वनस्पतींचे वर्गीकरण

वनस्पतींचे वर्गीकरण

Classification of Plants — MPSC / UPSC सामान्य विज्ञान नोट्स

1. वनस्पती सृष्टीची ओळख

• पेशीभित्तिकायुक्त, दृश्यकेंद्रकी (Eukaryotic) पेशी असणाऱ्या स्वयंपोषी सजीवांच्या समूहाला 'वनस्पती' म्हणतात.
• वनस्पती हरितद्रव्याच्या (Chlorophyll) साहाय्याने प्रकाशसंश्लेषण करत असल्याने त्या स्वयंपोषी असतात.
• वनस्पतीशास्त्रज्ञ ए. डब्ल्यू. आयक्लर (A. W. Eichler) यांनी इ.स. 1883 मध्ये वनस्पतीसृष्टीचे दोन उपसृष्टींत वर्गीकरण केले — अबीजपत्री (Cryptogamae) व बीजपत्री (Phanerogamae).

2. वर्गीकरणाचा आधार

• सर्वप्रथम वनस्पतींना विशिष्ट अवयव (मूळ-खोड-पान) आहेत की नाहीत, हे पाहिले जाते.
• त्यानंतर पाणी व अन्नाच्या वहनासाठी स्वतंत्र संवहनी ऊतीसंस्था आहे की नाही, हे तपासले जाते.
• बियांवर फळांचे आवरण आहे की नाही, यावरून पुढील वर्गीकरण होते.
• शेवटी बीजपत्रांच्या (Cotyledons) संख्येनुसार एकबीजपत्री व द्विबीजपत्री गट ठरवले जातात.

सारांश: फुले-फळे-बिया (बीजपत्री/अबीजपत्री) → बियांवर आवरण (आवृत्तबीजी/अनावृत्तबीजी) → बीजपत्रांची संख्या (एकबीजपत्री/द्विबीजपत्री)

3. अबीजपत्री वनस्पती (Cryptogamae)

या वनस्पतींना फुले व बिया येत नाहीत; प्रजनन बीजाणूंमार्फत (Spores) होते.

🌿 अ. थॅलोफायटा (Thallophyta)

Algae & Fungi

• प्रामुख्याने पाण्यात वाढतात; मूळ-खोड-पान असे स्पष्ट अवयव नसतात.
• हरितद्रव्ययुक्त, स्वयंपोषी गटाला शैवाल (Algae) म्हणतात — एकपेशीय ते बहुपेशीय, सूक्ष्म ते मोठ्या आकाराचे.
• उदा. स्पायरोगायरा, युलोथ्रिक्स, उल्वा, सरगॅसम. काही गोड्या तर काही खाऱ्या पाण्यात आढळतात.
• हरितद्रव्य नसलेल्या किण्व व बुरशी यांचा स्वतंत्र गट म्हणजे कवके (Fungi).

🌱 ब. ब्रायोफायटा (Bryophyta)

वनस्पतीसृष्टीचे 'उभयचर'

• यांना वनस्पतीसृष्टीचे 'उभयचर' म्हणतात — कारण त्या ओलसर जमिनीवर वाढतात.
• निम्नस्तरीय, बहुपेशीय, स्वयंपोषी; प्रजनन बीजाणूंमार्फत होते.
• खरी मुळे/खोड/पाने नसतात — त्याऐवजी मुलाभ (Rhizoid) व पानसदृश रचना असतात; संवहनी ऊती नसते.
• उदा. मॉस (फ्युनारिआ), मर्केशिया, ॲन्थोसिरॉस, रिक्सिया.

🌾 क. टेरिडोफायटा (Pteridophyta)

Ferns

• मुळे, खोड, पाने असे स्पष्ट अवयव व संवहनी ऊतीसंस्था असते; फुले-फळे येत नाहीत.
• पानांच्या मागील बाजूस तयार होणाऱ्या बीजाणूंद्वारे प्रजनन होते.
• उदा. नेफ्रोलेपिस (नेचे), मार्सेलिया, टेरिस, ॲडिअँटम, इक्विसेटम, लायकोपोडियम.

4. बीजपत्री वनस्पती (Phanerogamae)

ज्या वनस्पतींत प्रजननासाठी विशिष्ट ऊती असून त्या बिया (भ्रूण + अन्नसाठा) निर्माण करतात, त्यांना बीजपत्री म्हणतात. बिया फळात झाकलेल्या असणे/नसणे यावरून अनावृत्तबीजी व आवृत्तबीजी असे दोन विभाग पडतात.

