महाराष्ट्र गट-ब (अराजपत्रित) सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2026

महाराष्ट्र गट-ब (अराजपत्रित) सेवा संयुक्त पूर्व परीक्षा 2026

Maharashtra Group B (Non-Gazetted) Services Combined Preliminary Examination 2026 - Final Answer Key

0%

प्रश्न 1: ना. गोपाळ कृष्ण गोखलेंच्या कार्याबाबत खालील विधाने वाचुन अचूक पर्यायांची निवड करा.

अ. 1887 मध्ये ते सार्वजनिक सभेचे चिटणीस होते.
ब. पुणे सार्वजनिक सभेच्या त्रैमासिकाचे ते संपादक होते.
क. 1900 साली ते केंद्रीय कायदेमंडळाचे सदस्य झाले.
ड. 1895 साली त्यांची भारतीय राष्ट्र सभेच्या (काँग्रेस) चिटणीस पदी निवड झाली.

(1) क आणि ड बरोबर आहे

(2) अ, ब आणि ड बरोबर आहे

(3) अ, क आणि ड बरोबर आहे

(4) अ आणि ब बरोबर आहे

योग्य उत्तर: (2) अ, ब आणि ड बरोबर आहे

अ. ✅ योग्य
1887 साली गोपाळ कृष्ण गोखले हे पुणे सार्वजनिक सभेचे चिटणीस झाले.

ब. ✅ योग्य
त्याच सुमारास (1887) ते पुणे सार्वजनिक सभेच्या त्रैमासिकाचे संपादकही झाले, ज्यातून त्यांनी लोकशिक्षण व लोकजागृतीसाठी विपुल लेखन केले.

क. ❌ चूक
गोखले हे प्रत्यक्षात 1902 साली केंद्रीय (मध्यवर्ती) कायदेमंडळाचे सदस्य झाले, 1900 साली नव्हे. त्यामुळे हे विधान चुकीचे आहे.

ड. ✅ योग्य
1895 साली पुणे येथे भरलेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या अधिवेशनात (अध्यक्ष: सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी) गोखले यांना स्वागत समितीचे चिटणीस बनवण्यात आले, आणि याच अधिवेशनामुळे ते काँग्रेसचे एक महत्त्वाचे सदस्य/चिटणीस म्हणून पुढे आले.

त्यामुळे अ, ब व ड ही विधाने योग्य असून क चूक आहे — पर्याय (2) योग्य आहे.

प्रश्न 2: 31 ऑक्टोबर 1920 रोजी मुंबईत लाला लजपत राय यांच्या अध्यक्षतेखाली ऑल इंडिया ट्रेड युनियन काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन भरले. या अधिवेशनाला खालीलपैकी कोण हजर नव्हते ?

अ. मोतीलाल नेहरू
ब. अवंतिकाबाई गोखले
क. महात्मा गांधी
ड. विठ्ठलभाई पटेल

(1) फक्त अ

(2) फक्त ब आणि ड

(3) फक्त क

(4) फक्त ब

योग्य उत्तर: (3) फक्त क

स्पष्टीकरण:
31 ऑक्टोबर 1920 रोजी मुंबईतील एम्पायर थिएटर येथे भरलेल्या ऑल इंडिया ट्रेड युनियन काँग्रेसच्या (AITUC) पहिल्या अधिवेशनाला 64 कामगार संघटनांचे 101 प्रतिनिधी तसेच विविध विचारसरणीचे अनेक राजकीय नेते उपस्थित होते, ज्यामध्ये मोतीलाल नेहरू (अ), ॲनी बेझंट, विठ्ठलभाई पटेल (ड), बॅ. जिना, बी.पी. वाडिया, एन.एम. जोशी, जोसेफ बॅप्टिस्टा इत्यादींचा समावेश होता.

महात्मा गांधी (क) मात्र या अधिवेशनाला उपस्थित नव्हते. गांधीजींचा कामगार चळवळीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन वेगळा (मालक-मजूर सहकार्यावर व विश्वस्त तत्त्वावर आधारित) होता, आणि याच काळात त्यांनी अहमदाबाद येथे स्वतंत्रपणे 'मजूर महाजन संघ' (1920) स्थापन केला होता. त्यामुळे त्यांनी या AITUC च्या पहिल्या अधिवेशनात सहभाग घेतला नाही.

अवंतिकाबाई गोखले (ब) याही या अधिवेशनाशी संबंधित सामाजिक कार्यकर्त्या होत्या, परंतु ऐतिहासिक नोंदींनुसार त्या या विशिष्ट पहिल्या अधिवेशनाला उपस्थित असल्याचे मानले जाते.

त्यामुळे दिलेल्या पर्यायांपैकी केवळ (क) महात्मा गांधी हे अधिवेशनाला हजर नव्हते — पर्याय (3) योग्य आहे.

प्रश्न 3: खालील माहितीवरून समाजसुधारक ओळखा.

a. ते एलफिन्स्टन कॉलेजमध्ये असिस्टंट प्रोफेसर होते.
b. त्यांनी इ.स. 1840 मध्ये 'दिग्दर्शन' नावाचे पहिले मराठी मासिक सुरू केले.
c. ब्रिटिश सरकारने त्यांची 1840 मध्ये 'जस्टिस ऑफ द पीस' म्हणून नेमणूक केली.

(1) बाळशास्त्री जांभेकर

(2) गोपाळ गणेश आगरकर

(3) महादेव गोविंद रानडे

(4) विष्णुशास्त्री चिपळूणकर

योग्य उत्तर: (1) बाळशास्त्री जांभेकर

स्पष्टीकरण:
बाळशास्त्री जांभेकर हे महाराष्ट्रातील आद्य समाजसुधारक व 'मराठी पत्रकारितेचे जनक' म्हणून ओळखले जातात. त्यांच्याविषयी दिलेली सर्व माहिती त्यांच्याशी तंतोतंत जुळते:

a. ✅ बाळशास्त्री जांभेकर हे मुंबईच्या एलफिन्स्टन कॉलेजमध्ये सहायक प्राध्यापक (Assistant Professor) म्हणून कार्यरत होते, आणि त्या पदावर काम करणारे ते पहिले भारतीय होते.

b. ✅ यापूर्वी त्यांनी 6 जानेवारी 1832 रोजी 'दर्पण' हे मराठीतील पहिले वृत्तपत्र सुरू केले होते, आणि त्यानंतर 1840 साली 'दिग्दर्शन' हे मराठीतील पहिले मासिक सुरू केले, ज्यातून त्यांनी शास्त्रीय व सामाजिक विषयांवर लेखन प्रसिद्ध केले.

c. ✅ त्यांच्या सामाजिक व शैक्षणिक कार्याची दखल घेत ब्रिटिश सरकारने 1840 साली त्यांची 'जस्टिस ऑफ द पीस' म्हणून नेमणूक केली.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(2) गोपाळ गणेश आगरकर ❌ — हे 'सुधारक' या वृत्तपत्राचे संपादक व तर्कशुद्ध विचारसरणीचे पुरस्कर्ते होते, परंतु 'दिग्दर्शन' किंवा एलफिन्स्टन कॉलेजशी त्यांचा हा विशिष्ट संबंध नाही.

(3) महादेव गोविंद रानडे ❌ — हे प्रार्थना समाजाचे प्रमुख नेते व न्यायमूर्ती होते, त्यांचा वरील तपशिलांशी संबंध नाही.

(4) विष्णुशास्त्री चिपळूणकर ❌ — हे 'निबंधमाला' व 'केसरी' वृत्तपत्राचे संस्थापक होते, त्यांचा वरील तपशिलांशी संबंध नाही.

त्यामुळे पर्याय (1) बाळशास्त्री जांभेकर हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 4: इ.स. 1916 मध्ये, महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांचा महिला विद्यापीठ स्थापनेमागील उद्देश कोणता होता ?

(अ) स्त्रियांना उच्च शिक्षण देणे.
(ब) स्त्रियांना गायनकलेचे शिक्षण देणे.
(क) स्त्रियांना स्वावलंबी बनविणे.

(1) फक्त अ

(2) फक्त ब

(3) फक्त अ आणि क

(4) अ, ब आणि क

योग्य उत्तर: (4) अ, ब आणि क

स्पष्टीकरण:
महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनी 1916 मध्ये भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ स्थापन केले. या विद्यापीठाचा मुख्य उद्देश महिलांना शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात आणणे, त्यांना आत्मनिर्भर बनविणे आणि त्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी विविध प्रकारचे शिक्षण उपलब्ध करून देणे हा होता.

विधाननिहाय विश्लेषण:

(अ) स्त्रियांना उच्च शिक्षण देणे ✅
महिला विद्यापीठाची स्थापना करण्यामागील प्रमुख उद्देश म्हणजे महिलांना उच्च शिक्षणाची संधी उपलब्ध करून देणे हा होता.

(ब) स्त्रियांना गायनकलेचे शिक्षण देणे ✅
महिला विद्यापीठात केवळ शैक्षणिक अभ्यासक्रमच नव्हे तर संगीत, ललितकला, गृहशास्त्र आणि इतर कौशल्याधारित विषयांचाही समावेश करण्यात आला होता. त्यामुळे गायनकलेचे शिक्षण देणे हेही महिलांच्या सर्वांगीण शिक्षणाच्या उद्देशाचा भाग मानले जाते.

(क) स्त्रियांना स्वावलंबी बनविणे ✅
शिक्षणाद्वारे महिलांना आर्थिक, सामाजिक आणि वैचारिकदृष्ट्या सक्षम व स्वावलंबी बनविणे हा महर्षी कर्वे यांच्या कार्याचा मूलभूत उद्देश होता.

त्यामुळे (अ), (ब) आणि (क) ही तिन्ही विधाने योग्य ठरतात. MPSC Final Answer Key नुसार पर्याय (4) हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 5: वसाहतवादामुळे भारतात खालीलप्रमाणे कोणते परिवर्तन घडून आले ?

अ. राष्ट्रवादाची भावना वाढीस लागली
ब. मध्ययुगीन राजवटींचा शेवट झाला
क. भारतात नागरीकरणाचा वेग वाढला
ड. देशी उद्योगधंद्यात वाढ झाली

(1) फक्त अ आणि ब

(2) फक्त ब आणि क

(3) फक्त अ, ब आणि क

(4) फक्त ब, क आणि ड

योग्य उत्तर: (3) फक्त अ, ब आणि क

अ. राष्ट्रवादाची भावना वाढीस लागली ✅ योग्य
पाश्चात्त्य शिक्षण, इंग्रजी भाषेच्या माध्यमातून आधुनिक विचारांचा प्रसार, तसेच ब्रिटिशांच्या आर्थिक शोषणाच्या व भेदभावाच्या धोरणांमुळे भारतीयांमध्ये एकसंधतेची व राष्ट्रवादाची भावना निर्माण होऊन ती वाढीस लागली.

ब. मध्ययुगीन राजवटींचा शेवट झाला ✅ योग्य
वसाहतवादी सत्तेच्या विस्तारामुळे भारतातील असंख्य लहान-मोठी संस्थाने व मध्ययुगीन स्वरूपाची राजेशाही सत्ताकेंद्रे हळूहळू ब्रिटिश सत्तेखाली विलीन झाली किंवा नष्ट झाली, त्यामुळे मध्ययुगीन राजवटींचा अंत झाला.

क. भारतात नागरीकरणाचा वेग वाढला ✅ योग्य
ब्रिटिश काळात रेल्वे, प्रशासकीय केंद्रे, व्यापारी बंदरे व औद्योगिक वसाहतींच्या विकासामुळे मुंबई, कलकत्ता, मद्रास यांसारख्या शहरांचा वेगाने विकास होऊन नागरीकरणाचा वेग वाढला.

ड. देशी उद्योगधंद्यात वाढ झाली ❌ अयोग्य
प्रत्यक्षात वसाहतवादी धोरणांमुळे भारतातील पारंपरिक देशी उद्योगधंदे (विशेषतः हातमाग व कापड उद्योग) मोठ्या प्रमाणावर नष्ट/ऱ्हास पावले, कारण ब्रिटिश सरकारने भारताला केवळ कच्चा माल पुरवठादार व तयार मालाची बाजारपेठ बनवण्याचे धोरण अवलंबले. त्यामुळे "वाढ झाली" हे विधान वस्तुस्थितीच्या विरुद्ध आहे.

त्यामुळे केवळ अ, ब व क ही विधाने योग्य आहेत — पर्याय (3) योग्य आहे.

प्रश्न 6: "येथील लोक केवळ शिक्षण घेऊन स्वस्थ बसणार नाहीत, राज्यकारभारात वाटा देऊनही ते संतुष्ट होणार नाहीत; किंबहुना सर्वच राज्यकारभारावर आपला हक्क प्रस्थापित करू पाहतील" असे ________ यांनी ________ यांना पाठविलेल्या पत्रात म्हटले होते.

(1) लॉर्ड मेकॉले - पब्लिक एज्युकेशन कमिटी

(2) माऊंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन - कोर्ट ऑफ डिरेक्टर्स

(3) जॉर्ज रसेल क्लार्क - ब्रिटीश पार्लमेंट

(4) लॉर्ड अॅम्हर्स्ट - गव्हर्नर जनरल

योग्य उत्तर: (2) माऊंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन - कोर्ट ऑफ डिरेक्टर्स

स्पष्टीकरण:
मुंबई प्रांताचे तत्कालीन गव्हर्नर माऊंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन यांनी भारतीयांना आधुनिक (पाश्चात्त्य) शिक्षण देण्याच्या धोरणाचे परिणाम काय होऊ शकतात, याबाबत ईस्ट इंडिया कंपनीच्या 'कोर्ट ऑफ डिरेक्टर्स' यांना पाठवलेल्या एका पत्रात/निवेदनात दूरदृष्टीने इशारा दिला होता. त्यांनी नमूद केले होते की, भारतीय लोक केवळ शिक्षण घेऊन शांत बसणार नाहीत किंवा प्रशासनात मर्यादित सहभाग मिळाल्यावरही संतुष्ट राहणार नाहीत, तर कालांतराने ते संपूर्ण राज्यकारभारावरच आपला हक्क सांगू लागतील — म्हणजेच शिक्षणामुळे भारतीयांमध्ये स्वराज्याची व स्वातंत्र्याची भावना निर्माण होईल, असे भाकीत त्यांनी वर्तवले होते. पुढे इतिहासाने हे भाकीत खरे ठरवले, कारण आधुनिक शिक्षण घेतलेल्या भारतीयांनीच पुढे राष्ट्रीय चळवळीचे नेतृत्व केले.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(1) लॉर्ड मेकॉले - पब्लिक एज्युकेशन कमिटी ❌
मेकॉले हे 1835 च्या 'मिनिट ऑन एज्युकेशन'साठी प्रसिद्ध आहेत, ज्यात त्यांनी इंग्रजी शिक्षणाचा पुरस्कार केला, परंतु हे विशिष्ट विधान त्यांचे नाही.

(3) जॉर्ज रसेल क्लार्क - ब्रिटीश पार्लमेंट ❌
हे या विशिष्ट विधानाशी संबंधित नाहीत.

(4) लॉर्ड अॅम्हर्स्ट - गव्हर्नर जनरल ❌
हे या विशिष्ट विधानाशी संबंधित नाहीत.

त्यामुळे पर्याय (2) माऊंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन - कोर्ट ऑफ डिरेक्टर्स हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 7: पुढील कोणते विधान चुकीचे आहे ?

अ. भगत सिंह व राजगुरू यांनी सॉन्डर्स या ब्रिटिश अधिकाऱ्याची हत्या केली.
ब. नाशिकचा जिल्हाधिकारी जॅक्सनची हत्या अनंत लक्ष्मण कान्हेरे यांनी केली.
क. मुंबईचा कमिशनर रँड याची हत्या चाफेकरांनी केली.

(1) फक्त क

(2) फक्त ब

(3) फक्त अ

(4) ब आणि क

योग्य उत्तर: (1) फक्त क

अ. ✅ योग्य विधान
17 डिसेंबर 1928 रोजी लाहोर येथे भगत सिंह व राजगुरू यांनी (चंद्रशेखर आझाद व सुखदेव यांच्या साथीने) पोलीस अधिकारी जॉन सॉन्डर्स याची हत्या केली — लाला लजपत राय यांच्या मृत्यूचा बदला घेण्यासाठी हे कृत्य घडवून आणले गेले.

ब. ✅ योग्य विधान
21 डिसेंबर 1909 रोजी नाशिकचा जिल्हाधिकारी ए.एम.टी. जॅक्सन याची हत्या क्रांतिकारक अनंत लक्ष्मण कान्हेरे यांनी केली.

क. ❌ चुकीचे विधान
22 जून 1897 रोजी वाल्टर चार्ल्स रँड याची हत्या दामोदर व बाळकृष्ण चाफेकर या बंधूंनी केली, हे खरे आहे. परंतु रँड हा "मुंबईचा कमिशनर" नव्हता — तो प्रत्यक्षात पुण्याचा प्लेग कमिशनर (Plague Commissioner of Poona) होता, ज्याने प्लेग नियंत्रणाच्या नावाखाली पुण्यातील जनतेवर अनन्वित अत्याचार केले होते. त्यामुळे "मुंबईचा कमिशनर" हा उल्लेख चुकीचा आहे.

त्यामुळे केवळ क हे विधान चुकीचे आहे — पर्याय (1) योग्य आहे.

प्रश्न 8: 1909 च्या मोर्ले-मिंटो सुधारणा कायद्याबद्दल "हे शुद्ध टोणग्याचे आचळ ठरतील, यातून लोकहिताचे दूध मिळणे शक्य नाही", अशी प्रतिक्रिया खालीलपैकी कोणी दिली ?

(1) सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी

(2) आर. सी. मुजूमदार

(3) लोकमान्य टिळक

(4) लाला लजपत राय

योग्य उत्तर: (3) लोकमान्य टिळक

स्पष्टीकरण:
1909 सालचा मोर्ले-मिंटो सुधारणा कायदा (Indian Councils Act 1909) हा भारतीयांना विधिमंडळात नाममात्र प्रतिनिधित्व देणारा, परंतु प्रत्यक्ष अधिकार व सत्तेत कोणताही वाटा न देणारा फसवा कायदा होता. या कायद्यातील फोलपणा व त्याची निष्फळता स्पष्ट करण्यासाठी जहाल मतवादी नेते लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी अत्यंत मार्मिक व उपरोधिक शब्दांत टीका केली — "हे शुद्ध टोणग्याचे आचळ ठरतील, यातून लोकहिताचे दूध मिळणे शक्य नाही" असे उद्गार त्यांनी काढले. (टोणगा म्हणजे नर बकरा, ज्याला आचळ (कासेसारखा अवयव) असूनही दूध देण्याची क्षमता नसते — याच रूपकातून टिळकांनी या सुधारणांची निरुपयोगिता अधोरेखित केली.) टिळकांच्या मते या सुधारणा केवळ भारतीय जनतेची फसवणूक करणाऱ्या व ब्रिटिश सत्तेची पकड अधिक मजबूत करणाऱ्या होत्या.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(1) सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी ❌ — हे मवाळ नेते असून त्यांनी अशा तीव्र उपरोधिक शब्दांत टीका केली नव्हती.

