषलेले पाणी व खनिजे खोडापर्यंत पोहोचवणे.
  • अन्न साठवणे.
  • काही वनस्पतींमध्ये श्वसन करणे.
  • वनस्पतीला अतिरिक्त आधार देणे.

खोड (Stem)

खोड म्हणजे बीजातील अंकुर (Plumule) जमिनीच्या वरच्या दिशेने वाढून खोड (Stem) तयार होते. खोड हा वनस्पतीचा मुख्य जमिनीवरील भाग असून तो पाने, फुले, फळे आणि फांद्यांना आधार देतो. तसेच मुळांपासून पाणी व खनिजे आणि पानांमध्ये तयार झालेले अन्न वनस्पतीच्या विविध भागांपर्यंत पोहोचवतो.

Plant Stem Structure

खोडाची रचना (Structure of Stem)

भाग माहिती
पेरे (Node) ज्या ठिकाणी पाने, फांद्या किंवा कळ्या निर्माण होतात.
कांडे (Internode) दोन सलग पेरांमधील अंतर.
अग्रमुकुल (Apical Bud) खोडाच्या टोकावरील कळी, खोडाची लांबी वाढवते.
पार्श्वमुकुल (Axillary Bud) पानाच्या बगलेतील कळी, नवीन फांद्या व फुले तयार करते.

खोडाची कार्ये (Functions of Stem)

  • वनस्पतीला आधार देणे.
  • पाने, फुले, फळे आणि फांद्या धारण करणे.
  • पाणी, खनिजे व अन्नाची वाहतूक करणे.
  • काही वनस्पतींमध्ये अन्नाचा साठा करणे.

अन्नसाठा करणारी खोडे

  • बटाटा (Potato)
  • आलं (Ginger)
  • हळद (Turmeric)
  • ऊस (Sugarcane)
📌 लक्षात ठेवा

🌱 अंकुर (Plumule) → खोड
🌱 आदिमूळ (Radicle) → मूळ

पान (Leaf)

पान (Leaf) हे वनस्पतीचे हिरवे, सपाट व महत्त्वाचे अंग आहे. पानामध्ये हरितद्रव्य (Chlorophyll) असल्यामुळे ते प्रकाशसंश्लेषण करून वनस्पतीसाठी अन्न तयार करते. तसेच वायूंची देवाणघेवाण, बाष्पोत्सर्जन आणि काही वनस्पतींमध्ये अन्नसाठा करण्याचे कार्यही करते.

पानाची रचना (Structure of Leaf)

  • पर्णतल (Leaf Base) – पानाचा खोडाशी जोडलेला भाग.
  • देठ (Petiole) – पर्णतल व पर्णपत्र यांना जोडणारा भाग.
  • पर्णपत्र (Lamina) – रुंद, सपाट व हिरवा भाग; येथे प्रकाशसंश्लेषण होते.
  • मध्यशीर (Midrib) – पानाच्या मध्यभागातून जाणारी जाड शीर.
  • शिरा (Veins) – पाणी, खनिजे व अन्न यांचे वहन करतात.
  • पर्णधारा (Leaf Margin) – पानाची बाहेरील कडा.
  • पर्णाग्र (Leaf Apex) – पानाचे टोक.
  • उपपर्णे (Stipules) – पर्णतलाजवळील लहान पानासारखी रचना.