🌲 अ. अनावृत्तबीजी वनस्पती (Gymnosperms)

Naked seeds

• बहुधा सदाहरित, बहुवार्षिक; खोडांना फांद्या नसतात, पानांचा मुकुट तयार होतो.
• नर व मादी फुले एकाच झाडावर वेगवेगळ्या बीजाणूपत्रांवर येतात.
• बियांवर नैसर्गिक आच्छादन (फळ) नसते — म्हणून 'अनावृत्तबीजी' (Gymnos = अनावृत्त, Sperm = बीज).
• उदा. सायकस, पायनस (देवदार), थुजा (मोरपंखी), पिसिया (ख्रिसमस ट्री).

🌸 ब. आवृत्तबीजी वनस्पती (Angiosperms)

Flowering plants

• फुले हे प्रजननाचे अवयव; फुलांचे रूपांतर फळांत होऊन फळांच्या आत आवरणयुक्त बिया तयार होतात (Angios = आवरण, Sperm = बीज).
• बियांचे सहज दोन भाग होणे/न होणे यावरून द्विबीजपत्री व एकबीजपत्री असे दोन उपगट पडतात.
• द्विबीजपत्री उदा. सूर्यफूल, हरभरा; एकबीजपत्री उदा. गहू, मका, गवत.

5. सारांश तक्ता (Quick Revision)

गट	मुळे/खोड/पाने	संवहनी ऊती	प्रजनन	उदाहरण
थॅलोफायटा	नाहीत	नाहीत	बीजाणूद्वारे	स्पायरोगायरा, उल्वा
ब्रायोफायटा	खरी नाहीत (मुलाभ)	नाहीत	बीजाणूद्वारे	फ्युनारिआ, रिक्सिया
टेरिडोफायटा	स्पष्ट अवयव	आहेत	बीजाणूद्वारे	नेचे, इक्विसेटम
अनावृत्तबीजी	स्पष्ट अवयव	आहेत	बिया (आवरणरहित)	सायकस, पायनस
आवृत्तबीजी	स्पष्ट अवयव	आहेत	बिया (फळाच्या आवरणात)	सूर्यफूल, गहू

6. महत्त्वाचे प्रश्न-उत्तरे (MPSC/UPSC सराव)

क्र.	प्रश्न	उत्तर
1	स्ट्रॉबेरी हे कोणत्या प्रकारचे फळ आहे?	अ‍ॅग्रीगेट फळ (Aggregate fruit)
2	वनस्पतींना द्विनामपद्धती कोणत्या शास्त्रज्ञाने सुरू केली?	कार्ल लिनिअस (Carl Linnaeus)
3	वातावरणातील नत्र वायूचे स्थिरीकरण करून भातशेतीची सुपीकता वाढवणारे निळे-हिरवे शेवाळ कोणते?	नॉस्टॉक (Nostoc)
4	वनस्पतीमध्ये सर्वाधिक प्रमाणात आढळणारा कॅटायन कोणता?	पोटॅशियम (K⁺)
5	'टॅक्सोनॉमी' हा शब्द कोणी दिला?	डी कँडोल (de Candolle, 1813)
6	'ड्रासेरा' ही वनस्पती कोणत्या गटात मोडते?	कीटकभक्षक वनस्पती (Insectivorous plant)
7	पाण्यात वाढणाऱ्या, अपुष्प शैवाल वनस्पतीचे नाव सांगा.	स्पायरोगायरा (Spirogyra)
8	संवहनी ऊती व बीजाणू-निर्मिती असते पण बिया नसतात, असा वनस्पती गट कोणता?	टेरिडोफायटा
9	'अमरवेल' ही कोणत्या प्रकारची वनस्पती आहे?	खोडावर वाढणारी परजीवी वनस्पती (Cuscuta)
10	वनस्पती वर्गीकरणातील पायाभूत एकक (घटक) कोणते?	जाती / स्पीशीज (Species)
11	नैसर्गिक गुणांवर आधारित सर्वाधिक लोकप्रिय वर्गीकरण पद्धत कोणी मांडली?	बेंथम आणि हूकर (Bentham & Hooker)
12	आवृत्तबीजी वनस्पतींमधील सर्वात लहान वनस्पती कोणती?	वोल्फिया (Wolffia)
13	वनस्पती पेशीत प्रथिन-निर्मिती कोणत्या अंगकात होते?	रायबोझोम्स (Ribosomes)
14	नेचे (Ferns) कोणत्या गटात येतात?	टेरिडोफायटा
15	सूर्यफूल ही कोणत्या प्रकारची वनस्पती आहे?	द्विबीजपत्री (Dicot)
16	ब्रायोफायटा टेरिडोफायटापेक्षा कोणत्या बाबतीत वेगळे असतात?	संवहनी ऊती नसणे (बिगर-वाहिनीयुक्त)
17	'अगार' या पदार्थाच्या व्यावसायिक उत्पादनासाठी कोणते शेवाळ वापरतात?	लाल शैवाळ (Red algae)
18	मुळा, गाजर, बीट या द्विवार्षिक (Biennial) वनस्पती कोणत्या गटातील आहेत?	आवृत्तबीजी – द्विबीजपत्री