रोग व रोगांचे प्रकार (Diseases and Types of Diseases)

रोग व रोगांचे प्रकार (Diseases and Types of Diseases)

रोग (Disease) म्हणजे शरीराच्या किंवा मनाच्या सामान्य कार्यामध्ये बिघाड होऊन निर्माण होणारी असामान्य अवस्था होय.

---

1. कारणानुसार रोगांचे प्रकार

प्रकार	इंग्रजी	उदाहरणे
संक्रामक रोग	Infectious Diseases	क्षयरोग, कोविड-19, मलेरिया
असंक्रामक रोग	Non-Communicable Diseases	मधुमेह, कर्करोग, हृदयरोग

2. संक्रामक रोगांचे प्रकार

प्रकार	व्याख्या	उदाहरण
संसर्गजन्य (Communicable)	एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे पसरणारे रोग	क्षयरोग, गोवर, कोविड-19
संपर्कजन्य (Contagious)	थेट स्पर्श किंवा निकट संपर्काने पसरणारे रोग	कांजिण्या, गोवर, स्केबीज
वाहकजन्य (Vector-borne)	कीटकांद्वारे पसरणारे रोग	मलेरिया, डेंग्यू
जलजन्य (Water-borne)	दूषित पाण्यामुळे पसरणारे रोग	कॉलरा, टायफॉइड
वायूजन्य (Air-borne)	हवेद्वारे पसरणारे रोग	इन्फ्लुएंझा, क्षयरोग

3. प्रसारानुसार रोगांचे प्रकार

प्रकार	अर्थ	उदाहरण
प्रदेशनिष्ठ (Endemic)	विशिष्ट प्रदेशापुरता मर्यादित	फायलेरियासिस
साथीचा (Epidemic)	एका प्रदेशात मोठ्या प्रमाणावर पसरणारा	कॉलरा, डेंग्यू
सार्वत्रिक (Pandemic)	जगभर पसरणारा	COVID-19

4. रोगजंतूनुसार रोगांचे प्रकार

• विषाणूजन्य (Viral Diseases)
• जीवाणूजन्य (Bacterial Diseases)
• प्रोटोझोआजन्य (Protozoal Diseases)
• बुरशीजन्य (Fungal Diseases)
• कृमीजन्य (Helminthic Diseases)

---

5. विषाणूजन्य रोग

रोग	कारक विषाणू
इन्फ्लुएंझा	Influenza Virus
स्मॉलपॉक्स	Variola Virus
कांजिण्या	Varicella-Zoster Virus
गोवर	Measles Virus
रुबेला	Rubella Virus
गलगंड	Mumps Virus
रेबीज	Rabies Virus
पोलिओ	Poliovirus
एड्स	HIV
डेंग्यू	Dengue Virus
COVID-19	SARS-CoV-2

6. जीवाणूजन्य रोग

रोग	कारक जीवाणू
क्षयरोग	Mycobacterium tuberculosis
डांग्या खोकला	Bordetella pertussis
गोनोरिया	Neisseria gonorrhoeae
उपदंश	Treponema pallidum
धनुर्वात	Clostridium tetani
कॉलरा	Vibrio cholerae
टायफॉइड	Salmonella Typhi
डिप्थीरिया(घटसर्प)	Corynebacterium diphtheriae
न्यूमोनिया	Streptococcus pneumoniae
प्लेग	Yersinia pestis
कुष्ठरोग	Mycobacterium leprae
ट्रॅकोमा	Chlamydia trachomatis

7. प्रोटोझोआजन्य रोग

रोग	कारक
मलेरिया	Plasmodium spp.
अमीबायसिस	Entamoeba histolytica
झोपेचा आजार	Trypanosoma brucei

8. बुरशीजन्य रोग

रोग	कारक
दाद	Trichophyton
कॅन्डिडायसिस	Candida albicans

9. कृमीजन्य रोग

रोग	कारक
फायलेरियासिस	Wuchereria bancrofti
गोलकृमी	Ascaris lumbricoides
टेपवर्म	Taenia spp.

10. कीटकांद्वारे पसरणारे रोग

वाहक	रोग
एनोफिलीस डास	मलेरिया
एडीस डास	डेंग्यू, चिकुनगुनिया, झिका
क्युलेक्स डास	फायलेरियासिस
उंदीरावरील पिसू	प्लेग
घरमाशी	कॉलरा, टायफॉइड

---

11. MPSC/UPSC सराव प्रश्न

1. खालीलपैकी कोणता रोग विषाणूजन्य नाही?
   A) रेबीज
   B) इन्फ्लुएंझा
   C) डिप्थीरिया
   D) कांजिण्या
   उत्तर : C


2. ट्रॅकोमा कोणत्या सूक्ष्मजीवामुळे होतो?
   A) विषाणू
   B) जीवाणू
   C) बुरशी
   D) प्रोटोझोआ
   उत्तर : B


3. COVID-19 हा कोणत्या प्रकारचा रोग आहे?
   A) Endemic
   B) Pandemic
   C) Epidemic
   D) Genetic
   उत्तर : B


4. मलेरिया रोगाचा कारक कोणता?
   A) HIV
   B) Vibrio
   C) Plasmodium
   D) Salmonella
   उत्तर : C


5. Aedes डासामुळे कोणता रोग होतो?
   A) मलेरिया
   B) डेंग्यू
   C) कॉलरा
   D) टायफॉइड
   उत्तर : B