(2) आर. सी. मुजूमदार ❌ — हे एक इतिहासकार असून समकालीन राजकीय नेते नव्हते.

(4) लाला लजपत राय ❌ — हे जहाल नेते असले तरी हे विशिष्ट उद्गार त्यांचे नाहीत.

त्यामुळे पर्याय (3) लोकमान्य टिळक हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 9: 1857 च्या बंडाबाबत, "बंडवाल्यांना एक जरी समर्थ नेता मिळाला असता तरी भारतावरील इंग्रजांचे राज्य नष्ट झाले असते." हे विधान कोणी केले ?

(1) लॉर्ड कॅनिंग

(2) सर ह्यू रोज

(3) जॉन लॉरेन्स

(4) लॉर्ड डलहौसी

योग्य उत्तर: (3) जॉन लॉरेन्स

स्पष्टीकरण:
1857 च्या स्वातंत्र्यसमरासंदर्भातील "बंडवाल्यांना एक जरी समर्थ नेता मिळाला असता तरी भारतावरील इंग्रजांचे राज्य नष्ट झाले असते." हे विधान इतिहासातील चर्चेचा विषय आहे. विविध इतिहासग्रंथांमध्ये या विधानाचे श्रेय वेगवेगळ्या व्यक्तींना दिलेले आढळते. तथापि, MPSC Final Answer Key नुसार हे विधान जॉन लॉरेन्स (John Lawrence) यांचे मानले गेले आहे.

विधाननिहाय विश्लेषण:

(1) लॉर्ड कॅनिंग ❌
लॉर्ड कॅनिंग हे 1857 च्या उठावाच्या काळातील गव्हर्नर जनरल होते. परंतु हे विशिष्ट विधान त्यांनी केले असल्याचा अधिकृत आधार उपलब्ध नाही.

(2) सर ह्यू रोज ❌
अनेक इतिहासग्रंथांमध्ये हे विधान सर ह्यू रोज यांच्याशी जोडलेले आढळते. त्यामुळे या प्रश्नाबाबत स्रोतभेद (Source Discrepancy) आहे. मात्र MPSC Final Answer Key मध्ये हा पर्याय स्वीकारलेला नाही.

(3) जॉन लॉरेन्स ✅
MPSC Final Answer Key नुसार हे विधान जॉन लॉरेन्स यांनी केलेले मानले गेले आहे. महाराष्ट्रातील काही इतिहास संदर्भग्रंथ व स्पर्धा परीक्षा साहित्यामध्येही हे विधान त्यांच्याशी जोडलेले आढळते. परीक्षेच्या दृष्टीने हा पर्याय ग्राह्य धरावा.

(4) लॉर्ड डलहौसी ❌
लॉर्ड डलहौसी हे 1857 च्या उठावापूर्वी भारताचे गव्हर्नर जनरल होते. त्यांच्या 'खालसा नीती'मुळे उठावाची पार्श्वभूमी तयार झाली असली, तरी हे विधान त्यांनी केलेले नाही.

टीप:
या प्रश्नात इतिहासग्रंथांमध्ये मतभेद आढळतात. काही ग्रंथांमध्ये हे विधान Sir Hugh Rose यांना श्रेय दिलेले आहे, तर MPSC Final Answer Key मध्ये John Lawrence यांना श्रेय देण्यात आले आहे. त्यामुळे MPSC परीक्षेच्या दृष्टीने पर्याय (3) – जॉन लॉरेन्स हेच योग्य उत्तर मानावे.

प्रश्न 10: लोकमान्य टिळकांनी बेत रायफली व काडतूसे बनविण्याचे शिक्षण घेण्यासाठी ________ यांना नेपाळ येथे पाठविले होते.

(1) दादासाहेब खापर्डे व न. चि. केळकर

(2) श्रीधर अणे व श्रीपाद कुलकर्णी

(3) हणमंतराव कुलकर्णी व कृष्णाजी प्रभाकर खाडीलकर

(4) कृष्णाजी प्रभाकर खाडीलकर व दादासाहेब खापर्डे

योग्य उत्तर: (3) हणमंतराव कुलकर्णी व कृष्णाजी प्रभाकर खाडीलकर

स्पष्टीकरण:
लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक हे जरी प्रामुख्याने सनदशीर व जनआंदोलनात्मक मार्गाने स्वातंत्र्यलढ्याचे नेतृत्व करत असले, तरी सशस्त्र क्रांतिकारी चळवळींनाही ते अप्रत्यक्षपणे पाठिंबा देत असत. या पार्श्वभूमीवर, बेत रायफली (breach-loading rifles) व काडतुसे (cartridges) बनवण्याचे तांत्रिक प्रशिक्षण मिळवण्यासाठी टिळकांनी हणमंतराव कुलकर्णी व कृष्णाजी प्रभाकर खाडीलकर (जे 'केसरी'चे संपादक व नाटककार म्हणूनही प्रसिद्ध होते) यांना नेपाळ येथे पाठवले होते, जेणेकरून भविष्यातील संभाव्य सशस्त्र उठावासाठी आवश्यक तांत्रिक कौशल्य भारतीय क्रांतिकारकांकडे उपलब्ध व्हावे.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(1), (2), (4) ❌ — या पर्यायांमध्ये दिलेल्या व्यक्ती (दादासाहेब खापर्डे, न. चि. केळकर, श्रीधर अणे, श्रीपाद कुलकर्णी) या टिळकांचे निकटचे सहकारी असले तरी, नेपाळला रायफल व काडतूस निर्मितीचे प्रशिक्षण घेण्यासाठी पाठवलेल्या व्यक्ती म्हणून त्यांचा उल्लेख येत नाही.

त्यामुळे पर्याय (3) हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 11: सियाचीन लडाखमधील कोणती हिमनदी श्योक नदीमध्ये वहाते ?

(1) हिस्पार

(2) रिमो

(3) झेमू

(4) ड्रॅग-डूंग

योग्य उत्तर: (2) रिमो

स्पष्टीकरण:
रिमो हिमनदी (Rimo Glacier) ही सियाचीन (लडाख) प्रदेशातील एक प्रमुख हिमनदी असून, ती सियाचीन हिमनदीच्या अगदी उत्तर टोकाला (Siachen Glacier च्या Nubra खोऱ्याच्या दिशेने) स्थित आहे. या हिमनदीचे वितळणारे पाणी पुढे श्योक नदीत (Shyok River) वाहते, जी पुढे सिंधू नदीला (Indus River) जाऊन मिळते.

इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:

(1) हिस्पार ❌ — ही हिमनदी काराकोरम पर्वतरांगेतील असून ती पाकिस्तानव्याप्त गिलगिट-बाल्टिस्तान भागात स्थित आहे, तिचे पाणी हुंझा नदीत वाहते.

(3) झेमू ❌ — ही हिमनदी सिक्कीम राज्यातील कांचनजंगा पर्वतरांगेत स्थित असून तिचे पाणी तिस्ता नदीत वाहते.

(4) ड्रॅग-डूंग ❌ — ही हिमनदी तिबेट पठारावर मानसरोवर परिसरात स्थित असून ती ब्रह्मपुत्रा (त्सांगपो) नदीचा उगम मानली जाते.

त्यामुळे पर्याय (2) रिमो हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 12: खालील विधानांचा विचार करा.

अ. 2001 ते 2011 या काळात महाराष्ट्रात लोकसंख्या वाढीचा दर 15.99 टक्के होता.

ब. 2011 च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्र राज्यातील 122372972 लोकसंख्येपैकी मुस्लीम लोकसंख्या 10.6 टक्के होती.

क. 2011 च्या जनगणनेनुसार केरळ राज्यात सर्वाधिक कृषी घनता आढळली.

ड. 2011 च्या जनगणनेनुसार 0-6 वयोगटातील बाल लिंग गुणोत्तरात अव्वल दहा राज्ये सिक्कीम, अरुणाचल प्रदेश, जम्मु आणि काश्मिर, छत्तीसगड, मणिपुर, नागालैन्ड, राजस्थान, मध्यप्रदेश इत्यादी आहेत.

(1) अ, ब आणि ड बरोबर आहेत

(2) ब, क आणि ड बरोबर आहेत

(3) अ आणि क बरोबर आहेत

(4) अ, ब, क आणि ड बरोबर आहेत

योग्य उत्तर: (3) अ आणि क बरोबर आहेत

अ. ✅ योग्य
2011 च्या जनगणनेनुसार, 2001 ते 2011 या दशकात महाराष्ट्राचा लोकसंख्या वाढीचा दर 15.99% इतका नोंदवला गेला (मागील दशकात, म्हणजे 1991-2001 मध्ये हा दर 22.57% होता).

ब. ❌ चुकीचे
2011 च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्राची प्रत्यक्ष एकूण लोकसंख्या 112,374,333 (11.24 कोटी) इतकी होती, 122,372,972 नव्हे. तसेच महाराष्ट्रातील मुस्लीम लोकसंख्येचे प्रमाण 11.54% इतके होते, 10.6% नव्हे. त्यामुळे या विधानातील दोन्ही आकडे चुकीचे आहेत.

क. ✅ योग्य
2011 च्या जनगणनेनुसार केरळ राज्यात कृषी घनता (शेतीवर अवलंबून असलेल्या लोकसंख्येचे लागवडीयोग्य क्षेत्राशी असलेले प्रमाण) सर्वाधिक आढळून आली, कारण राज्यातील उपलब्ध शेतजमीन तुलनेने कमी असूनही शेतीवर अवलंबून असलेल्या लोकसंख्येचे प्रमाण जास्त आहे.

ड. ❌ चुकीचे
2011 च्या जनगणनेनुसार 0-6 वयोगटातील बाल लिंग गुणोत्तरात अव्वल स्थानी सामान्यतः ईशान्येकडील राज्ये (मिझोरम, मेघालय, अरुणाचल प्रदेश इ.) व काही इतर राज्यांचा समावेश होतो. राजस्थान व मध्य प्रदेश ही राज्ये प्रत्यक्षात बाल लिंग गुणोत्तराच्या बाबतीत खालच्या (वाईट) क्रमांकावर आहेत, अव्वल दहामध्ये नाहीत. त्यामुळे हे विधान चुकीचे आहे.

त्यामुळे केवळ अ व क ही विधाने योग्य आहेत — पर्याय (3) योग्य आहे.

प्रश्न 13: खालीलपैकी कोणती/त्या जोडी/ड्या अयोग्य आहेत ?

प्रशासकीय विभाग/जिल्हा	तलाव/जलाशय
अ. छत्रपती संभाजीनगर - धाराशिव	तावरजा
ब. नागपूर - भंडारा	उमरझरी
क. अमरावती - वाशिम	चिखली
ड. कोकण - सिंधुदुर्ग	शिवडाव

(1) फक्त अ

(2) अ आणि ब

(3) ब आणि ड

(4) ब, क आणि ड

योग्य उत्तर: (2) अ आणि ब

स्पष्टीकरण:

अ. छत्रपती संभाजीनगर – धाराशिव : तावरजा ❌
ही जोडी अयोग्य आहे. तावरजा जलाशय हा धाराशिव जिल्ह्याशी संबंधित नसून इतर जिल्ह्यात स्थित आहे. त्यामुळे ही जोडी चुकीची ठरते.

ब. नागपूर – भंडारा : उमरझरी ❌
ही जोडीही अयोग्य आहे. उमरझरी जलाशय हा भंडारा जिल्ह्याशी संबंधित नसल्यामुळे या जोडीतील जिल्हा-जलाशय संबंध चुकीचा आहे.

क. अमरावती – वाशिम : चिखली ✅
चिखली जलाशय हा अमरावती विभागातील वाशिम जिल्ह्याशी संबंधित असल्यामुळे ही जोडी योग्य आहे.

ड. कोकण – सिंधुदुर्ग : शिवडाव ✅
शिवडाव जलाशय हा कोकण विभागातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात असल्यामुळे ही जोडी योग्य आहे.

MPSC Final Answer Key नुसार अ आणि ब या दोन जोड्या अयोग्य मानण्यात आल्या आहेत. त्यामुळे योग्य उत्तर पर्याय (2) – अ आणि ब हे आहे.

प्रश्न 14: पुढील नद्या व उपनद्यांच्या योग्य जोड्या लावा.

नद्या	उपनद्या
a. तापी	i. बिंदुसरा
b. पूर्णा	ii. बोरी
c. सिंदफणा	iii. नळगंगा
d. मांजरा	iv. घरणी

(1) a-iv, b-iii, c-i, d-ii

(2) a-ii, b-iv, c-iii, d-i

(3) a-ii, b-iii, c-i, d-iv

(4) a-iv, b-ii, c-i, d-iii

योग्य उत्तर: (3) a-ii, b-iii, c-i, d-iv

a. तापी → ii. बोरी
बोरी नदी ही तापी नदीची एक प्रमुख उपनदी असून ती खानदेश भागात तापीला मिळते.

b. पूर्णा → iii. नळगंगा
नळगंगा नदी ही पूर्णा नदीची (तापीची उपनदी) उपनदी आहे.

c. सिंदफणा → i. बिंदुसरा
बिंदुसरा नदी ही सिंदफणा नदीची उपनदी आहे (सिंदफणा ही गोदावरीची उपनदी आहे).

d. मांजरा → iv. घरणी
घरणी नदी ही मांजरा नदीची (गोदावरीची प्रमुख उपनदी) उपनदी आहे.

त्यामुळे पर्याय (3) या सर्व जोड्या योग्यरित्या जुळवतो.

प्रश्न 15: महाराष्ट्राच्या संदर्भातील खालील विधानांवरून जिल्हा ओळखा.

अ. तलावांचे शहर या जिल्ह्यात स्थित आहे.
ब. या जिल्ह्यात दारूगोळा व शस्त्रनिर्मितीचा कारखाना आहे.
क. एक तालुका धातुच्या वस्तु व त्यावरील नक्षीकाम यासाठी प्रसिद्ध आहे.
ड. मुशी जातीचे गवत या जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणात आढळते.

(1) रायगड

(2) पुणे

(3) ठाणे

(4) अमरावती

योग्य उत्तर: (3) ठाणे

स्पष्टीकरण:
अ. ✅ ठाणे शहराला त्याच्या असंख्य तलावांमुळे "तलावांचे शहर" म्हणून ओळखले जाते.

ब. ✅ ठाणे जिल्ह्यातील अंबरनाथ येथे केंद्र सरकारच्या संरक्षण मंत्रालयाचा दारूगोळा व शस्त्रनिर्मितीचा कारखाना आहे.

क. ✅ ठाणे जिल्ह्यातील एक तालुका धातूच्या वस्तू व त्यावरील नक्षीकामासाठी (हस्तकला) प्रसिद्ध आहे.

ड. ✅ ठाणे जिल्ह्यात "मुशी" जातीचे गवत मोठ्या प्रमाणात आढळते, आणि ठाण्याला "पाणी पिकवणारा जिल्हा" असेही संबोधले जाते.

त्यामुळे दिलेल्या सर्व वैशिष्ट्यांवरून हा जिल्हा ठाणे आहे — पर्याय (3) योग्य आहे.

प्रश्न 16: महाराष्ट्राच्या ईशान्य भागात खालीलपैकी कोणत्या डोंगर रांगा / टेकड्या स्थित आहेत ?

अ. सातमाळा
ब. गाळणा
क. अक्रानी
ड. दरकेसा

(1) अ आणि ब

(2) ब आणि क

(3) फक्त क

(4) फक्त ड

योग्य उत्तर: (4) फक्त ड

स्पष्टीकरण:
महाराष्ट्राच्या नैसर्गिक सीमांचे विश्लेषण केल्यास:

अ. सातमाळा ❌
ही डोंगररांग महाराष्ट्राच्या वायव्य (Northwest) भागात (नाशिक जिल्ह्यात) स्थित आहे, ईशान्येस नाही.

ब. गाळणा ❌
या टेकड्याही महाराष्ट्राच्या वायव्य भागात (धुळे जिल्ह्यात) स्थित आहेत, ईशान्येस नाही.

क. अक्रानी ❌
या टेकड्या (सातपुडा पर्वतरांगेतील) महाराष्ट्राच्या वायव्य भागात (नंदुरबार जिल्ह्यात) स्थित आहेत, ईशान्येस नाही.

ड. दरकेसा ✅
ही टेकड्यांची रांग महाराष्ट्राच्या ईशान्य (Northeast) भागात, गोंदिया जिल्ह्यात, छत्तीसगड सीमेजवळ स्थित आहे.

त्यामुळे दिलेल्या पर्यायांपैकी केवळ ड (दरकेसा) या टेकड्याच महाराष्ट्राच्या ईशान्य भागात स्थित आहेत — पर्याय (4) योग्य आहे.

प्रश्न 17: खालीलपैकी कोणती जोडी 'शहरी एकत्रिकरण' (Urban Agglomeration) या संकल्पनेत येते ?

(1) ठाणे - नाशिक

(2) मुंबई - नवी मुंबई

(3) सातारा - सांगली

(4) नागपूर - चंद्रपूर

योग्य उत्तर: (2) मुंबई - नवी मुंबई

'शहरी एकत्रिकरण' (Urban Agglomeration) म्हणजे काय?
जेव्हा एखादे मुख्य शहर व त्याला भौगोलिकदृष्ट्या लागून असलेली एक किंवा अधिक शहरे/उपनगरे एकत्रितपणे सलगपणे विस्तारतात, आणि लोकसंख्या, दळणवळण व आर्थिक दृष्टिकोनातून एकमेकांशी घट्ट जोडली जातात, तेव्हा त्या संपूर्ण क्षेत्राला 'शहरी एकत्रिकरण (Urban Agglomeration)' असे संबोधले जाते.

मुंबई - नवी मुंबई ✅
मुंबई हे मुख्य शहर व त्याला जोडून वसलेली नियोजित नवी मुंबई ही जुळी शहरे मिळून एक मोठे, सलग व एकात्मिक शहरी एकत्रिकरण (Greater Mumbai Urban Agglomeration) तयार करतात. या दोन्ही शहरांदरम्यान दळणवळण, रोजगार व निवासाच्या दृष्टीने घनिष्ठ संबंध आहे.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(1) ठाणे - नाशिक ❌ — ही दोन्ही शहरे एकमेकांपासून बऱ्यापैकी अंतरावर स्वतंत्रपणे स्थित असून, ती एकसंध शहरी एकत्रिकरण तयार करत नाहीत.

(3) सातारा - सांगली ❌ — ही दोन्ही शहरेही स्वतंत्र असून सलग शहरी एकत्रिकरण तयार करत नाहीत.

(4) नागपूर - चंद्रपूर ❌ — ही दोन्ही शहरे परस्परांपासून बऱ्याच अंतरावर असून ती एकसंध शहरी एकत्रिकरणाचा भाग नाहीत.