पानांचे प्रकार (Types of Leaves)

1. साधे पान (Simple Leaf)

  • एका देठावर एकच पर्णपत्र असते.
  • उदाहरण: आंबा, पेरू

2. संयुक्त पान (Compound Leaf)

  • एका देठावर अनेक पर्णिका (Leaflets) असतात.
  • उदाहरण: कडुलिंब, चिंच

शिराविन्यास (Venation)

प्रकार वैशिष्ट्य उदाहरण
जाळीदार (Reticulate) द्विदल वनस्पती आंबा
समांतर (Parallel) एकदल वनस्पती गहू

पानांची कार्ये (Functions of Leaf)

  • प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthesis) – सूर्यप्रकाशाच्या साहाय्याने अन्न तयार करणे.
  • वायूंची देवाणघेवाण – रंध्रांद्वारे (Stomata) ऑक्सिजन व कार्बन डायऑक्साइडची देवाणघेवाण.
  • बाष्पोत्सर्जन (Transpiration) – पाण्याची वाफ बाहेर सोडणे.
  • अन्नसाठा – काही वनस्पतींमध्ये पाने अन्न साठवतात.
    उदाहरण: कांदा, कोबी.

फूल (Flower)

फूल म्हणजे काय?
फूल हा वनस्पतीचा प्रजनन अवयव (Reproductive Organ) आहे.

फुलाचे प्रमुख भाग

भाग कार्य
पुष्पदेठ (Pedicel) फूल खोडाशी जोडतो.
पुष्पाधार (Receptacle) फुलाचे सर्व भाग येथे बसलेले असतात.

फुलाची चार मंडले

मंडल माहिती
1. निदलपुंज (Calyx) • हिरव्या दलांनी बनलेला
• कळीचे संरक्षण करतो
2. दलपुंज (Corolla) • रंगीत पाकळ्या असतात
• परागीकरणासाठी कीटकांना आकर्षित करतात
3. पुमंग (Androecium) फुलाचा पुल्लिंगी भाग.

घटक :
• तंतू (Filament)
• परागकोष (Anther)
4. जायांग (Gynoecium) फुलाचा स्त्रीलिंगी भाग.

घटक :
• किंजल्क (Stigma)
• किंजदंड (Style)
• अंडाशय (Ovary)

परागीभवन (Pollination)

परागकोषातील परागकण किंजल्कावर (Stigma) पोहोचण्याच्या प्रक्रियेला परागीभवन (Pollination) म्हणतात.

प्रकार

  • स्वपरागीभवन (Self-pollination)
  • परपरागीभवन (Cross-pollination)

फलन (Fertilization)

नर व मादी युग्मकांच्या संयोगाला फलन (Fertilization) म्हणतात.

फलनानंतर होणारे बदल

भाग रूपांतर
अंडाशय (Ovary) ➡️ फळ (Fruit)
बीजांड (Ovule) ➡️ बी (Seed)

📌 लक्षात ठेवा
  • फूल हा वनस्पतीचा प्रजनन अवयव आहे.
  • निदलपुंज कळीचे संरक्षण करतो.
  • दलपुंज परागीकरणासाठी कीटकांना आकर्षित करतो.
  • पुमंग हा पुल्लिंगी भाग आहे.
  • जायांग हा स्त्रीलिंगी भाग आहे.
  • परागकण किंजल्कावर पोहोचण्याला परागीभवन म्हणतात.
  • अंडाशयापासून फळ व बीजांडापासून बी तयार होते.

फळ (Fruit)

फळ म्हणजे काय?
फुलामध्ये फलन (Fertilization) झाल्यानंतर अंडाशयाचे (Ovary) रूपांतर फळामध्ये (Fruit) होते. फळामध्ये एक किंवा अधिक बिया असतात. फळ हे बियांचे संरक्षण करून त्यांच्या प्रसारास मदत करते.

फळांची निर्मिती

क्रम प्रक्रिया
1 परागीभवन (Pollination)
2 फलन (Fertilization)
3 अंडाशयाचे फळामध्ये रूपांतर
4 बीजांडाचे (Ovule) बीमध्ये रूपांतर
5 परिपक्व फळ तयार होते.

फळांची रचना (Structure of Fruit)

भाग माहिती
फळावरण (Pericarp) फळाचा बाहेरील भाग.
  • बाह्यत्वचा (Epicarp) – बाहेरील साल
  • मध्यत्वचा (Mesocarp) – गरयुक्त / रसाळ भाग
  • आंतरत्वचा (Endocarp) – बियांभोवतीचा आतील भाग
बी (Seed) फलनानंतर बीजांडाचे बीमध्ये रूपांतर होते.

फळांची कार्ये

  • बियांचे संरक्षण करणे
  • बीजप्रसारास मदत करणे
  • अन्नसाठा करणे
  • प्राणी व पक्ष्यांद्वारे बीजप्रसारास मदत करणे
  • नवीन वनस्पती निर्माण होण्यास मदत करणे

फळांचे प्रकार

प्रकार माहिती उदाहरणे
साधी फळे (Simple Fruits) एका अंडाशयापासून तयार होतात. आंबा, टोमॅटो, पेरू, नारळ
संयुक्त फळे (Aggregate Fruits) एका फुलातील अनेक स्वतंत्र अंडाशयांपासून तयार होतात. सीताफळ, स्ट्रॉबेरी
समूह फळे (Multiple / Composite Fruits) संपूर्ण पुष्पगुच्छापासून तयार होतात. फणस, अननस

रसाळ व शुष्क फळे

रसाळ फळे (Fleshy Fruits) शुष्क फळे (Dry Fruits)
• आंबा
• केळी
• संत्रे
• द्राक्षे 		• वाटाणा
• हरभरा
• शेंगदाणा
• काजू

बीजप्रसारामध्ये फळांची भूमिका

माध्यम उदाहरणे
वाऱ्याद्वारे कापूस, रुई
पाण्याद्वारे नारळ
प्राणी व पक्ष्यांद्वारे आंबा, जांभूळ
फुटून बीजप्रसार वाटाणा, तूर

फळांची उदाहरणे

फळ प्रकार
आंबा साधे रसाळ फळ
केळी साधे रसाळ फळ
डाळिंब साधे रसाळ फळ
काजू शुष्क फळ
फणस समूह (Composite) फळ
अननस समूह (Composite) फळ
नारळ साधे शुष्क फळ

📌 महत्त्वाचे मुद्दे (MPSC / SSC)
  • ✅ फलनानंतर अंडाशयाचे फळामध्ये रूपांतर होते.
  • ✅ बीजांडाचे बीमध्ये रूपांतर होते.
  • ✅ फळाचे मुख्य कार्य बियांचे संरक्षण व बीजप्रसार आहे.
  • ✅ फळावरणाचे तीन भाग – बाह्यत्वचा, मध्यत्वचा, आंतरत्वचा.
  • ✅ फणस व अननस ही समूह (Composite) फळे आहेत.
  • ✅ आंबा, केळी, डाळिंब ही रसाळ फळे आहेत.
  • ✅ काजू हे शुष्क फळाचे उदाहरण आहे.

बी (Seed)

बी म्हणजे काय?
बी (Seed) म्हणजे फलन (Fertilization) झाल्यानंतर तयार होणारी वनस्पतीची प्रजनन रचना होय. बीजामध्ये नवीन वनस्पती तयार होण्यासाठी आवश्यक असलेला गर्भ (Embryo), अन्नसाठा आणि बीजावरण (Seed Coat) असते. योग्य वातावरण (पाणी, हवा व योग्य तापमान) मिळाल्यास बी उगवून नवीन वनस्पती तयार होते.

बीजाचे प्रमुख भाग

भाग माहिती
1. बीजावरण (Seed Coat) बीजाचा बाहेरील संरक्षक थर.

कार्ये :
  • बीजाचे संरक्षण करते.
  • पाण्याचे अनावश्यक नुकसान रोखते.
  • प्रतिकूल परिस्थितीत बीजाचे आयुष्य वाढवते.
2. बीजपत्र (Cotyledon) बीजामधील अन्नसाठा असलेला भाग.

कार्ये :
  • अन्नसाठा करणे.
  • अंकुराला पोषण देणे.
  • सुरुवातीच्या वाढीस मदत करणे.
3. गर्भ (Embryo) बीजातील जिवंत भाग. याच भागापासून नवीन वनस्पती तयार होते.