त्यामुळे पर्याय (2) मुंबई - नवी मुंबई हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 18: उत्तर महाराष्ट्रातील 150 मेगावॅटचा सौरउर्जा प्रकल्प कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?

(1) धुळे

(2) जळगाव

(3) नाशिक

(4) नंदुरबार

योग्य उत्तर: (1) धुळे

स्पष्टीकरण:
उत्तर महाराष्ट्रातील धुळे जिल्ह्यातील साक्री तालुक्यात (शिवाजीनगर परिसरात) एक महत्त्वाकांक्षी 150 मेगावॅट क्षमतेचा सौरऊर्जा प्रकल्प उभारण्यात आला आहे. या प्रकल्पामुळे पारंपरिक ऊर्जास्रोतांवरील अवलंबित्व कमी होऊन अक्षय (नवीकरणीय) ऊर्जेच्या क्षेत्रात राज्याची क्षमता वाढली आहे. धुळे जिल्ह्याला भरपूर सूर्यप्रकाश व मोकळी जमीन उपलब्ध असल्याने हा जिल्हा सौरऊर्जा प्रकल्पांसाठी अनुकूल ठरला आहे, आणि पुढेही धुळे जिल्ह्यात अतिरिक्त सौरऊर्जा प्रकल्प (उदा. साक्री तालुक्यातील छडवेल येथे 300 मेगावॅटचा नवीन प्रकल्प) विकसित होत आहेत.

त्यामुळे पर्याय (1) धुळे हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 19: कोकण किनारपट्टीचा जो भाग अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यालगत सखल सपाट भूरचनेचा आहे त्यास ________ नावाने ओळखले जाते.

(1) खलाटी

(2) वलाटी

(3) भाबर

(4) खवलाटी सपाट

योग्य उत्तर: (1) खलाटी

स्पष्टीकरण:
कोकण किनारपट्टीचे भूरचनेच्या दृष्टीने साधारणपणे दोन भाग पडतात:

खलाटी (Khalati) ✅ — अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यालगतचा सखल, सपाट व निमुळता भाग, जो समुद्रकिनाऱ्याला समांतर पसरलेला आहे, त्यास "खलाटी" असे म्हणतात. हा भाग शेती व मानवी वस्तीसाठी अनुकूल आहे.

वलाटी (Valati) ❌ — कोकणच्या पूर्वेकडील, सह्याद्रीच्या पायथ्याजवळील डोंगराळ/उंचसखल भाग यास "वलाटी" असे म्हणतात, जो खलाटीच्या तुलनेत जास्त उंचावर व खडकाळ आहे.

भाबर (Bhabar) ❌ — हा भूरूपप्रकार हिमालयाच्या पायथ्याशी (उत्तर भारतात) आढळतो, कोकण किनारपट्टीशी संबंधित नाही.

त्यामुळे पर्याय (1) खलाटी हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 20: डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठाने संशोधित केलेले आंब्याचे वाण आणि विकसित केल्याचे वर्ष यांच्या योग्य जोड्या लावा.

वाण	विकसित केल्याचे वर्ष
A. रत्ना	i. 1992
B. सिंधू	ii. 1999
C. कोकण रुची	iii. 1981
D. कोकण सम्राट	iv. 2014

(1) A-iv, B-ii, C-iii, D-i

(2) A-ii, B-iii, C-i, D-iv

(3) A-i, B-iv, C-iii, D-ii

(4) A-iii, B-i, C-ii, D-iv

योग्य उत्तर: (4) A-iii, B-i, C-ii, D-iv

A. रत्ना → iii. 1981
डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठाच्या वेंगुर्ले येथील प्रादेशिक फळ संशोधन केंद्राने आंब्याची 'रत्ना' ही संकरित जात सर्वप्रथम विकसित केली (नीलम × हापूस या संकरणातून).

B. सिंधू → i. 1992
यानंतर 1992 साली 'सिंधू' या आंब्याच्या संकरित जातीचा विकास करण्यात आला.

C. कोकण रुची → ii. 1999
1999 साली 'कोकण रुची' ही जात विकसित करण्यात आली, जी विशेषतः लोणच्यासाठी प्रसिद्ध आहे.

D. कोकण सम्राट → iv. 2014
सर्वात अलीकडे 'कोकण सम्राट' ही जात विकसित करण्यात आली, जिची चव हापूसशी साधर्म्य दर्शवते.

त्यामुळे पर्याय (4) या सर्व जोड्या योग्यरित्या जुळवतो (कालानुक्रमे: रत्ना→सिंधू→कोकण रुची→कोकण सम्राट).

प्रश्न 21: भारतीय अर्थव्यवस्थेतील, 2004-05 नंतर दिसून येणारा मोठा बदल म्हणजे भारतीय शेतीतील कमी होत जाणारी शेतमजुरांची संख्या. याला कोणत्या प्रकारचा बदल म्हणता येईल ?

(1) रोजगार क्षमतेतील बदल

(2) उत्पन्नातील बदल

(3) संरचनात्मक बदल

(4) पायाभूत सुविधांमधील बदल

योग्य उत्तर: (3) संरचनात्मक बदल

स्पष्टीकरण:
संरचनात्मक बदल (Structural Change) म्हणजे अर्थव्यवस्थेतील विविध क्षेत्रांच्या (कृषी, उद्योग, सेवा) सापेक्ष योगदानात आणि त्या क्षेत्रांतील रोजगाराच्या रचनेत कालांतराने होणारा दीर्घकालीन बदल — विशेषतः जेव्हा एका क्षेत्रातून (उदा. कृषी) श्रमशक्ती दुसऱ्या क्षेत्राकडे (उदा. उद्योग किंवा सेवा) स्थलांतरित होते.

भारतीय अर्थव्यवस्थेत 2004-05 नंतर, शेतीतील मजुरांची संख्या सातत्याने कमी होत गेली, कारण मोठ्या प्रमाणावर श्रमशक्ती कृषी क्षेत्रातून बांधकाम, उत्पादन (manufacturing) व सेवा क्षेत्राकडे स्थलांतरित झाली. हा बदल अर्थव्यवस्थेच्या मूलभूत रचनेतील (Structure) दीर्घकालीन बदल दर्शवतो, त्यामुळे याला "संरचनात्मक बदल" असे संबोधले जाते.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(1) रोजगार क्षमतेतील बदल ❌
हा शब्द कामगारांच्या कौशल्य किंवा नोकरी मिळवण्याच्या क्षमतेशी संबंधित आहे, क्षेत्रीय रचनेतील स्थलांतराशी थेट संबंधित नाही.

(2) उत्पन्नातील बदल ❌
हा शब्द उत्पन्नाच्या पातळीतील (वाढ/घट) बदलाशी संबंधित आहे, शेतमजुरांच्या संख्येतील घट हा उत्पन्नातील बदल नसून रोजगार रचनेतील बदल आहे.

(4) पायाभूत सुविधांमधील बदल ❌
हा शब्द रस्ते, वीज, पाणी यांसारख्या भौतिक सुविधांशी संबंधित आहे, रोजगार रचनेतील बदलाशी थेट संबंधित नाही.

त्यामुळे पर्याय (3) संरचनात्मक बदल हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 22: मौद्रिक धोरणाच्या संख्यात्मक साधनांची त्याच्या संबंधित उद्दिष्टांशी जुळणी करा.

संख्यात्मक साधने	उद्दिष्ट्ये
अ. बँक दर	i. RBI कडे ठराविक किमान रक्कम राखीव ठेवणे
ब. रोख राखीव गुणोत्तर	ii. RBI द्वारे पात्र रोख्यांची खरेदी-विक्री
क. वैधानिक रोखता प्रमाण	iii. पुनर्वटन दर
ड. खुल्या बाजारातील उलाढाल	iv. RBI कडे रोख, सोने आणि रोख्यांच्या स्वरूपात तरल मालमत्ता ठेवणे

(1) अ-ii, ब-iv, क-iii, ड-i

(2) अ-iii, ब-i, क-iv, ड-ii

(3) अ-iii, ब-iv, क-i, ड-ii

(4) अ-i, ब-iii, क-ii, ड-iv

योग्य उत्तर: (2) अ-iii, ब-i, क-iv, ड-ii

अ. बँक दर → iii. पुनर्वटन दर
बँक दर म्हणजे रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) व्यापारी बँकांना दीर्घकालीन कर्ज देताना किंवा त्यांच्या पात्र हुंड्या/विनिमयपत्रांचे पुनर्वटन (rediscount) करताना जो दर आकारते, तो दर.

ब. रोख राखीव गुणोत्तर (CRR) → i. RBI कडे ठराविक किमान रक्कम राखीव ठेवणे
व्यापारी बँकांना त्यांच्या एकूण ठेवींपैकी ठराविक टक्केवारी रक्कम RBI कडे रोख स्वरूपात राखीव ठेवावी लागते, त्यालाच रोख राखीव गुणोत्तर (Cash Reserve Ratio) म्हणतात.

क. वैधानिक रोखता प्रमाण (SLR) → iv. RBI कडे रोख, सोने आणि रोख्यांच्या स्वरूपात तरल मालमत्ता ठेवणे
व्यापारी बँकांना त्यांच्या एकूण ठेवींपैकी ठराविक भाग रोख, सोने किंवा शासकीय रोखे (सिक्युरिटीज) यांसारख्या तरल मालमत्तेच्या स्वरूपात स्वतःकडे राखून ठेवावा लागतो, त्याला वैधानिक रोखता प्रमाण (Statutory Liquidity Ratio) म्हणतात.

ड. खुल्या बाजारातील उलाढाल (OMO) → ii. RBI द्वारे पात्र रोख्यांची खरेदी-विक्री
RBI द्वारे खुल्या बाजारात शासकीय रोख्यांची खरेदी-विक्री करून चलनपुरवठा नियंत्रित करण्याच्या साधनाला खुल्या बाजारातील उलाढाल (Open Market Operations) म्हणतात.

त्यामुळे पर्याय (2) या सर्व जोड्या योग्यरित्या जुळवतो.

प्रश्न 23: भारतात राष्ट्रीय उत्पन्नाचे मापन करताना कोणत्या मर्यादा/अडचणी निर्माण होतात ?

अ. उत्पन्न वाटणीच्या आकडेवारीचा अभाव.
ब. न नोंदवीलेले बेकायदेशीर उत्पन्न.
क. मौद्रिक क्षेत्राचे उत्पादन.
ड. लहान उत्पादकांच्या उत्पन्नाविषयी सांख्यिकी उपलब्ध नसणे.

(1) अ फक्त

(2) ब आणि क

(3) अ, ब आणि ड

(4) वरील सर्व

योग्य उत्तर: (3) अ, ब आणि ड

भारतात राष्ट्रीय उत्पन्न मापनातील प्रमुख अडचणी:

अ. उत्पन्न वाटणीच्या आकडेवारीचा अभाव ✅
उत्पन्नाच्या घटकांमध्ये (वेतन, नफा, व्याज, खंड) झालेल्या वाटणीबाबत विश्वसनीय व अद्ययावत आकडेवारीचा अभाव, ही राष्ट्रीय उत्पन्न मापनातील एक प्रमुख अडचण आहे.

ब. न नोंदवीलेले बेकायदेशीर उत्पन्न ✅
काळा पैसा, तस्करी, लाचखोरी यांसारख्या बेकायदेशीर मार्गाने मिळणारे उत्पन्न हे अधिकृत आकडेवारीत नोंदवले जात नाही, त्यामुळे राष्ट्रीय उत्पन्नाचे अचूक मापन करणे कठीण होते.

ड. लहान उत्पादकांच्या उत्पन्नाविषयी सांख्यिकी उपलब्ध नसणे ✅
भारतात असंख्य लहान शेतकरी, कारागीर व असंघटित क्षेत्रातील उत्पादक आहेत, ज्यांच्या उत्पन्नाची पद्धतशीर नोंद ठेवली जात नाही, त्यामुळे त्यांच्या नेमक्या उत्पन्नाची आकडेवारी उपलब्ध नसते.

क. मौद्रिक क्षेत्राचे उत्पादन ❌
मौद्रिक क्षेत्र (Monetized Sector) — म्हणजे जेथे वस्तू व सेवांची देवाणघेवाण पैशांच्या (चलनाच्या) माध्यमातून होते — याचे उत्पादन प्रत्यक्षात मोजणे तुलनेने सोपे असते, कारण त्याचे आर्थिक व्यवहार नोंदवले जातात. ही अडचण नसून उलट सुविधा आहे; खरी अडचण असते ती अमौद्रिक (Non-Monetized) क्षेत्रातील (उदा. वस्तु-विनिमय पद्धत, स्वतःसाठी घेतलेले उत्पादन) उत्पादनाचे मापन करण्यात.

त्यामुळे अ, ब व ड या अडचणी योग्य असून क अयोग्य आहे — पर्याय (3) योग्य आहे.

प्रश्न 24: डॉ. एस. महेंद्र देव आणि सी. रवी यांनी दारिद्र्यरेषेखालील लोकसंख्येची गणना ________ या खर्चाच्या आधारे करण्याचा प्रयत्न केला आहे.

अ. कपडे
ब. आरोग्य
क. ऊर्जा उपभोग
ड. शिक्षण

(1) अ, ब आणि क

(2) ब, क आणि ड

(3) ब आणि ड

(4) अ आणि क

योग्य उत्तर: (3) ब आणि ड

स्पष्टीकरण:
डॉ. एस. महेंद्र देव आणि सी. रवी यांनी दारिद्र्यरेषेच्या पारंपरिक मोजमापावर टीका करताना, केवळ अन्नावरील खर्च पुरेसा नसून आरोग्य (Health) आणि शिक्षण (Education) यांवरील वाढत्या खर्चाचाही विचार दारिद्र्यरेषा निश्चित करताना करणे आवश्यक असल्याचे प्रतिपादन केले आहे.

त्यांनी आपल्या अभ्यासात दारिद्र्य मोजताना कुटुंबाच्या किमान आरोग्य व शिक्षणावरील खर्चाचा समावेश करून सुधारित दारिद्र्यरेषेचा अंदाज मांडला. त्यामुळे अधिकृत दारिद्र्यरेषेपेक्षा प्रत्यक्ष दारिद्र्याचे प्रमाण अधिक असल्याचे त्यांनी दाखवून दिले.

विधाननिहाय विश्लेषण:

अ. कपडे ❌
कपड्यांवरील खर्च हा त्यांच्या या विशिष्ट अभ्यासाचा मुख्य आधार नव्हता.

ब. आरोग्य ✅
आरोग्यावरील किमान आवश्यक खर्चाचा दारिद्र्यरेषेच्या गणनेत समावेश करण्यावर त्यांनी विशेष भर दिला आहे.

क. ऊर्जा उपभोग ❌
ऊर्जा उपभोग हा त्यांच्या दारिद्र्यरेषा पुनर्निर्धारणाच्या प्रमुख निकषांमध्ये समाविष्ट नव्हता.

ड. शिक्षण ✅
शिक्षणावरील किमान खर्चाचाही दारिद्र्यरेषा निश्चित करताना विचार करणे आवश्यक असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले आहे.

त्यामुळे ब (आरोग्य) आणि ड (शिक्षण) हीच विधाने योग्य ठरतात. त्यामुळे पर्याय (3) हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 25: 'लोकसंख्येचा लाभांश' या संकल्पनेत लाभांश काय आहे ?

(1) लोकसंख्येमुळे होणारा लाभ

(2) काम करण्याच्या वयातील वाढलेली लोकसंख्या

(3) घटणारा मृत्यूदर

(4) वाढती प्रौढांची लोकसंख्या

योग्य उत्तर: (2) काम करण्याच्या वयातील वाढलेली लोकसंख्या

स्पष्टीकरण:
लोकसंख्येचा लाभांश (Demographic Dividend) ही संकल्पना अशी दर्शवते की, जेव्हा एखाद्या देशात जन्मदर व मृत्युदर हळूहळू कमी होत जातात, तेव्हा 0-15 या अवलंबित बालवयोगटातील लोकसंख्येचे प्रमाण घटते, तर 15 ते 59 वर्षे या "काम करण्याच्या वयोगटातील" (कार्यशील) लोकसंख्येचे प्रमाण वाढते — म्हणजेच एकूण लोकसंख्येच्या तुलनेत काम करणाऱ्या/उत्पादनक्षम लोकांचे प्रमाण वृद्ध व लहान मुले यांच्या अवलंबित्वाच्या तुलनेत जास्त होते.

हीच वाढलेली कार्यशील लोकसंख्या ("लाभांश" - dividend) होय, जी योग्य धोरणे (शिक्षण, रोजगारनिर्मिती, कौशल्यविकास) राबवल्यास देशाच्या आर्थिक विकासाला मोठी चालना देऊ शकते — कारण अधिक लोक उत्पादक कार्यात सहभागी होऊन बचत, गुंतवणूक व एकूण उत्पादन वाढवतात.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(1) लोकसंख्येमुळे होणारा लाभ ❌ — हे विधान खूप सर्वसाधारण (generic) असून संकल्पनेचा नेमका गाभा (कार्यशील वयोगटाचे वाढलेले प्रमाण) स्पष्ट करत नाही.

(3) घटणारा मृत्यूदर ❌ — मृत्युदर घटणे हे लोकसंख्या संक्रमणाचे एक कारण/टप्पा आहे, परंतु ते स्वतः "लाभांश" नाही.

(4) वाढती प्रौढांची लोकसंख्या ❌ — "प्रौढ" हा शब्द व्यापक असून तो नेमक्या कार्यशील वयोगटाला (15-59) निर्देशित करत नाही; तसेच वृद्ध लोकसंख्येची वाढ हे लाभांशाच्या उलट (अवलंबित्व वाढवणारे) कारण ठरू शकते.

त्यामुळे पर्याय (2) काम करण्याच्या वयातील वाढलेली लोकसंख्या हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 26: अर्थसंकल्पातील विकासेतर खर्चामध्ये खालीलपैकी कशाचा समावेश होतो ?

a. पेन्शन
b. व्याजाची परतफेड
c. शिक्षण
d. प्रशासकीय सेवा

योग्य पर्याय निवडा :

(1) a, b आणि c

(2) a, b आणि d

(3) c, b आणि d

(4) वरील सर्व

योग्य उत्तर: (2) a, b आणि d

विकासेतर खर्च (Non-Developmental Expenditure) म्हणजे काय?
ज्या खर्चाचा थेट संबंध देशाच्या आर्थिक/सामाजिक विकासाशी (उत्पादक गुंतवणुकीशी) नसून, तो सरकारच्या नियमित/प्रशासकीय कामकाजासाठी अनिवार्यपणे करावा लागतो, त्यास विकासेतर खर्च म्हणतात.

a. पेन्शन ✅
निवृत्तिवेतन हा एक अनिवार्य, परंतु थेट उत्पादक विकासकार्याशी संबंधित नसलेला खर्च आहे, त्यामुळे तो विकासेतर खर्चात मोडतो.

b. व्याजाची परतफेड ✅
सरकारने घेतलेल्या कर्जावरील व्याजाची परतफेड हा खर्च कोणत्याही नवीन उत्पादक मालमत्तेची निर्मिती करत नाही, त्यामुळे तो विकासेतर खर्च मानला जातो.

d. प्रशासकीय सेवा ✅
सर्वसाधारण प्रशासन, कायदा व सुव्यवस्था राखणे यांसारख्या सेवांवरील खर्च हा नियमित प्रशासकीय स्वरूपाचा असल्याने तो विकासेतर खर्चात मोडतो.

c. शिक्षण ❌
शिक्षणावरील खर्च हा मानवी भांडवल निर्मितीस (Human Capital Formation) हातभार लावणारा, दीर्घकालीन उत्पादक व सामाजिक-आर्थिक विकासाला चालना देणारा खर्च असल्याने तो विकासात्मक खर्च (Developmental Expenditure) या प्रकारात मोडतो, विकासेतर खर्चात नाही.

त्यामुळे a, b व d हे विकासेतर खर्चाचे घटक असून c (शिक्षण) हा विकासात्मक खर्च आहे — पर्याय (2) योग्य आहे.

प्रश्न 27: खालील विधाने विचारात घ्या.

अ. राष्ट्रीय उत्पन्न ही एक साठा (Stock) संकल्पना आहे.

ब. स्थूल राष्ट्रीय उत्पन्नातून घसारा वजा केल्यास जी राष्ट्रीय उत्पन्नाची रक्कम मिळते तिला निव्वळ राष्ट्रीय उत्पन्न असे म्हणतात.

क. राष्ट्रीय उत्पन्नाचे मोजमाप करताना वस्तू व सेवांच्या उत्पादनाचे दुहेरी मोजमाप टाळले जाते.

वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने बरोबर आहे/आहेत ?

(1) फक्त अ आणि क

(2) फक्त ब आणि क

(3) फक्त ब आणि क

(4) वरीलपैकी सर्व

योग्य उत्तर: (3) फक्त ब आणि क

विधाननिहाय विश्लेषण:

अ. ❌ अयोग्य
राष्ट्रीय उत्पन्न ही साठा (Stock) संकल्पना नसून प्रवाह (Flow) संकल्पना आहे. साठा संकल्पना एका विशिष्ट वेळेच्या बिंदूला (Point of Time) मोजली जाते, तर राष्ट्रीय उत्पन्न हे एका निश्चित कालावधीत (उदा. एका आर्थिक वर्षात) निर्माण झालेल्या वस्तू व सेवांचे मूल्य दर्शवते. त्यामुळे हे विधान चुकीचे आहे.

ब. ✅ योग्य
स्थूल राष्ट्रीय उत्पन्न (Gross National Product - GNP) मधून घसारा (Depreciation) वजा केल्यास निव्वळ राष्ट्रीय उत्पन्न (Net National Product - NNP) मिळते.
सूत्र: NNP = GNP − Depreciation.

क. ✅ योग्य
राष्ट्रीय उत्पन्नाचे अचूक मोजमाप करण्यासाठी दुहेरी मोजमाप (Double Counting) टाळले जाते. यासाठी केवळ अंतिम वस्तू व सेवांचे मूल्य विचारात घेतले जाते किंवा मूल्यवर्धित पद्धतीचा (Value Added Method) वापर केला जातो. अन्यथा राष्ट्रीय उत्पन्नाचा आकडा कृत्रिमरीत्या वाढून दिसू शकतो.

निष्कर्ष:
विधान अ चुकीचे असून ब व क ही दोन्ही विधाने बरोबर आहेत. त्यामुळे पर्याय (3) – फक्त ब आणि क हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 28: खालील विधाने विचारात घ्या.

अ. 2023-24 या कालावधीत औद्योगिक उत्पादनाच्या निर्देशांकानुसार औद्योगिक उत्पादन 5.8 टक्क्यांनी वाढले आहे.

ब. कोळसा उत्पादनाच्या विस्तारामुळे 2023-24 मध्ये खाण क्षेत्राच्या निर्देशांकाने वर्षभरात 13 टक्के वाढ नोंदविली.

वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने बरोबर आहे/त ?

(1) केवळ अ बरोबर आहे

(2) केवळ ब बरोबर आहे

(3) दोन्ही अ आणि ब बरोबर आहेत

(4) वरीलपैकी कोणतेही नाही

योग्य उत्तर: (1) केवळ अ बरोबर आहे

अ. ✅ योग्य
राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाच्या (NSO) आकडेवारीनुसार, 2023-24 या आर्थिक वर्षात औद्योगिक उत्पादनाचा निर्देशांक (Index of Industrial Production - IIP) 5.8% ने वाढला, जो मागील वर्षीच्या (2022-23) 5.2% वाढीपेक्षा जास्त होता.

ब. ❌ चुकीचे
प्रत्यक्षात 2023-24 या वर्षात खाण क्षेत्राच्या (Mining Sector) निर्देशांकाने सुमारे 7.5% इतकी वाढ नोंदवली, 13% नव्हे. त्यामुळे या विधानातील आकडा चुकीचा आहे.

त्यामुळे केवळ अ हे विधान बरोबर असून ब चूक आहे — पर्याय (1) योग्य आहे.

प्रश्न 29: पुढील विधानांचा विचार करा व योग्य पर्याय निवडा.

विधान I : ग्रामीण युवकांना स्वयंरोजगारासाठी प्रशिक्षण देणारी (TRYSEM) योजना 15 ऑगस्ट 1979 पासून सुरू करण्यात आली.

विधान II : राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार कार्यक्रम 1990 पासून सुरू करण्यात आला.

(1) विधान I बरोबर, II चूक

(2) विधान II बरोबर, I चूक

(3) दोन्ही विधाने बरोबर

(4) दोन्ही विधाने चूक

योग्य उत्तर: (1) विधान I बरोबर, II चूक

विधान I. ✅ बरोबर
TRYSEM (Training of Rural Youth for Self-Employment) ही योजना ग्रामीण बेरोजगार युवकांना (18 ते 35 वयोगटातील) स्वयंरोजगारासाठी आवश्यक कौशल्ये व तांत्रिक ज्ञान देण्यासाठी 15 ऑगस्ट 1979 रोजी सुरू करण्यात आली. ही योजना एकात्मिक ग्रामीण विकास कार्यक्रमाचा (IRDP) एक घटक होती, आणि पुढे 1999 साली ती स्वर्णजयंती ग्राम स्वरोजगार योजनेत (SGSY) विलीन करण्यात आली.

विधान II. ❌ चूक
राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार कार्यक्रम (National Rural Employment Programme - NREP) हा प्रत्यक्षात ऑक्टोबर 1980 मध्ये सुरू करण्यात आला (सहाव्या पंचवार्षिक योजनेदरम्यान), 1990 मध्ये नव्हे. एप्रिल 1981 पासून तो नियमित योजना कार्यक्रम बनला, आणि पुढे 1989 साली तो ग्रामीण भूमिहीन रोजगार हमी कार्यक्रमासोबत (RLEGP) विलीन होऊन जवाहर रोजगार योजना (JRY) बनला.

त्यामुळे विधान I बरोबर असून विधान II चूक आहे — पर्याय (1) योग्य आहे.

प्रश्न 30: प्राथमिक तूट म्हणजे काय ?

(1) महसूली उत्पन्न - महसूली खर्च

(2) भांडवली उत्पन्न - भांडवली खर्च

(3) एकूण उत्पन्न - एकूण खर्च

(4) वित्तीय तूट - व्याज परतफेड

योग्य उत्तर: (4) वित्तीय तूट - व्याज परतफेड

स्पष्टीकरण:
प्राथमिक तूट (Primary Deficit) ही संकल्पना सरकारच्या चालू आर्थिक वर्षातील प्रत्यक्ष खर्चाच्या गरजा दर्शवते, मागील कर्जावरील व्याजाचा भार वगळून. याचे सूत्र पुढीलप्रमाणे आहे:

प्राथमिक तूट = वित्तीय तूट (Fiscal Deficit) − व्याजाची परतफेड (Interest Payments)

वित्तीय तूट म्हणजे सरकारचा एकूण खर्च व एकूण उत्पन्न (कर्ज वगळून) यांच्यातील फरक, ज्यामध्ये मागील कर्जावरील व्याजाच्या परतफेडीचाही समावेश असतो. या वित्तीय तुटीतून जर व्याजाची परतफेड वजा केली, तर चालू वर्षातील सरकारच्या प्रत्यक्ष (नवीन) कर्जाच्या गरजेचे मोजमाप मिळते, ज्याला "प्राथमिक तूट" म्हणतात. ही संकल्पना सरकारच्या चालू वित्तीय व्यवस्थापनाच्या कार्यक्षमतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी उपयुक्त ठरते, कारण ती जुन्या कर्जाच्या ओझ्यापासून (व्याजापासून) वेगळी करून चालू आर्थिक धोरणाचा प्रत्यक्ष परिणाम दर्शवते.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(1) महसूली उत्पन्न - महसूली खर्च ❌ — हे सूत्र महसुली तूट (Revenue Deficit) दर्शवते, प्राथमिक तूट नव्हे.

(2) भांडवली उत्पन्न - भांडवली खर्च ❌ — हे सूत्र प्राथमिक तुटीच्या व्याख्येशी जुळत नाही.

(3) एकूण उत्पन्न - एकूण खर्च ❌ — हे सूत्र सर्वसाधारण अंदाजपत्रकीय तूट (Budgetary Deficit) दर्शवते, प्राथमिक तूट नव्हे.

त्यामुळे पर्याय (4) वित्तीय तूट - व्याज परतफेड हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 31: लेखा शास्त्रात 'लेखा' या शब्दाचा नेमका अर्थ काय दर्शवितो ?

(1) व्यवहारांची ओळख, नोंद, वर्गीकरण व संक्षेप करणे

(2) केवळ व्यवहारांची नोंद करणे

(3) केवळ आर्थिक अहवाल तयार करणे

(4) केवळ नफा तोटा मोजणे

योग्य उत्तर: (1) व्यवहारांची ओळख, नोंद, वर्गीकरण व संक्षेप करणे

स्पष्टीकरण:
लेखा (Accounting) या शास्त्राची व्यापक व्याख्या करताना, अमेरिकन इन्स्टिट्यूट ऑफ सर्टिफाइड पब्लिक अकाउंटंट्स (AICPA) यांनी दिलेल्या व्याख्येनुसार, लेखा म्हणजे आर्थिक स्वरूपाच्या व्यवहारांची व घटनांची अर्थपूर्ण पद्धतीने व मौद्रिक स्वरूपात ओळख करणे, त्यांची पद्धतशीर नोंद करणे, त्यांचे योग्य वर्गीकरण करणे, त्यांचा संक्षेप (सारांश) तयार करणे आणि त्याचे विश्लेषण व अर्थनिर्वचन करून निर्णयकर्त्यांना अहवाल सादर करण्याची कला व शास्त्र होय.

यामध्ये पुढील चार प्रमुख टप्पे समाविष्ट असतात:
1. ओळख (Identifying) — कोणते व्यवहार आर्थिक स्वरूपाचे आहेत हे ओळखणे.
2. नोंद (Recording) — त्या व्यवहारांची रोजकीर्दीत (Journal) कालानुक्रमे नोंद करणे.
3. वर्गीकरण (Classifying) — नोंदवलेल्या व्यवहारांचे खतावणीत (Ledger) संबंधित खात्यांनुसार वर्गीकरण करणे.
4. संक्षेप (Summarizing) — या वर्गीकृत माहितीचा ताळेबंद, नफा-तोटा पत्रक यांसारख्या स्वरूपात संक्षेप/सारांश तयार करणे.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(2), (3), (4) ❌
हे पर्याय लेखाशास्त्राच्या केवळ एकाच अंगाला (नोंद, अहवाल किंवा नफा-तोटा मोजणी) स्पर्श करतात, परंतु लेखाशास्त्राची संपूर्ण, व्यापक व्याख्या यात अंतर्भूत होत नाही.

त्यामुळे पर्याय (1) हे योग्य व सर्वसमावेशक उत्तर आहे.

प्रश्न 32: वर्ष 2023-24 च्या अर्थसंकल्पात मांडलेल्या सात प्राधान्य क्षेत्र अर्थात् 'सप्तर्षी' पैकी खालीलपैकी कोणते क्षेत्र सप्तर्षीचा भाग नाही ?

(1) सर्वसमावेशक विकास

(2) हरित वृद्धी

(3) युवा शक्ती

(4) व्यापार विकास

योग्य उत्तर: (4) व्यापार विकास

स्पष्टीकरण:
केंद्रीय अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांनी सादर केलेल्या 2023-24 च्या अर्थसंकल्पात, 'अमृतकाळा'तील पहिला अर्थसंकल्प म्हणून 'सप्तर्षी' (सात प्राधान्य क्षेत्रे) जाहीर करण्यात आली, जी देशाला पुढील वाटचालीत मार्गदर्शन करतील. ही सात प्राधान्य क्षेत्रे पुढीलप्रमाणे आहेत:

1. सर्वसमावेशक विकास (Inclusive Development)
2. अंत्योदय/शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोच (Reaching the Last Mile)
3. पायाभूत सुविधा व गुंतवणूक (Infrastructure & Investment)
4. क्षमता विकास (Unleashing the Potential)
5. हरित वृद्धी (Green Growth)
6. युवा शक्ती (Youth Power)
7. वित्तीय क्षेत्र (Financial Sector)

यापैकी "व्यापार विकास" (Trade Development) हे स्वतंत्र प्राधान्य क्षेत्र म्हणून सप्तर्षीमध्ये समाविष्ट केलेले नाही.

त्यामुळे पर्याय (4) व्यापार विकास हे सप्तर्षीचा भाग नसलेले योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 33: बहुराष्ट्रीय कंपन्यांच्या विस्ताराबाबत आणि व्यापारी डावपेचांबाबत योग्य विधान/विधाने कोणती ?

a. बहुराष्ट्रीय कंपन्या या बलाढ्य संस्था असून त्या शाखा विस्ताराद्वारे जगभर जाळे पसरवतात.

b. बहुराष्ट्रीय कंपन्या या एकाच प्रकारच्या उत्पादनात विशेषीकरण करून नफा कमावतात.

c. बहुराष्ट्रीय कंपन्यांचा विस्तार विकसनशील देशात जास्त आहे.

d. बहुराष्ट्रीय कंपन्या नवीन उत्पादनांच्या संशोधन आणि विकासावर खूप भर देतात.

योग्य पर्याय निवडा :

(1) a आणि b

(2) b आणि c

(3) c आणि d

(4) a आणि d

योग्य उत्तर: (4) a आणि d

a. ✅ योग्य
बहुराष्ट्रीय कंपन्या (MNCs) या मोठ्या भांडवली शक्ती असलेल्या बलाढ्य संस्था असतात, ज्या विविध देशांमध्ये आपल्या शाखा/उपकंपन्या स्थापन करून जगभर आपले व्यापारी जाळे पसरवतात, जेणेकरून त्यांना नवीन बाजारपेठा, स्वस्त कामगार व कच्चा माल उपलब्ध होईल.

b. ❌ अयोग्य
बहुराष्ट्रीय कंपन्या सामान्यतः केवळ एकाच प्रकारच्या उत्पादनात विशेषीकरण करत नाहीत, तर त्या नफा व जोखीम विभागणीसाठी अनेकविध उत्पादने व सेवांमध्ये (Diversification) व्यवसाय विस्तारतात.

c. ❌ अयोग्य
बहुराष्ट्रीय कंपन्यांचे मुख्यालय व मूळ स्रोत हे बहुधा विकसित देशांमध्ये असते; त्या विकसनशील देशांत शाखा/उत्पादन केंद्रे उभारत असल्या तरी "विस्तार विकसनशील देशातच जास्त आहे" असे व्यापक विधान अचूक ठरत नाही, कारण त्यांचा विस्तार जगभर (विकसित व विकसनशील दोन्ही देशांत) समप्रमाणात किंवा रणनीतीनुसार होतो.

d. ✅ योग्य
बहुराष्ट्रीय कंपन्या स्पर्धात्मक बाजारपेठेत टिकून राहण्यासाठी व नावीन्यता जपण्यासाठी नवीन उत्पादनांच्या संशोधन व विकासावर (R&D) मोठ्या प्रमाणात गुंतवणूक करतात.

त्यामुळे a व d ही विधाने योग्य आहेत — पर्याय (4) योग्य आहे.

प्रश्न 34: सरकारी बँक या नात्याने भारतीय रिझर्व्ह बँक विविध कामे पार पाडते. खालीलपैकी कोणत्या कामाचा त्यात समावेश होत नाही ?

(1) चलनधोरण अंमलबजावणी

(2) बँकींग क्षेत्र नियमन

(3) शेअर बाजार नियमन

(4) अर्थविषयक बाबीवर शासनास सल्ला देणे

योग्य उत्तर: (3) शेअर बाजार नियमन

स्पष्टीकरण:
रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) ही देशाची मध्यवर्ती बँक असून, ती अनेक भूमिका पार पाडते — त्यापैकी एक म्हणजे "सरकारची बँक" (Banker to the Government) ही भूमिका, ज्याअंतर्गत ती केंद्र व राज्य सरकारांचे बँकिंग व्यवहार सांभाळते, सार्वजनिक कर्ज व्यवस्थापन करते, आणि अर्थविषयक बाबींवर शासनाला सल्ला देते.

(1) चलनधोरण अंमलबजावणी ✅ RBI चे कार्य
हे RBI च्या मध्यवर्ती बँक म्हणून असलेल्या प्रमुख कार्यांपैकी एक आहे.

(2) बँकिंग क्षेत्र नियमन ✅ RBI चे कार्य
देशातील बँकिंग व्यवस्थेचे नियमन व पर्यवेक्षण करणे हे RBI चे प्रमुख कार्य आहे.

(4) अर्थविषयक बाबीवर शासनास सल्ला देणे ✅ RBI चे कार्य
"सरकारची बँक" या भूमिकेचा हा एक महत्त्वाचा भाग आहे.

(3) शेअर बाजार नियमन ❌ RBI चे कार्य नाही
भारतातील शेअर बाजाराचे (भांडवली बाजाराचे) नियमन करण्याची जबाबदारी ही भारतीय रोखे व विनिमय मंडळाची (SEBI - Securities and Exchange Board of India) आहे, RBI ची नाही. RBI चे कार्यक्षेत्र मुख्यतः बँकिंग, चलन व पतव्यवस्थेशी संबंधित आहे, भांडवली बाजाराशी नाही.

त्यामुळे पर्याय (3) शेअर बाजार नियमन हे RBI च्या "सरकारी बँक" या भूमिकेत समाविष्ट नसलेले योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 35: शिक्षणातील लैंगिक समता निर्देशांक (GPI) संदर्भात त्याची प्रमाणित गणना पद्धत खालीलपैकी कोणती आहे ?