घटक :
  • आदिमूळ (Radicle) – पुढे मुळामध्ये रूपांतर होते.
  • अंकुर (Plumule) – पुढे खोड, पाने व फांद्या तयार करतो.
कार्ये :
  • नवीन वनस्पतीची निर्मिती.
  • मुळे व खोडाची वाढ सुरू करणे.

बीजांचे प्रकार

प्रकार वैशिष्ट्ये उदाहरणे
एकदल बी (Monocot) • एक बीजपत्र
• अन्नसाठा एंडोस्पर्ममध्ये
• समांतर शिरायुक्त पाने
• तंतुमय मुळे 		गहू
मका
तांदूळ
द्विदल बी (Dicot) • दोन बीजपत्रे
• अन्नसाठा बीजपत्रांमध्ये
• जाळीदार शिरायुक्त पाने
• मुख्य मुळ प्रणाली 		हरभरा
वाटाणा
शेंगदाणा

एकदल व द्विदल बी यांतील फरक

वैशिष्ट्य एकदल (Monocot) द्विदल (Dicot)
बीजपत्रे एक दोन
अन्नसाठा एंडोस्पर्ममध्ये बीजपत्रांमध्ये
पानांची शिरा समांतर जाळीदार
मुळांची रचना तंतुमय मुळे मुख्य मुळ
उदाहरणे गहू, मका, तांदूळ हरभरा, वाटाणा, शेंगदाणा

बीजांची कार्ये

  • नवीन वनस्पतीची निर्मिती करणे.
  • गर्भाचे संरक्षण करणे.
  • अंकुरणासाठी अन्नसाठा उपलब्ध करून देणे.
  • प्रतिकूल परिस्थितीत वनस्पतीचे अस्तित्व टिकवून ठेवणे.
  • बीजप्रसाराद्वारे वनस्पतींची संख्या वाढवणे.

अंकुरणासाठी आवश्यक अटी

आवश्यक घटक महत्त्व
पाणी अंकुरण सुरू होण्यासाठी आवश्यक.
ऑक्सिजन (हवा) श्वसनासाठी आवश्यक.
योग्य तापमान वाढीसाठी आवश्यक.
प्रकाश काही वनस्पतींच्या अंकुरणासाठी आवश्यक.

लक्षात ठेवा
  • ✅ बीजावरण → बीजाचे संरक्षण करते.
  • ✅ बीजपत्र → अन्नसाठा व अंकुराला पोषण देते.
  • ✅ गर्भ → नवीन वनस्पती तयार करतो.
  • ✅ एकदल बी → एक बीजपत्र (गहू, मका, तांदूळ).
  • ✅ द्विदल बी → दोन बीजपत्रे (हरभरा, वाटाणा, शेंगदाणा).

सराव प्रश्न (MCQ)

Q1. बीजाच्या जमिनीच्या दिशेने वाढणाऱ्या भागाला काय म्हणतात?

(a) आदिमूळ
(b) अंकुर
(c) मूलरोम
(d) सोटमूळ

उत्तर : (a)
Q2. मुळाच्या टोकावरील संरक्षणात्मक भाग कोणता?

(a) मूलरोम
(b) मूलटोपी
(c) उपमुळे
(d) मुकुल

उत्तर : (b)
Q3. फुलाचा पुल्लिंगी भाग कोणता?

(a) जायांग
(b) दलपुंज
(c) पुमंग
(d) निदलपुंज

उत्तर : (c)
Q4. फलनानंतर अंडाशयाचे रूपांतर कशात होते?

(a) बी
(b) फळ
(c) मूल
(d) पान

उत्तर : (b)

Tags
माळरान

द्वारा पोस्ट केलेले माळरान

टिप्पणी पोस्ट करा

0 टिप्पण्या