(1) पुरुष साक्षरता दराचे स्त्री साक्षरता दराशी गुणोत्तर.

(2) विशिष्ट शिक्षण स्तरावर स्त्रियांचा सकल नोंदणी दर (GER) व पुरुषांचा सकल नोंदणी दर (GER) यांचे गुणोत्तर.

(3) प्राथमिक स्तरावरील पुरुष व स्त्रियांच्या निव्वळ नोंदणी दरातील फरक.

(4) कामगार शक्तीतील स्त्रियांचे प्रमाण आणि पुरुषांचे प्रमाण यांचे गुणोत्तर.

योग्य उत्तर: (2) विशिष्ट शिक्षण स्तरावर स्त्रियांचा सकल नोंदणी दर (GER) व पुरुषांचा सकल नोंदणी दर (GER) यांचे गुणोत्तर.

स्पष्टीकरण:
लैंगिक समता निर्देशांक (Gender Parity Index - GPI) हा शिक्षण क्षेत्रातील स्त्री-पुरुष समानतेचे मोजमाप करण्यासाठी वापरला जाणारा एक प्रमाणित सांख्यिकीय निर्देशांक आहे. याची गणना पद्धत पुढीलप्रमाणे आहे:

GPI = स्त्रियांचा सकल नोंदणी दर (Female GER) ÷ पुरुषांचा सकल नोंदणी दर (Male GER)

येथे सकल नोंदणी दर (Gross Enrolment Ratio - GER) म्हणजे विशिष्ट शिक्षणस्तरावर (उदा. प्राथमिक, माध्यमिक, उच्च शिक्षण) नोंदणी झालेल्या विद्यार्थ्यांची एकूण संख्या आणि त्या शिक्षणस्तराशी संबंधित अधिकृत वयोगटातील एकूण लोकसंख्या यांचे गुणोत्तर.

GPI चे मूल्य 1 असल्यास स्त्री व पुरुष यांच्यात शिक्षणातील पूर्ण समानता (Parity) दर्शवते; मूल्य 1 पेक्षा कमी असल्यास ते मुलींसाठी प्रतिकूल असमानता दर्शवते, तर 1 पेक्षा जास्त असल्यास ते मुलांसाठी प्रतिकूल असमानता दर्शवते.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(1) साक्षरता दराचे गुणोत्तर ❌ — हे साक्षरतेशी संबंधित एक वेगळे माप आहे, GPI ची प्रमाणित (शिक्षण नोंदणीसंबंधी) व्याख्या नाही.

(3) निव्वळ नोंदणी दरातील फरक ❌ — GPI हे गुणोत्तर (Ratio) आहे, फरक (Difference) नाही; तसेच हे सकल नोंदणी दराशी (GER) संबंधित आहे, निव्वळ नोंदणी दराशी (NER) नाही.

(4) कामगार शक्तीतील प्रमाण ❌ — हे रोजगार क्षेत्राशी संबंधित माप आहे, शिक्षण क्षेत्रातील GPI शी संबंधित नाही.

त्यामुळे पर्याय (2) हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 36: दुष्काळ सहन करणारी प्रतिष्ठित ________ जात सादर करण्याच्या यशस्वी प्रयत्नांसाठी डॉ. स्वाती नायक यांना नॉर्मन बोरलॉग पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

(1) सिरगा संबा तांदूळ

(2) सहभागी धान तांदूळ

(3) मोलकोल्कुल तांदूळ

(4) काईकुथल तांदूळ

योग्य उत्तर: (2) सहभागी धान तांदूळ

स्पष्टीकरण:
डॉ. स्वाती नायक (आंतरराष्ट्रीय भात संशोधन संस्था - IRRI च्या दक्षिण आशिया विभाग प्रमुख, स्थानिक समुदायांत "बियाणा दीदी"/"सीड लेडी" म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या) यांना 2023 सालचा प्रतिष्ठित नॉर्मन ई. बोरलॉग पुरस्कार (Norman E. Borlaug Award for Field Research and Application) प्रदान करण्यात आला. हा पुरस्कार मिळवणाऱ्या त्या तिसऱ्या भारतीय वैज्ञानिक ठरल्या (यापूर्वी अदिती मुखर्जी - 2012 व महालिंगम गोविंदराज - 2022 यांना हा पुरस्कार मिळाला होता).

ओडिशातील (विशेषतः मयूरभंज जिल्ह्यातील) दुष्काळप्रवण, आदिवासीबहुल भागात दुष्काळ सहन करणारी 'सहभागी धान' (Sahbhagi Dhan) ही भाताची जात यशस्वीरित्या शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवण्याच्या व स्वीकारार्ह बनवण्याच्या त्यांच्या रणनीतीसाठी त्यांना हा पुरस्कार देण्यात आला. ही जात मूळतः राष्ट्रीय भात संशोधन संस्था (NRRI), कटक यांनी 2008 साली विकसित केली होती, परंतु डॉ. नायक यांच्या प्रयत्नांमुळे ती शेतकऱ्यांच्या दैनंदिन आहाराचा व पीक पद्धतीचा अविभाज्य भाग बनली.

त्यामुळे पर्याय (2) सहभागी धान तांदूळ हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 37: 17व्या ब्रिक्स शिखर परिषद, 2025 मध्ये लक्ष केंद्रित केलेले विषय ________

अ. जागतिक प्रशासन संस्थांमध्ये सुधारणा
ब. बहुपक्षीयतेला प्रोत्साहन देणे
क. सामाजिक विषमतेला संबोधित करणे
ड. AI च्या नियंत्रणासाठी समावेशक चौकट प्रस्थापित करणे

वरीलपैकी योग्य मुद्दे ओळखा :

(1) फक्त अ, ब, क

(2) फक्त ब, क, ड

(3) फक्त अ, ब, ड

(4) वरील सर्व (अ, ब, क आणि ड)

योग्य उत्तर: (3) फक्त अ, ब, ड

विधाननिहाय विश्लेषण:

अ. जागतिक प्रशासन संस्थांमध्ये सुधारणा ✅
17व्या BRICS शिखर परिषदेत Reform of Global Governance हा प्रमुख विषय होता. संयुक्त राष्ट्रसंघ, IMF, जागतिक बँक यांसारख्या जागतिक संस्थांमध्ये सुधारणा करून विकसनशील देशांना अधिक प्रतिनिधित्व मिळावे, यावर भर देण्यात आला. त्यामुळे हे विधान योग्य आहे.

ब. बहुपक्षीयतेला प्रोत्साहन देणे ✅
परिषदेत Strengthening Multilateralism आणि नियमाधारित आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेला बळकटी देण्यावर विशेष भर देण्यात आला. त्यामुळे हे विधानही योग्य आहे.

क. सामाजिक विषमतेला संबोधित करणे ❌
दारिद्र्य, आरोग्य, हवामान बदल आणि विकास यांसारख्या विषयांवर चर्चा झाली असली, तरी "सामाजिक विषमता (Social Inequality)" हा 17व्या BRICS शिखर परिषदेचा स्वतंत्र अधिकृत मुख्य फोकस-थीम नव्हता. त्यामुळे MPSC Final Answer Key नुसार हे विधान अयोग्य मानले आहे.

ड. AI च्या नियंत्रणासाठी समावेशक चौकट प्रस्थापित करणे ✅
Rio de Janeiro Declaration 2025 मध्ये Inclusive Global Governance of Artificial Intelligence या विषयावर स्वतंत्र तरतूद करण्यात आली आहे. जबाबदार, सुरक्षित, मानवकेंद्री आणि सर्वसमावेशक AI Governance Framework विकसित करण्यावर BRICS देशांनी भर दिला आहे. त्यामुळे हे विधान योग्य आहे.

निष्कर्ष:
MPSC Final Answer Key नुसार अ, ब आणि ड ही विधाने बरोबर असून क अयोग्य आहे. त्यामुळे पर्याय (3) – फक्त अ, ब, ड हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 38: खालीलपैकी योग्य कथने ओळखा (UNV बाबत) :

अ. 2024 मध्ये UNV ने जगभरात 14,500 हून अधिक स्वयंसेवक तैनात केले.

ब. 2026 हे वर्ष संयुक्त राष्ट्रांनी आंतरराष्ट्रीय स्वयंसेवक वर्ष म्हणून घोषित केले आहे.

क. स्वयंसेवक हे विविध भूमिकांमध्ये कार्य करतात, त्यामध्ये समुदाय विकास, मानवी हक्क, शांतता निर्मिती इ. समाविष्ट आहे.

(1) फक्त अ, ब

(2) फक्त ब, क

(3) फक्त अ, क

(4) वरीलपैकी सर्व

योग्य उत्तर: (4) वरीलपैकी सर्व

अ. ✅ योग्य
2024 साली संयुक्त राष्ट्र स्वयंसेवक कार्यक्रमाने (UNV) जगभरात विक्रमी 14,631 स्वयंसेवक तैनात केले, जे 2023 च्या तुलनेत 14% ने अधिक व कोविडपूर्व 2019 च्या तुलनेत 77% ने अधिक होते. हे स्वयंसेवक 180 हून अधिक राष्ट्रीयत्वांचे असून 169 देशांत 59 संयुक्त राष्ट्र भागीदार संस्थांसोबत कार्यरत होते.

ब. ✅ योग्य
संयुक्त राष्ट्र महासभेने ठराव A/RES/78/127 द्वारे 2026 हे वर्ष "आंतरराष्ट्रीय स्वयंसेवक वर्ष (International Year of Volunteers for Sustainable Development - IVY 2026)" म्हणून घोषित केले आहे, ज्याद्वारे शाश्वत विकासात स्वयंसेवकांच्या योगदानाला जागतिक व्यासपीठावर मान्यता व चालना दिली जाईल.

क. ✅ योग्य
संयुक्त राष्ट्र स्वयंसेवक हे संयुक्त राष्ट्रांच्या तीन मुख्य स्तंभांतर्गत (विकास, शांतता व सुरक्षा, आणि मानवी हक्क) विविध भूमिकांमध्ये कार्य करतात, ज्यामध्ये समुदाय विकास, मानवी हक्क संरक्षण, शांतता निर्मिती व मानवतावादी सहाय्य यांसारख्या क्षेत्रांचा समावेश होतो.

त्यामुळे अ, ब व क ही तिन्ही विधाने योग्य आहेत — पर्याय (4) योग्य आहे.

प्रश्न 39: महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार विजेत्यांचा क्रम पुरस्कार मिळालेल्या वर्षानुसार चढत्या क्रमाने लावा. (सर्वात जुना पहिल्यांदा व सर्वात नवीन शेवटी)

अ. राम सुतार
ब. आप्पासाहेब धर्माधिकारी
क. अशोक सराफ
ड. आशा भोसले

(1) अ, ड, ब, क

(2) अ, क, ब, ड

(3) ड, क, ब, अ

(4) ड, ब, क, अ

योग्य उत्तर: ड, ब, क, अ (आशा भोसले → आप्पासाहेब धर्माधिकारी → अशोक सराफ → राम सुतार)

ड. आशा भोसले → 2021
ज्येष्ठ पार्श्वगायिका आशा भोसले यांना 2021 सालचा महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार (कला/संगीत क्षेत्रातील योगदानासाठी) जाहीर झाला, जो त्यांना 24 मार्च 2023 रोजी गेटवे ऑफ इंडिया येथे प्रदान करण्यात आला.

ब. आप्पासाहेब धर्माधिकारी → 2022
समाजप्रबोधनाच्या क्षेत्रातील कार्यासाठी आप्पासाहेब धर्माधिकारी यांना 2022 सालचा पुरस्कार जाहीर झाला.

क. अशोक सराफ → 2023
मराठी व हिंदी चित्रपटसृष्टीतील योगदानासाठी ज्येष्ठ अभिनेते अशोक सराफ यांना 2023 सालचा पुरस्कार (30 जानेवारी 2024 रोजी जाहीर) मिळाला.

अ. राम सुतार → 2024
सुप्रसिद्ध शिल्पकार (स्टॅच्यू ऑफ युनिटीचे शिल्पकार) राम सुतार यांना 2024 सालचा पुरस्कार जाहीर करण्यात आला.

त्यामुळे कालानुक्रमे योग्य चढता क्रम ड (2021) → ब (2022) → क (2023) → अ (2024) असा आहे.

प्रश्न 40: खानमिगो हे या क्षेत्राशी संबंधित असलेले कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित अॅप आहे.

(1) स्थलांतर

(2) इस्लामचा अभ्यास

(3) पॅलेस्टाईनचा प्रश्न

(4) शिक्षण

योग्य उत्तर: (4) शिक्षण

स्पष्टीकरण:
खानमिगो (Khanmigo) हे कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर (AI) आधारित एक शैक्षणिक साधन (App/Tool) असून, ते प्रसिद्ध ऑनलाइन शिक्षण संस्था खान अकॅडमी (Khan Academy) ने विकसित केले आहे. हे OpenAI च्या GPT तंत्रज्ञानावर आधारित असून, विद्यार्थ्यांना वैयक्तिकृत (personalized) शिक्षण साहाय्य, शिक्षकांना अध्यापन साहाय्य व पालकांना त्यांच्या पाल्यांच्या शैक्षणिक प्रगतीबाबत मार्गदर्शन देण्याचे कार्य करते. त्यामुळे हे साधन प्रामुख्याने शिक्षण क्षेत्राशी संबंधित आहे.

त्यामुळे पर्याय (4) शिक्षण हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 41: खालीलपैकी कोणती बाब ही उभ्या शेतीचा (व्हर्टिकल फार्मिंग) फायदा नाही ?

(1) पाण्याचा कमी वापर

(2) बारामाही पिकांचे उत्पादन (वर्षातून दोन किंवा तीन वेळा)

(3) शेतीयोग्य जमिनीवरील अवलंबित्व वाढले

(4) वाहतुकीचा कमी झालेला खर्च

योग्य उत्तर: (3) शेतीयोग्य जमिनीवरील अवलंबित्व वाढले

उभी शेती (Vertical Farming) म्हणजे काय?
उभी शेती ही एक आधुनिक शेती पद्धत असून, यात इमारतींमध्ये अनेक उभ्या थरांमध्ये (racks/layers) नियंत्रित वातावरणात (Controlled Environment) पिकांचे उत्पादन घेतले जाते.

(1) पाण्याचा कमी वापर ✅ फायदा
यामध्ये हायड्रोपोनिक्स किंवा एरोपोनिक्स सारख्या तंत्रांचा वापर केल्याने पारंपरिक शेतीच्या तुलनेत खूपच कमी पाणी लागते (पुनर्वापरामुळे 90% पर्यंत पाण्याची बचत होते).

(2) बारामाही पिकांचे उत्पादन ✅ फायदा
नियंत्रित वातावरणामुळे हवामान किंवा ऋतूची पर्वा न करता वर्षभर सतत पीक उत्पादन घेता येते.

(4) वाहतुकीचा कमी झालेला खर्च ✅ फायदा
उभी शेती प्रकल्प शहरांच्या जवळ किंवा आतच उभारता येत असल्याने, उत्पादित माल ग्राहकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी लागणारे अंतर व वाहतूक खर्च कमी होतो.

(3) शेतीयोग्य जमिनीवरील अवलंबित्व वाढले ❌ हा फायदा नाही
उभ्या शेतीचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे ती पारंपरिक विस्तृत शेतीयोग्य जमिनीशिवाय (अगदी शहरी इमारतींतही) करता येते. त्यामुळे उभ्या शेतीमुळे शेतीयोग्य जमिनीवरील अवलंबित्व कमी होते, वाढत नाही. त्यामुळे "अवलंबित्व वाढले" हे विधान उभ्या शेतीच्या फायद्याच्या अगदी विरुद्ध आहे.

त्यामुळे पर्याय (3) ही बाब उभ्या शेतीचा फायदा नाही — हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 42: ________ यांनी एप्रिल 2024 मध्ये अधिकृतपणे आयर्लंडचे सर्वात तरुण पंतप्रधान म्हणून डब्लिनमध्ये पदभार स्वीकारला.

(1) माइकल मार्टिन

(2) लिओ वराडकर

(3) एंडा केनी

(4) सायमन हॅरिस

योग्य उत्तर: (4) सायमन हॅरिस

स्पष्टीकरण:
सायमन हॅरिस (Simon Harris) यांनी 9 एप्रिल 2024 रोजी डब्लिन येथे आयर्लंडचे पंतप्रधान (Taoiseach) म्हणून अधिकृतपणे पदभार स्वीकारला. वयाच्या केवळ 37 व्या वर्षी हे पद स्वीकारून ते आयर्लंडच्या इतिहासातील सर्वात तरुण पंतप्रधान (Taoiseach) ठरले. त्यांच्या समाजमाध्यमांवरील (विशेषतः TikTok) सक्रिय उपस्थितीमुळे त्यांना "TikTok Taoiseach" असेही टोपणनाव मिळाले. डाईल (Dáil - आयर्लंडचे कनिष्ठ सभागृह) मध्ये 88 विरुद्ध 69 मतांनी त्यांची निवड झाली, आणि राष्ट्राध्यक्ष मायकेल डी. हिगिन्स यांनी त्यांना पदाची शपथ दिली. फाईन गेल (Fine Gael) पक्षाचे नेते लिओ वराडकर यांच्या राजीनाम्यानंतर हॅरिस यांची या पदावर निवड झाली.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(1) मायकेल मार्टिन ❌ — हे फिआना फेल (Fianna Fáil) पक्षाचे नेते असून त्यांनी वेगळ्या कालखंडात Taoiseach पद भूषवले, एप्रिल 2024 मध्ये नाही.

(2) लिओ वराडकर ❌ — हे हॅरिस यांचे पूर्ववर्ती होते; त्यांनी मार्च 2024 मध्ये राजीनामा दिला, त्यामुळे एप्रिल 2024 मध्ये त्यांनी पदभार स्वीकारला नाही.

(3) एंडा केनी ❌ — हे यापूर्वीच्या (2011-2017) कालखंडातील Taoiseach होते, एप्रिल 2024 शी संबंधित नाहीत.

त्यामुळे पर्याय (4) सायमन हॅरिस हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 43: खालीलपैकी कोणाला 'जंगलाचा विश्वकोश' (एन्सायक्लोपिडिया ऑफ द फॉरेस्ट) म्हणून ओळखले जाते ?

(1) मेधा पाटकर

(2) सुंदरलाल बहुगुणा

(3) सलीम अली

(4) तुलसी गौडा

योग्य उत्तर: (4) तुलसी गौडा

स्पष्टीकरण:
तुलसी गौडा या कर्नाटकातील हलक्की आदिवासी समाजातील पर्यावरणतज्ज्ञ महिला असून, त्यांना त्यांच्या वनस्पती, बियाणे व जंगल परिसंस्थेबाबतच्या अफाट ज्ञानामुळे "जंगलाचा विश्वकोश" (Encyclopedia of the Forest) म्हणून ओळखले जाते. औपचारिक शिक्षण नसतानाही, त्यांनी आपल्या हयातीत 30,000 हून अधिक रोपे लावली व सुमारे 1 लाख झाडांची काळजी घेतली. त्यांना त्यांच्या आदिवासी समाजात "वृक्षमाता" (Tree Goddess/Vruksha Maate) असेही संबोधले जात असे. त्यांच्या पर्यावरण संवर्धनातील अतुलनीय योगदानासाठी त्यांना 2021 साली भारत सरकारने पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले — हा पुरस्कार त्यांनी अनवाणी पायांनी व पारंपरिक वेशात जाऊन स्वीकारला होता. डिसेंबर 2024 मध्ये वयाच्या 86 व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(1) मेधा पाटकर ❌ — या नर्मदा बचाओ आंदोलनाच्या प्रमुख सामाजिक कार्यकर्त्या आहेत, त्यांना "जंगलाचा विश्वकोश" ही उपाधी दिली जात नाही.

(2) सुंदरलाल बहुगुणा ❌ — हे चिपको आंदोलनाचे प्रमुख नेते होते, त्यांनाही ही विशिष्ट उपाधी दिली जात नाही.

(3) सलीम अली ❌ — हे प्रसिद्ध भारतीय पक्षीतज्ज्ञ (Ornithologist) असून त्यांना "बर्डमॅन ऑफ इंडिया" म्हणून ओळखले जाते, "जंगलाचा विश्वकोश" नव्हे.

त्यामुळे पर्याय (4) तुलसी गौडा हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 44: खालीलपैकी कोणत्या सरकारी संस्थेने नवी दिल्ली येथे 'दहशतवाद विरोधी परिषद-2024' आयोजित केली होती ?

(1) संशोधन आणि विश्लेषण शाखा (RAW)

(2) केंद्रीय अन्वेषण विभाग (CBI)

(3) नॅशनल इन्व्हेस्टीगेशन एजन्सी (NIA)

(4) संरक्षण मंत्रालय

योग्य उत्तर: (3) नॅशनल इन्व्हेस्टीगेशन एजन्सी (NIA)

स्पष्टीकरण:
गृह मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्यरत असलेल्या राष्ट्रीय अन्वेषण संस्थेने (National Investigation Agency - NIA) 7-8 नोव्हेंबर 2024 रोजी नवी दिल्ली येथे दोन दिवसीय 'दहशतवाद विरोधी परिषद-2024' (Anti-Terror Conference-2024) आयोजित केली होती. केंद्रीय गृहमंत्री अमित शाह यांच्या हस्ते या परिषदेच्या उद्घाटन सत्राला संबोधित करण्यात आले. या परिषदेत देशभरातील राज्य पोलीस दलांचे प्रमुख, केंद्रीय अन्वेषण संस्था तसेच कायदा, न्यायवैद्यकशास्त्र व तंत्रज्ञान क्षेत्रातील तज्ज्ञ सहभागी झाले होते. दहशतवादाशी संबंधित उदयोन्मुख आव्हाने, संघटित गुन्हेगारी व दहशतवादी वित्तपुरवठा, एन्क्रिप्टेड अॅप्सचा वापर, तसेच "संपूर्ण सरकार दृष्टिकोन" (Whole of the Government approach) याद्वारे समन्वित कारवाईसाठी धोरणे यांवर या परिषदेत चर्चा करण्यात आली.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(1) RAW ❌ — ही बाह्य गुप्तचर संस्था आहे, या परिषदेचे आयोजक नव्हते.

(2) CBI ❌ — ही सर्वसाधारण गुन्हे अन्वेषण संस्था आहे, या विशिष्ट परिषदेचे आयोजक नव्हते.

(4) संरक्षण मंत्रालय ❌ — ही परिषद गृह मंत्रालयाच्या अंतर्गत NIA ने आयोजित केली होती, संरक्षण मंत्रालयाने नाही.

त्यामुळे पर्याय (3) नॅशनल इन्व्हेस्टीगेशन एजन्सी (NIA) हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 45: 'बेटी बचाव बेटी पढाओ' योजनेचा उद्देश काय आहे ?

(1) महिलांना रोजगार देणे

(2) लिंग समानता व मुलींचे शिक्षण

(3) आरोग्य विमा

(4) पेन्शन

योग्य उत्तर: (2) लिंग समानता व मुलींचे शिक्षण

स्पष्टीकरण:
'बेटी बचाव बेटी पढाओ' (Beti Bachao Beti Padhao - BBBP) ही केंद्र सरकारची महत्त्वाकांक्षी योजना 22 जानेवारी 2015 रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते हरियाणातील पानिपत येथे सुरू करण्यात आली. महिला व बालविकास मंत्रालय, आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय, तसेच मनुष्यबळ विकास मंत्रालय यांच्या संयुक्त विद्यमाने राबवली जाणारी ही योजना प्रामुख्याने पुढील उद्देशांसाठी आहे:

1. घटता मुलींचा जन्मदर (Child Sex Ratio) रोखणे व लिंग निवडक गर्भपाताला (Female Foeticide) आळा घालणे.
2. मुलींचे अस्तित्व व संरक्षण सुनिश्चित करणे.
3. मुलींच्या शिक्षणाला प्रोत्साहन देणे व त्यांचे शैक्षणिक सहभागाचे प्रमाण वाढवणे.
4. समाजात लिंग समानता (Gender Equality) प्रस्थापित करणे.

यामुळे या योजनेचा मुख्य उद्देश "लिंग समानता व मुलींचे शिक्षण" हाच आहे.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(1), (3), (4) ❌ — हे पर्याय अनुक्रमे महिला रोजगार, आरोग्य विमा व पेन्शन या वेगळ्या योजनांशी संबंधित उद्दिष्टे आहेत, जी BBBP योजनेचा मुख्य केंद्रबिंदू नाहीत.

त्यामुळे पर्याय (2) हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 46: "मिशन शक्ती" योजना ________ संबंधित आहे.

(1) संरक्षण

(2) महिला सक्षमीकरण

(3) अंतराळ

(4) ऊर्जा

योग्य उत्तर: (2) महिला सक्षमीकरण

स्पष्टीकरण:
"मिशन शक्ती" (Mission Shakti) ही महिला व बालविकास मंत्रालयाची (Ministry of Women & Child Development) एक एकात्मिक महिला सक्षमीकरण योजना (Integrated Women Empowerment Programme) असून, ती 15व्या वित्त आयोगाच्या कालावधीत (2021-22 ते 2025-26) महिलांची सुरक्षा, संरक्षा व सक्षमीकरण यासाठी छत्र योजना (Umbrella Scheme) म्हणून राबवली जात आहे. या योजनेच्या दोन उप-योजना आहेत:

1. 'संबल' (Sambal) — महिलांच्या सुरक्षा व संरक्षणाशी संबंधित (यात वन स्टॉप सेंटर, महिला हेल्पलाइन, बेटी बचाओ बेटी पढाओ, नारी अदालत यांचा समावेश).
2. 'सामर्थ्य' (Samarthya) — महिला सक्षमीकरणाशी संबंधित (यात उज्ज्वला, स्वाधार गृह, वर्किंग वुमन हॉस्टेल यांचा समावेश).

या योजनेचा मुख्य उद्देश महिलांना आर्थिकदृष्ट्या सक्षम बनवणे, हिंसामुक्त वातावरणात स्वतंत्र निर्णय घेण्यास सक्षम करणे, आणि कौशल्यविकास, वित्तीय साक्षरता व सूक्ष्मकर्जाच्या उपलब्धतेद्वारे महिला श्रमशक्तीचा सहभाग वाढवणे हा आहे.

त्यामुळे पर्याय (2) महिला सक्षमीकरण हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 47: ________ एक पायलट, वैमानिक आणि उद्योजक हे अॅमेझॉनचे संस्थापक जेफ बेझोस यांच्या ब्लू ओरिजनच्या NS-25 मोहिमेत परदेशी पर्यटक म्हणून अंतराळात जाणारे पहिले भारतीय नागरिक बनले.

(1) संतोष जॉर्ज कुलंगारा

(2) शुभांशू शुक्ला

(3) गोपीचंद थोटाकूरा

(4) अजित कृष्णन

योग्य उत्तर: (3) गोपीचंद थोटाकूरा

स्पष्टीकरण:
आंध्र प्रदेशातील विजयवाडा येथे जन्मलेले गोपीचंद थोटाकूरा हे व्यावसायिक वैमानिक (पायलट) व उद्योजक असून, ते 19 मे 2024 रोजी अॅमेझॉनचे संस्थापक जेफ बेझोस यांच्या ब्लू ओरिजिन (Blue Origin) कंपनीच्या न्यू शेफर्ड (New Shepard) NS-25 या उपकक्षीय (suborbital) अंतराळ मोहिमेत सहा सदस्यीय चमूचा भाग म्हणून सहभागी झाले. या मोहिमेद्वारे ते अंतराळ पर्यटक म्हणून अंतराळात जाणारे पहिले भारतीय नागरिक ठरले, आणि 1984 साली राकेश शर्मा यांच्यानंतर अंतराळात जाणारे ते दुसरे भारतीय ठरले. या मोहिमेने कार्मन रेषा (Kármán Line - सुमारे 100 किमी उंची) ओलांडली, आणि संपूर्ण मोहीम सुमारे 10 मिनिटांची होती.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(1) संतोष जॉर्ज कुलंगारा ❌ — हे प्रसिद्ध भारतीय प्रवास वृत्तांत सादरकर्ता (travel documentary presenter) आहेत, अंतराळ पर्यटक नाहीत.

(2) शुभांशू शुक्ला ❌ — हे भारतीय हवाई दलाचे वैमानिक असून, त्यांनी ॲक्सिओम मिशन 4 (Axiom Mission 4) द्वारे आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावर (ISS) प्रवास केला (2025), परंतु ते ब्लू ओरिजिनच्या NS-25 मोहिमेशी संबंधित नाहीत.

(4) अजित कृष्णन ❌ — हे भारतीय हवाई दलाचे अधिकारी असून गगनयान मोहिमेसाठी निवडलेल्या अंतराळवीरांपैकी एक आहेत, त्यांचा या विशिष्ट NS-25 मोहिमेशी संबंध नाही.

त्यामुळे पर्याय (3) गोपीचंद थोटाकूरा हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 48: भारतातील 2024 च्या सार्वत्रिक निवडणुकीमध्ये निवडणूक लढणाऱ्या महिला उमेदवारांची एकूण संख्या ________ आहे.

(1) 726

(2) 800

(3) 668

(4) 556

योग्य उत्तर: (2) 800

स्पष्टीकरण:
असोसिएशन फॉर डेमोक्रॅटिक रिफॉर्म्स (ADR) व नॅशनल इलेक्शन वॉच (NEW) यांच्या विश्लेषणानुसार, 2024 च्या 18व्या लोकसभा सार्वत्रिक निवडणुकीत एकूण 8,360 उमेदवारांपैकी केवळ 800 (9.6%) उमेदवार या महिला होत्या. एकूण 543 मतदारसंघांपैकी 152 (28%) मतदारसंघांमध्ये एकही महिला उमेदवार नव्हती. भाजपने सर्वाधिक (69) महिला उमेदवार उभे केले होते, त्यानंतर काँग्रेसने (41). अंतिमतः या निवडणुकीत एकूण 73-74 महिला खासदार विजयी झाल्या, जे 18व्या लोकसभेतील महिला प्रतिनिधित्व सुमारे 13.44% इतके ठरले.

त्यामुळे पर्याय (2) 800 हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 49: लेगो (LEGO) ही खेळणी बनवणारी कंपनी आहे. तिचे कार्यक्षेत्र जगभरात विस्तारले आहे. ती मूळची ________ या देशातील आहे.

(1) अमेरिका (यु.एस.ए.)

(2) ब्रिटन (यु.के.)

(3) डेन्मार्क

(4) नेदरलँड्स

योग्य उत्तर: (3) डेन्मार्क

स्पष्टीकरण:
लेगो (LEGO) ही जगप्रसिद्ध खेळणी उत्पादक कंपनी मूळची डेन्मार्क या देशातील आहे. या कंपनीची स्थापना ओले किर्क ख्रिस्तियानसेन (Ole Kirk Christiansen) यांनी 1932 साली डेन्मार्कमधील बिलुंड (Billund) या छोट्या गावात केली. "LEGO" हे नाव डॅनिश भाषेतील "leg godt" या शब्दांपासून तयार झाले आहे, ज्याचा अर्थ "चांगले खेळणे (play well)" असा होतो. सुरुवातीला लाकडी खेळणी बनवणारी ही कंपनी पुढे जगप्रसिद्ध प्लास्टिकच्या इंटरलॉकिंग विटांसाठी (LEGO bricks) ओळखली जाऊ लागली, आणि आजही कंपनीचे मुख्यालय बिलुंड, डेन्मार्क येथेच आहे.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(1), (2), (4) ❌ — हे देश लेगो कंपनीच्या मूळ उगमस्थानाशी संबंधित नाहीत; जरी कंपनीचे कार्यक्षेत्र आज जगभर विस्तारलेले असले, तरी तिचा मूळ उगम डेन्मार्कमध्येच झाला.

त्यामुळे पर्याय (3) डेन्मार्क हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 50: खालीलपैकी योग्य कथन/ने ओळखा :

अ. मनोहर जोशी व पंकज उधास यांना पद्मभूषण पुरस्कार 2025 ने सन्मानित करण्यात आले.

ब. अच्युत पालव व अशोक सराफ यांना पद्मश्री पुरस्कार, 2025 ने सन्मानित करण्यात आले.

(1) फक्त अ

(2) फक्त ब

(3) अ व ब दोन्ही

(4) वरीलपैकी एकही नाही

योग्य उत्तर: (3) अ व ब दोन्ही

अ. ✅ योग्य
26 जानेवारी 2025 (प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला) जाहीर झालेल्या पद्म पुरस्कार 2025 च्या यादीत, महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री व लोकसभेचे माजी सभापती मनोहर जोशी आणि प्रसिद्ध गझल गायक पंकज उधास यांना मरणोत्तर (Posthumously) पद्मभूषण पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

ब. ✅ योग्य
त्याच यादीत, प्रसिद्ध सुलेखनकार (Calligrapher) अच्युत पालव आणि ज्येष्ठ मराठी/हिंदी अभिनेते व महाराष्ट्र भूषण अशोक सराफ यांना पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

त्यामुळे अ व ब ही दोन्ही विधाने योग्य आहेत — पर्याय (3) योग्य आहे.

प्रश्न 51: राज्य धोरणाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांबाबत खालीलपैकी योग्य कथने ओळखा.

अ. ती गैर-न्यायप्रविष्ट आहेत (न्यायप्रविष्ट नाहीत).
ब. त्यांना नैतिक व राजकीय आधार आहेत.
क. ती समूहाच्या कल्याणाला प्रोत्साहन देतात.
ड. त्यांच्या अंमलबजावणीसाठी कायदे आवश्यक आहेत.

(1) फक्त अ, ब, क

(2) फक्त ब, क, ड

(3) फक्त अ, ब, ड

(4) अ, ब, क, ड

योग्य उत्तर: (4) अ, ब, क, ड

राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे (Directive Principles of State Policy - DPSP) — भारतीय राज्यघटनेच्या भाग IV मध्ये (कलम 36-51) समाविष्ट:

अ. ती गैर-न्यायप्रविष्ट आहेत (न्यायप्रविष्ट नाहीत). ✅ योग्य
कलम 37 नुसार, ही तत्त्वे कोणत्याही न्यायालयाद्वारे अंमलात आणण्यायोग्य (Non-Justiciable) नाहीत — म्हणजेच त्यांचे उल्लंघन झाल्यास नागरिक थेट न्यायालयात दाद मागू शकत नाहीत.

ब. त्यांना नैतिक व राजकीय आधार आहेत. ✅ योग्य
जरी ही तत्त्वे कायदेशीरदृष्ट्या बंधनकारक नसली, तरी ती शासनाला नैतिक व राजकीय दृष्टिकोनातून मार्गदर्शन करतात, आणि शासनाचे हे नैतिक कर्तव्य मानले जाते की त्यांची अंमलबजावणी करावी.

क. ती समूहाच्या कल्याणाला प्रोत्साहन देतात. ✅ योग्य
कलम 38 नुसार, राज्याने सामाजिक, आर्थिक व राजकीय न्यायावर आधारित समाजव्यवस्था प्रस्थापित करून लोकांच्या (समूहाच्या) कल्याणाला चालना द्यावी, हे या तत्त्वांचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.

ड. त्यांच्या अंमलबजावणीसाठी कायदे आवश्यक आहेत. ✅ योग्य
ही तत्त्वे स्वतःहून लागू होत नाहीत; त्यांना प्रत्यक्षात आणण्यासाठी संसद किंवा राज्य विधिमंडळाने त्यासंबंधी विशिष्ट कायदे करणे आवश्यक असते (उदा. समान नागरी कायदा, किमान वेतन कायदा इ.).

त्यामुळे अ, ब, क व ड ही सर्व विधाने योग्य आहेत — पर्याय (4) योग्य आहे.

प्रश्न 52: खालीलपैकी काय भारतीय संविधानाच्या कलम 23 मध्ये समाविष्ट नाही ?

(1) मानवी तस्करीला प्रतिबंध

(2) बालमजुरीस बंदी

(3) सक्तीच्या मजुरीला प्रतिबंध

(4) सार्वजनिक उद्दिष्टांसाठी सक्तीची सेवा

योग्य उत्तर: (2) बालमजुरीस बंदी

भारतीय राज्यघटनेच्या कलम 23 अंतर्गत तरतुदी:
कलम 23 हे "मानवी तस्करी व सक्तीच्या मजुरीचा प्रतिबंध" (Prohibition of Traffic in Human Beings and Forced Labour) याबाबत तरतुदी देते.

(1) मानवी तस्करीला प्रतिबंध ✅ कलम 23 अंतर्गत
कलम 23(1) नुसार मानवी तस्करी (Traffic in Human Beings) व वेठबिगारी (Begar) प्रतिबंधित आहे.

(3) सक्तीच्या मजुरीला प्रतिबंध ✅ कलम 23 अंतर्गत
कलम 23(1) नुसार सक्तीची मजुरी (Forced Labour) व त्यासारखे इतर प्रकारही प्रतिबंधित आहेत.

(4) सार्वजनिक उद्दिष्टांसाठी सक्तीची सेवा ✅ कलम 23 अंतर्गत
कलम 23(2) नुसार, राज्याला सार्वजनिक उद्दिष्टांसाठी (उदा. लष्करी सेवा, सामाजिक सेवा) सक्तीची सेवा लादण्याचा अपवाद दिला आहे, मात्र त्यात धर्म, वंश, जात किंवा वर्गाच्या आधारे भेदभाव करता येणार नाही.

(2) बालमजुरीस बंदी ❌ कलम 23 अंतर्गत नाही
बालमजुरी प्रतिबंधाची तरतूद ही कलम 23 मध्ये नसून, ती स्वतंत्रपणे कलम 24 मध्ये नमूद आहे, ज्यानुसार 14 वर्षांखालील मुलांना कारखाने, खाणी किंवा इतर धोकादायक व्यवसायांत काम करण्यास मनाई करण्यात आली आहे.

त्यामुळे पर्याय (2) बालमजुरीस बंदी हे कलम 23 मध्ये समाविष्ट नसलेले योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 53: 1947 च्या भारतीय स्वातंत्र्य कायद्याने संविधान सभेच्या स्थितीत बदल केले :

अ. या कायद्याने संविधान सभेला ब्रिटिश संसदेने भारता संदर्भात केलेला कोणताही कायदा रद्द करण्याचा किंवा बदलण्याचा अधिकार दिला.

ब. संविधान सभा ही एक विधिमंडळ संस्था देखील बनली.

क. सर्वसाधारण परिस्थितीत जेव्हा संविधान सभा ही संविधान संस्था म्हणून आणि विधिमंडळ संस्था म्हणून कार्य करीत असे, तेव्हा तिचे अध्यक्षपद डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्याकडे असे.

वरीलपैकी योग्य विधाने निवडा.

(1) फक्त अ, ब

(2) फक्त ब, क

(3) फक्त अ, क

(4) वरीलपैकी सर्व

योग्य उत्तर: (1) फक्त अ, ब

अ. ✅ योग्य
1947 च्या भारतीय स्वातंत्र्य कायद्याने (Indian Independence Act, 1947) संविधान सभेला संपूर्ण सार्वभौम अधिकार बहाल केले, ज्यायोगे ब्रिटिश संसदेने भारताबाबत यापूर्वी केलेला कोणताही कायदा रद्द करण्याचा किंवा त्यात बदल करण्याचा अधिकार तिला प्राप्त झाला.

ब. ✅ योग्य
याच कायद्यानुसार संविधान सभा ही केवळ संविधाननिर्मिती करणारी संस्था न राहता, स्वतंत्र भारताची पहिली हंगामी संसद (Dominion Legislature) म्हणूनही कार्य करू लागली — म्हणजे ती एक विधिमंडळ संस्था देखील बनली.

क. ❌ चुकीचे
प्रत्यक्षात संविधान सभा जेव्हा घटनानिर्मिती संस्था (Constituent Body) म्हणून कार्य करत असे, तेव्हा तिचे अध्यक्षपद डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्याकडे असे. परंतु जेव्हा तीच संविधान सभा विधिमंडळ संस्था (Legislative Body / Dominion Legislature) म्हणून कार्य करत असे, तेव्हा तिचे अध्यक्षपद (Speaker) जी.व्ही. मावळणकर यांच्याकडे असे — राजेंद्र प्रसाद यांच्याकडे नाही. त्यामुळे "दोन्ही भूमिकांत राजेंद्र प्रसाद अध्यक्ष होते" हे विधान चुकीचे आहे.

त्यामुळे केवळ अ व ब ही विधाने योग्य आहेत — पर्याय (1) योग्य आहे.

प्रश्न 54: राज्य लोकसेवा आयोगाच्या सदस्याला काढून टाकता येते ________.

(1) उच्च न्यायालयाने केलेल्या चौकशीनंतर राज्यपाल

(2) सर्वोच्च न्यायालयाने केलेल्या चौकशीनंतर राष्ट्रपती

(3) विधानसभेत महाभियोगाच्या आधारावर राज्यपाल

(4) संसदेत महाभियोगाच्या आधारावर राष्ट्रपती

योग्य उत्तर: (2) सर्वोच्च न्यायालयाने केलेल्या चौकशीनंतर राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण:
भारतीय राज्यघटनेच्या कलम 317 नुसार, राज्य लोकसेवा आयोगाच्या (State Public Service Commission - SPSC) अध्यक्ष किंवा कोणत्याही सदस्याला गैरवर्तणुकीच्या (Misbehaviour) आरोपावरून पदावरून दूर करता येते, परंतु त्यासाठी पुढील प्रक्रिया अनिवार्य आहे:

1. राष्ट्रपती हे प्रकरण सर्वोच्च न्यायालयाकडे संदर्भित करतात.
2. सर्वोच्च न्यायालय कलम 145 अंतर्गत विहित पद्धतीने चौकशी करते.
3. जर सर्वोच्च न्यायालयाने आपल्या अहवालात संबंधित सदस्याला दूर करण्याची शिफारस केली, तरच राष्ट्रपती त्या सदस्याला पदावरून दूर करण्याचा आदेश देऊ शकतात.

(यादरम्यान, चौकशी सुरू असताना संबंधित सदस्याला राज्य आयोगाच्या बाबतीत तात्पुरते निलंबित करण्याचा अधिकार मात्र राज्यपालांना आहे — परंतु प्रत्यक्ष कायमस्वरूपी काढून टाकण्याचा अंतिम अधिकार हा नेहमी राष्ट्रपतींकडेच असतो.)

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(1) व (3) ❌ — राज्यपालांना सदस्याला कायमस्वरूपी काढून टाकण्याचा अंतिम अधिकार नाही; तसेच चौकशी उच्च न्यायालयाद्वारे नव्हे तर सर्वोच्च न्यायालयाद्वारे होते, आणि महाभियोगाची प्रक्रियाही यासाठी लागू नाही.

(4) ❌ — काढून टाकण्यासाठी संसदेतील महाभियोगाची आवश्यकता नाही; ती प्रक्रिया सर्वोच्च न्यायालयाच्या चौकशीवर आधारित आहे.

त्यामुळे पर्याय (2) हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 55: भारतीय संविधानाच्या सरनाम्याची सुरुवात, "आम्ही भारतीय लोक" अशी आहे. खालीलपैकी कोणत्या देशाच्या संविधानाच्या सरनाम्यातही अशीच सुरुवात आढळते ?

(1) ऑस्ट्रेलिया

(2) कॅनडा

(3) इंग्लंड (U.K.)

(4) युनायटेड स्टेट्स (अमेरिका)

योग्य उत्तर: (4) युनायटेड स्टेट्स (अमेरिका)

स्पष्टीकरण:
भारतीय संविधानाचा सरनामा (Preamble) "आम्ही भारतीय लोक... (We, the People of India...)" या शब्दांनी सुरू होतो. ही संकल्पना व वाक्यरचना थेट अमेरिकेच्या (United States of America) संविधानाच्या सरनाम्यावरून घेतलेली आहे, जो "We the People of the United States..." या शब्दांनी सुरू होतो.

संविधान सभेचे पहिले हंगामी अध्यक्ष डॉ. सच्चिदानंद सिन्हा यांनी 9 डिसेंबर 1946 रोजी सभेच्या पहिल्या बैठकीत सदस्यांना अमेरिकन संविधानाचा आदर्श म्हणून विचार करण्याचे आवाहन केले होते. सरनाम्याची (Preamble) संकल्पना प्रथम अमेरिकन संविधानानेच सुरू केली, आणि पुढे भारतासह इतर अनेक देशांनी हा आदर्श स्वीकारला. नेहरू व गांधी यांच्यासाठी, स्वतंत्र झाल्यानंतर लगेचच स्वतःचे संविधान स्वतः लिहिणाऱ्या अमेरिकेचे उदाहरण अत्यंत प्रेरणादायी होते.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(1) ऑस्ट्रेलिया, (2) कॅनडा, (3) इंग्लंड (U.K.) ❌
यापैकी इंग्लंडला (U.K.) लिखित संविधानच नाही; तर ऑस्ट्रेलिया व कॅनडा यांच्या संविधानांच्या सरनाम्यांची सुरुवात "आम्ही लोक" अशा प्रकारे होत नाही.

त्यामुळे पर्याय (4) युनायटेड स्टेट्स (अमेरिका) हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 56: सरपंच किंवा उप-सरपंच याच्या विरुद्ध अविश्वासाचा ठराव मांडण्यापूर्वी किमान एक तृतीयांश सभासदांच्या सहीने तशा प्रस्तावाची सूचना कोणाला द्यावी लागते ?

(1) जिल्हाधिकारी

(2) तहसीलदार

(3) ग्रामसेवक

(4) मुख्य कार्यकारी अधिकारी

योग्य उत्तर: (2) तहसीलदार

स्पष्टीकरण:
महाराष्ट्र ग्रामपंचायत अधिनियम, 1958 च्या कलम 35 अंतर्गत सरपंच किंवा उप-सरपंच यांच्याविरुद्ध अविश्वासाचा ठराव मांडण्याची तरतूद करण्यात आली आहे. या तरतुदीनुसार, ग्रामपंचायतीच्या किमान एक तृतीयांश सदस्यांच्या स्वाक्षरीने लेखी स्वरूपात अविश्वास ठरावाची मागणी करणारी सूचना तहसीलदार यांच्याकडे सादर करावी लागते.

ही सूचना प्राप्त झाल्यावर तहसीलदार त्याची नोंदणी करतात, सदस्यांची सत्यता पडताळून पाहतात, आणि सूचना प्राप्त झाल्यापासून सात दिवसांच्या आत ग्रामपंचायत सदस्यांची विशेष सभा बोलावून त्या सभेचे अध्यक्षपद स्वतः भूषवतात. या सभेतच अविश्वास ठराव प्रत्यक्ष मांडला जातो व मतदान घेतले जाते.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(1) जिल्हाधिकारी ❌ — हे या प्रक्रियेत प्रत्यक्ष सहभागी नसतात; तहसीलदाराकडून सभेचा अहवाल नंतर जिल्हाधिकाऱ्यांना पाठवला जातो, परंतु प्रारंभिक सूचना त्यांना द्यावी लागत नाही.

(3) ग्रामसेवक ❌ — हे नोटीस बजावण्याच्या प्रक्रियेत सहाय्यक भूमिका बजावतात, परंतु मूळ सूचना त्यांना नव्हे तर तहसीलदारांना द्यावी लागते.

(4) मुख्य कार्यकारी अधिकारी ❌ — हे जिल्हा परिषदेचे प्रमुख अधिकारी असून ग्रामपंचायत स्तरावरील अविश्वास ठरावाच्या प्रक्रियेत त्यांची प्रत्यक्ष भूमिका नाही.

त्यामुळे पर्याय (2) तहसीलदार हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 57: खालील पर्यायापैकी कोणते न्यायालय अभिलेख न्यायालय आहे ?

(1) सर्वोच्च न्यायालय

(2) महसूल न्यायालये

(3) दिवाणी न्यायालये

(4) फौजदारी न्यायालये

योग्य उत्तर: (1) सर्वोच्च न्यायालय

स्पष्टीकरण:
भारतीय राज्यघटनेच्या कलम 129 नुसार, सर्वोच्च न्यायालय हे अभिलेख न्यायालय (Court of Record) आहे. याचा अर्थ असा की, सर्वोच्च न्यायालयाचे निकाल, आदेश व कार्यवाही कायमस्वरूपी नोंदवली जातात, आणि ती अधिकृत पुरावा म्हणून ग्राह्य धरली जातात — त्यांना कनिष्ठ न्यायालयांत आव्हान देता येत नाही. तसेच, अभिलेख न्यायालय म्हणून सर्वोच्च न्यायालयाला स्वतःच्या अवमानाबद्दल (Contempt of Court) शिक्षा करण्याचा अधिकारही आहे. (त्याचप्रमाणे, कलम 215 नुसार उच्च न्यायालयांनाही अभिलेख न्यायालयाचा दर्जा दिला आहे.)

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(2), (3), (4) ❌
महसूल न्यायालये, दिवाणी न्यायालये व फौजदारी न्यायालये ही अधीनस्थ (Subordinate) न्यायालये असून, त्यांना घटनेने "अभिलेख न्यायालय" हा विशेष दर्जा दिलेला नाही; हा दर्जा केवळ सर्वोच्च न्यायालय व उच्च न्यायालयांनाच प्राप्त आहे.

त्यामुळे पर्याय (1) सर्वोच्च न्यायालय हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 58: ग्रामपंचायत खालीलपैकी कोणते शुल्क वसूल करू शकते ?

(1) बस तिकीट शुल्क

(2) घरपट्टी

(3) आयकर

(4) सीमा शुल्क

योग्य उत्तर: (2) घरपट्टी

स्पष्टीकरण:
महाराष्ट्र ग्रामपंचायत अधिनियम, 1958 व त्याअंतर्गत तयार करण्यात आलेल्या महाराष्ट्र ग्रामपंचायत कर व फी नियम, 1960 यानुसार, ग्रामपंचायतीला तिच्या हद्दीतील इमारती व जमिनींवर घरपट्टी (House Tax/Property Tax) आकारून वसूल करण्याचा अधिकार देण्यात आला आहे. याशिवाय ग्रामपंचायत पाणीपट्टी, आरोग्य कर, दिवाबत्ती कर यांसारखे इतर स्थानिक करही वसूल करू शकते. निवासी व औद्योगिक वापरानुसार घरपट्टीची आकारणी केली जाते, आणि अधिकृत तसेच अनधिकृत बांधकामांवरही कर आकारणी करणे ग्रामपंचायतीला बंधनकारक आहे.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(1) बस तिकीट शुल्क ❌
हे शुल्क राज्य परिवहन महामंडळ (एस.टी. महामंडळ) किंवा तत्सम परिवहन संस्थांद्वारे आकारले जाते, ग्रामपंचायतीद्वारे नाही.

(3) आयकर ❌
आयकर (Income Tax) हा केंद्र सरकारद्वारे आकारला जाणारा थेट कर आहे, स्थानिक स्वराज्य संस्थेचा (ग्रामपंचायतीचा) त्याच्याशी काहीही संबंध नाही.

(4) सीमा शुल्क ❌
सीमा शुल्क (Customs Duty) हा आयात-निर्यात वस्तूंवर केंद्र सरकारद्वारे आकारला जाणारा कर आहे, ग्रामपंचायतीच्या अखत्यारीत येत नाही.

त्यामुळे पर्याय (2) घरपट्टी हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 59: भारतीय संविधानाच्या 12व्या अनुसूचीमध्ये नगरपालिकांसाठी खालीलपैकी कोणते कार्य निश्चित केले आहे ?

अ. शहरी दारिद्र्य निर्मूलन
ब. आर्थिक आणि सामाजिक विकासासाठी नियोजन
क. चर्मसंस्करणीचे (चर्मोद्योग कारखान्यांचे) नियमन
ड. शहरी वनीकरण

(1) अ, ब आणि क

(2) ब, क आणि ड

(3) अ आणि ड

(4) अ, ब, क आणि ड

योग्य उत्तर: (4) अ, ब, क आणि ड

स्पष्टीकरण:
74व्या घटनादुरुस्ती कायद्याने (1992) समाविष्ट केलेल्या बाराव्या अनुसूचीमध्ये (कलम 243W अंतर्गत) नगरपालिकांना सोपवता येणाऱ्या एकूण 18 कार्यांची यादी दिली आहे. दिलेले चारही मुद्दे या यादीत समाविष्ट आहेत:

अ. शहरी दारिद्र्य निर्मूलन ✅ — अनुसूची क्रमांक 11
ब. आर्थिक आणि सामाजिक विकासासाठी नियोजन ✅ — अनुसूची क्रमांक 3
क. चर्मसंस्करणीचे (चर्मोद्योग कारखान्यांचे) नियमन ✅ — अनुसूची क्रमांक 18 (कत्तलखाने व चर्मोद्योग यांचे नियमन)
ड. शहरी वनीकरण ✅ — अनुसूची क्रमांक 8 (शहरी वनीकरण, पर्यावरण संरक्षण व पर्यावरणीय पैलूंचे संवर्धन)

त्यामुळे दिलेले सर्व चार मुद्दे (अ, ब, क, ड) हे 12व्या अनुसूचीत नगरपालिकांसाठी निश्चित केलेली कार्ये आहेत — पर्याय (4) योग्य आहे.

प्रश्न 60: भारतीय राज्यघटनेतील कोणत्या कलमानुसार प्रत्येक घटक राज्यात विधानसभा निर्माण केलेली आहे ?

(1) कलम 170

(2) कलम 171

(3) कलम 172

(4) कलम 173

योग्य उत्तर: (1) कलम 170

स्पष्टीकरण:
भारतीय राज्यघटनेच्या कलम 170 ("विधानसभांची रचना" - Composition of the Legislative Assemblies) नुसार, प्रत्येक घटक राज्यात एक विधानसभा असावी अशी तरतूद करण्यात आली आहे. या कलमानुसार, प्रत्येक राज्याच्या विधानसभेत जास्तीत जास्त 500 व किमान 60 सदस्य असावेत, जे राज्यातील प्रादेशिक मतदारसंघांतून थेट निवडणुकीद्वारे निवडले जातात.

इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:

(2) कलम 171 ❌ — हे कलम विधान परिषदेच्या (Legislative Council) रचनेशी संबंधित आहे, विधानसभेशी नाही.

(3) कलम 172 ❌ — हे कलम राज्य विधिमंडळाच्या कालावधीशी (Duration of State Legislatures) संबंधित आहे.

(4) कलम 173 ❌ — हे कलम राज्य विधिमंडळाच्या सदस्यत्वासाठी आवश्यक पात्रतेशी (Qualification for membership) संबंधित आहे.

त्यामुळे पर्याय (1) कलम 170 हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 61: उपलेखापरीक्षकाने एका वर्षात लेखा तपासणी करावयाच्या शंभर ग्रामपंचायतीपैकी किमान किती ग्रामपंचायती मुख्य पंचायती असणे अगत्याचे असते ?

(1) 10

(2) 15

(3) 20

(4) 25

योग्य उत्तर: (3) 20

स्पष्टीकरण:
ग्रामपंचायतींच्या लेखापरीक्षण प्रक्रियेसंदर्भातील प्रशासकीय नियमांनुसार, उपलेखापरीक्षकाने (Sub-Auditor) एका वर्षात लेखा तपासणी करावयाच्या एकूण शंभर ग्रामपंचायतींपैकी किमान 20 ग्रामपंचायती या "मुख्य पंचायती" (Main/Model Panchayats) असणे आवश्यक आहे, जेणेकरून अधिक महत्त्वाच्या व मोठ्या आर्थिक व्यवहार असलेल्या ग्रामपंचायतींचे प्रभावी व सखोल लेखापरीक्षण सुनिश्चित होऊ शकेल.

त्यामुळे पर्याय (3) 20 हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 62: खालीलपैकी कोणती घटनादुरुस्ती ही शहरी भागातील स्थानिक स्वराज्य संस्थांशी संबंधित आहे ?

(1) 73 वी घटनादुरुस्ती

(2) 97 वी घटनादुरुस्ती

(3) 74 वी घटनादुरुस्ती

(4) 71 वी घटनादुरुस्ती

योग्य उत्तर: (3) 74 वी घटनादुरुस्ती

स्पष्टीकरण:
74वी घटनादुरुस्ती (1992) ही भारतीय राज्यघटनेत भाग IX-A (कलम 243P ते 243ZG) आणि बारावी अनुसूची जोडून, शहरी स्थानिक स्वराज्य संस्थांना (नगरपालिका/नगरपरिषदा/महानगरपालिका) घटनात्मक दर्जा प्रदान करते. या दुरुस्तीने नगरपालिकांची नियमित निवडणूक, SC/ST/महिलांसाठी आरक्षण, तसेच राज्य वित्त आयोगाची स्थापना यांसारख्या तरतुदी अनिवार्य केल्या.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(1) 73 वी घटनादुरुस्ती ❌ — ही घटनादुरुस्ती ग्रामीण भागातील पंचायतराज संस्थांशी (Panchayati Raj Institutions) संबंधित आहे, शहरी भागाशी नाही.

(2) 97 वी घटनादुरुस्ती ❌ — ही घटनादुरुस्ती सहकारी संस्थांशी (Cooperative Societies) संबंधित आहे.

(4) 71 वी घटनादुरुस्ती ❌ — ही घटनादुरुस्ती आठव्या अनुसूचीत कोकणी, मणिपुरी व नेपाळी भाषांचा समावेश करण्याशी संबंधित आहे.

त्यामुळे पर्याय (3) 74 वी घटनादुरुस्ती हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 63: खालीलपैकी योग्य कथन/ने ओळखा.

अ. संविधानाच्या अनुच्छेद 368 अंतर्गत उद्देश पत्रिकेमध्ये दुरुस्ती करता येते काय ? हा प्रश्न ऐतिहासिक केशवानंद भारती खटल्यात (1973) पहिल्यांदा उपस्थित झाला.

ब. सप्टेंबर 2025 पर्यंत 42 व्या घटनादुरुस्ती कायद्याद्वारे 1976 मध्ये फक्त एकदाच उद्देश पत्रिकेत दुरुस्ती करण्यात आली.

(1) फक्त अ

(2) फक्त ब

(3) अ व ब दोन्ही

(4) वरीलपैकी एकही नाही

योग्य उत्तर: (3) अ व ब दोन्ही

अ. ✅ योग्य
संविधानाच्या सरनाम्यात (उद्देश पत्रिकेत) कलम 368 अंतर्गत दुरुस्ती करता येते का, हा प्रश्न सर्वप्रथम ऐतिहासिक केशवानंद भारती विरुद्ध केरळ राज्य (1973) या खटल्यात सर्वोच्च न्यायालयासमोर उपस्थित झाला. या खटल्यात सर्वोच्च न्यायालयाने बहुमताने असा निर्णय दिला की, सरनामा हा संविधानाचा भाग असून, संसदेला कलम 368 अंतर्गत त्यात दुरुस्ती करण्याचा अधिकार आहे, मात्र संविधानाच्या "मूलभूत संरचनेला" (Basic Structure) धक्का न लावता.

ब. ✅ योग्य
सप्टेंबर 2025 पर्यंत, भारतीय संविधानाच्या सरनाम्यात केवळ एकदाच — 42व्या घटनादुरुस्ती कायद्याद्वारे (1976), आणीबाणीच्या काळात — दुरुस्ती करण्यात आली. या दुरुस्तीद्वारे सरनाम्यात 'समाजवादी' (Socialist), 'धर्मनिरपेक्ष' (Secular) आणि 'एकात्मता' (Integrity) हे शब्द समाविष्ट करण्यात आले. यानंतर आजतागायत सरनाम्यात इतर कोणतीही दुरुस्ती करण्यात आलेली नाही.

त्यामुळे अ व ब ही दोन्ही विधाने योग्य आहेत — पर्याय (3) योग्य आहे.

प्रश्न 64: केंद्र-राज्यांच्या प्रशासकीय संबंधांच्या संदर्भातील जोड्या जुळवा.

कलम	तरतूद
अ. 256	i. काही प्रकरणांमध्ये राज्यांवर केंद्राचे नियंत्रण
ब. 257	ii. राज्ये आणि केंद्राचे दायित्व
क. 258-A	iii. भारताबाहेरील प्रदेशांच्या संबंधात केंद्राचे अधिकारक्षेत्र
ड. 260	iv. केंद्राकडे कार्ये सोपविण्याचा राज्यांचा अधिकार

(1) अ-iv, ब-i, क-iii, ड-ii

(2) अ-ii, ब-i, क-iv, ड-iii

(3) अ-iii, ब-i, क-iv, ड-ii

(4) अ-i, ब-ii, क-iv, ड-iii

योग्य उत्तर: (2) अ-ii, ब-i, क-iv, ड-iii

अ. कलम 256 → ii. राज्ये आणि केंद्राचे दायित्व
कलम 256 नुसार, प्रत्येक राज्याने संसदेने केलेल्या कायद्यांचे व त्यासंबंधीच्या नियमांचे पालन करावे, हे राज्याचे व केंद्राचे परस्पर दायित्व (Obligation) निश्चित करते.

ब. कलम 257 → i. काही प्रकरणांमध्ये राज्यांवर केंद्राचे नियंत्रण
कलम 257 नुसार, केंद्राच्या कार्यकारी अधिकाराचा वापर करताना राज्यांनी केंद्राच्या कार्यकारी अधिकाराला बाधा पोहोचणार नाही याची खात्री करावी लागते, म्हणजेच काही विशिष्ट प्रकरणांत केंद्राचे राज्यांवर नियंत्रण असते.

क. कलम 258-A → iv. केंद्राकडे कार्ये सोपविण्याचा राज्यांचा अधिकार
कलम 258-अ नुसार, राज्य आपल्या कार्यकारी अधिकारातील काही कार्ये (राज्याच्या संमतीने) केंद्र सरकारकडे सोपवू शकते.

ड. कलम 260 → iii. भारताबाहेरील प्रदेशांच्या संबंधात केंद्राचे अधिकारक्षेत्र
कलम 260 नुसार, भारत सरकार भारताबाहेरील एखाद्या प्रदेशाच्या सरकारशी करार करून तेथील कार्यकारी, विधिमंडळ किंवा न्यायिक कार्ये पार पाडण्याचे अधिकारक्षेत्र (Jurisdiction) स्वीकारू शकते.

त्यामुळे पर्याय (2) या सर्व जोड्या योग्यरित्या जुळवतो.

प्रश्न 65: खालीलपैकी कोणते तत्त्व भारतीय राज्यघटनेतील राज्य धोरणाच्या मार्गदर्शक तत्त्वाचा भाग नाही ?

(1) सर्वांसाठी रोजगाराच्या तरतुदी

(2) स्त्री-पुरुषांना समान कामासाठी समान वेतन

(3) शांततेने व शस्त्राशिवाय एकत्र जमण्याची परवानगी

(4) कामगारांसाठी योग्य वेतन

योग्य उत्तर: (3) शांततेने व शस्त्राशिवाय एकत्र जमण्याची परवानगी

स्पष्टीकरण:

(1) सर्वांसाठी रोजगाराच्या तरतुदी ✅ DPSP चा भाग
कलम 41 नुसार, राज्याने आपल्या आर्थिक क्षमता व विकासाच्या मर्यादेत, काम करण्याचा, शिक्षणाचा व काही विशिष्ट परिस्थितींत सार्वजनिक सहाय्याचा हक्क सुनिश्चित करण्याचा प्रयत्न करावा, ही तरतूद मार्गदर्शक तत्त्वांचा भाग आहे.

(2) स्त्री-पुरुषांना समान कामासाठी समान वेतन ✅ DPSP चा भाग
कलम 39(d) नुसार, स्त्री व पुरुष दोघांनाही समान कामासाठी समान वेतन मिळावे, ही तरतूद स्पष्टपणे मार्गदर्शक तत्त्वांत नमूद आहे.

(4) कामगारांसाठी योग्य वेतन ✅ DPSP चा भाग
कलम 43 नुसार, राज्याने कामगारांना (शेतमजूर, औद्योगिक व इतर) निर्वाह वेतन (Living Wage), योग्य कामाच्या परिस्थिती व सभ्य जीवनमान सुनिश्चित करण्याचा प्रयत्न करावा, ही तरतूद मार्गदर्शक तत्त्वांचा भाग आहे.

(3) शांततेने व शस्त्राशिवाय एकत्र जमण्याची परवानगी ❌ DPSP चा भाग नाही
"शांततेने व शस्त्राशिवाय एकत्र जमण्याचा अधिकार" ही तरतूद प्रत्यक्षात कलम 19(1)(b) अंतर्गत मूलभूत हक्कांचा (Fundamental Rights) भाग आहे, राज्य धोरणाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांचा (भाग IV) भाग नाही. मूलभूत हक्क हे न्यायप्रविष्ट (Justiciable) असतात, तर मार्गदर्शक तत्त्वे गैर-न्यायप्रविष्ट (Non-Justiciable) असतात — त्यामुळे या दोन्ही संकल्पना वेगळ्या आहेत.

त्यामुळे पर्याय (3) हे राज्य धोरणाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांचा भाग नसलेले योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 66: योग्य उत्तर निवडा.

i. क्ष-किरण हे श्राव्यातीत / अल्ट्रासोनिक लहरी आहेत.
ii. क्ष-किरण सरळ रेषेत प्रवास करतात.
iii. सॉफ्ट क्ष-किरणांची तरंगलांबी हार्ड क्ष-किरणापेक्षा कमी असते.
iv. क्ष-किरणांचा वेग हा प्रकाशाच्या वेगापेक्षा कमी असतो.

(1) फक्त iv वाक्य बरोबर आहे

(2) फक्त i, iii वाक्ये बरोबर आहेत

(3) फक्त ii वाक्य बरोबर आहे

(4) फक्त i वाक्य बरोबर आहे

# प्रश्न क्र. 66 रद्द करण्यात आलेला आहे.

प्रश्न 67: खालील विधाने सत्य की असत्य ते लिहा.

i. विखंडन (fission) अभिक्रियेमध्ये जड युरेनियम अणू वापरतात.
ii. विखंडन (fission) अभिक्रियेमध्ये खूप ऊर्जा बाहेर पडते.
iii. विखंडन अभिक्रियेमध्ये जड अणू विभागतात.
iv. विखंडन अभिक्रियेमध्ये न्युट्रॉन्समुळे श्रृंखला अभिक्रिया घडते.

(1) सत्य, सत्य, सत्य, असत्य

(2) सत्य, सत्य, सत्य, सत्य

(3) असत्य, सत्य, असत्य, असत्य

(4) असत्य, असत्य, असत्य, सत्य

योग्य उत्तर: (2) सत्य, सत्य, सत्य, सत्य

विखंडन (Nuclear Fission) प्रक्रियेचे विश्लेषण:

i. ✅ सत्य
विखंडन अभिक्रियेत युरेनियम-235 किंवा प्लुटोनियम-239 यांसारख्या जड (अस्थिर) अणूंचा इंधन म्हणून वापर केला जातो.

ii. ✅ सत्य
विखंडन अभिक्रियेत अणुकेंद्रकाचे विभाजन होताना वस्तुमानाचे ऊर्जेत रूपांतर होऊन (आइनस्टाइनच्या E=mc² सूत्रानुसार) प्रचंड प्रमाणात ऊर्जा बाहेर पडते — हीच ऊर्जा अणुभट्ट्या व अणुबॉम्बमध्ये वापरली जाते.

iii. ✅ सत्य
विखंडन अभिक्रियेत एका जड अणूच्या केंद्रकावर न्यूट्रॉनचा मारा केला असता, ते केंद्रक विभागले जाऊन दोन किंवा अधिक हलक्या केंद्रकांत रूपांतरित होते.

iv. ✅ सत्य
विखंडनादरम्यान प्रत्येक विभाजनातून अतिरिक्त न्यूट्रॉन्स बाहेर पडतात, जे शेजारील इतर जड अणूंवर आदळून त्यांचेही विखंडन घडवतात — यामुळे सतत चालणारी शृंखला अभिक्रिया (Chain Reaction) निर्माण होते.

त्यामुळे दिलेली सर्व चारही विधाने सत्य आहेत — पर्याय (2) योग्य आहे.

प्रश्न 68: ध्वनी ऊर्जा म्हणजे ________.

(1) यांत्रिक ऊर्जेचा कंपन करणारा स्रोत

(2) विद्युत ऊर्जेचा कंपन करणारा स्रोत

(3) चुंबकीय ऊर्जेचा कंपन करणारा स्रोत

(4) वरीलपैकी सर्व

योग्य उत्तर: (1) यांत्रिक ऊर्जेचा कंपन करणारा स्रोत

स्पष्टीकरण:
ध्वनी ऊर्जा (Sound Energy) ही एक प्रकारची यांत्रिक ऊर्जा (Mechanical Energy) आहे, जी एखाद्या वस्तूच्या (माध्यमाच्या कणांच्या) कंपनामुळे (Vibration) निर्माण होते. जेव्हा एखादी वस्तू कंप पावते, तेव्हा ती आजूबाजूच्या माध्यमातील (हवा, पाणी, घन पदार्थ) कणांनाही कंप पावण्यास भाग पाडते, आणि हे कंपन एका कणापासून दुसऱ्या कणापर्यंत तरंगाच्या स्वरूपात (ध्वनितरंग - अनुतरंग) प्रसारित होत जाते. यालाच ध्वनी ऊर्जा असे म्हणतात. ध्वनी ऊर्जेच्या प्रसारणासाठी माध्यमाची (Medium) आवश्यकता असते; ती निर्वातातून (vacuum) प्रवास करू शकत नाही, कारण तिचा प्रसार हा माध्यमातील कणांच्या प्रत्यक्ष यांत्रिक कंपनावर अवलंबून असतो.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(2) विद्युत ऊर्जेचा कंपन करणारा स्रोत ❌
ध्वनी ऊर्जा ही विद्युत ऊर्जेशी थेट संबंधित नाही; ती यांत्रिक स्वरूपाची ऊर्जा आहे.

(3) चुंबकीय ऊर्जेचा कंपन करणारा स्रोत ❌
ध्वनी ऊर्जेचा चुंबकीय ऊर्जेशीही थेट संबंध नाही.

(4) वरीलपैकी सर्व ❌
वरील (2) व (3) चुकीचे असल्याने हा पर्याय अयोग्य ठरतो.

त्यामुळे पर्याय (1) यांत्रिक ऊर्जेचा कंपन करणारा स्रोत हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 69: हॅमेटाईट पासून कोणता धातू मिळवला जातो ?

(1) अॅल्युमिनिअम (Al)

(2) झिंक (Zn)

(3) कॉपर (Cu)

(4) लोखंड/आयर्न (Fe)

योग्य उत्तर: (4) लोखंड/आयर्न (Fe)

स्पष्टीकरण:
हॅमेटाईट (Haematite/Hematite - Fe₂O₃) हे लोहाचे (Iron) एक प्रमुख व सर्वाधिक महत्त्वाचे धातुक (Ore) आहे. यामध्ये फेरिक ऑक्साइड (Fe₂O₃) स्वरूपात लोह आढळते, आणि यातील लोहाचे प्रमाण साधारणपणे 60-70% इतके असते, त्यामुळे हे व्यापारिकदृष्ट्या सर्वात महत्त्वाचे व मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाणारे लोह धातुक आहे. भारतात ओडिशा, छत्तीसगड, झारखंड व कर्नाटक या राज्यांत हॅमेटाईटचे मोठे साठे आढळतात.

इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:

(1) अॅल्युमिनिअम (Al) ❌
अॅल्युमिनिअम हे प्रामुख्याने बॉक्साईट (Bauxite) या धातुकापासून मिळवले जाते, हॅमेटाईटपासून नाही.

(2) झिंक (Zn) ❌
झिंक हे प्रामुख्याने झिंक ब्लेंड (Sphalerite/Zinc Blende) या धातुकापासून मिळवले जाते.

(3) कॉपर (Cu) ❌
कॉपर हे प्रामुख्याने कॉपर पायराइट्स (Copper Pyrites/Chalcopyrite) या धातुकापासून मिळवले जाते.

त्यामुळे पर्याय (4) लोखंड/आयर्न (Fe) हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 70: खालीलपैकी कोणते मूलद्रव्य आवर्तसारणीमधील 'पी' गणात समावेश आहे ?

(1) फ्रान्सशियम (Fr)

(2) युरॅनियम (U)

(3) इंडियम (In)

(4) कॉपर (Cu)

योग्य उत्तर: (3) इंडियम (In)

स्पष्टीकरण:
आवर्तसारणीत मूलद्रव्यांचे त्यांच्या इलेक्ट्रॉन संरचनेतील शेवटच्या इलेक्ट्रॉनच्या स्थानानुसार s, p, d, f या गणांत (Blocks) वर्गीकरण केले जाते.

इंडियम (In) ✅ — 'पी' गण
इंडियम हे आवर्तसारणीच्या 13व्या गटातील (Group 13) मूलद्रव्य असून, त्याची इलेक्ट्रॉन संरचना [Kr] 4d¹⁰ 5s² 5p¹ अशी आहे — शेवटचा इलेक्ट्रॉन 'p' उपकवचात असल्याने ते p-गणातील (p-block) मूलद्रव्य आहे.

इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:

(1) फ्रान्सशियम (Fr) ❌
हे आवर्तसारणीच्या पहिल्या गटातील (Group 1) क्षारीय धातू (Alkali Metal) असून, त्याचा शेवटचा इलेक्ट्रॉन 's' उपकवचात असतो, त्यामुळे ते s-गणातील मूलद्रव्य आहे.

(2) युरॅनियम (U) ❌
हे एक अॅक्टिनाइड मूलद्रव्य असून, त्याचा शेवटचा इलेक्ट्रॉन 'f' उपकवचात भरला जातो, त्यामुळे ते f-गणातील मूलद्रव्य आहे.

(4) कॉपर (Cu) ❌
हे संक्रमण धातू (Transition Metal) असून, त्याचा शेवटचा इलेक्ट्रॉन 'd' उपकवचात भरला जातो, त्यामुळे ते d-गणातील मूलद्रव्य आहे.

त्यामुळे पर्याय (3) इंडियम (In) हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 71: ₉₂U²³⁸ च्या अणूमध्ये किती न्यूट्रॉन्स असतात ?

अ. 92
ब. 238
क. 330
ड. 184

(1) (ब - अ)

(2) (क - अ)

(3) (अ + ड)

(4) (ब - ड)

योग्य उत्तर: (1) (ब - अ)

सोडवणूक:

₉₂U²³⁸ या संकेतनात:
अणुक्रमांक (Atomic Number, Z) = 92 (हा प्रोटॉन्सची संख्या दर्शवतो, इथे "अ" = 92)
वस्तुमानांक (Mass Number, A) = 238 (हा प्रोटॉन्स + न्यूट्रॉन्स यांची एकूण संख्या दर्शवतो, इथे "ब" = 238)

न्यूट्रॉन्सची संख्या काढण्याचे सूत्र:
न्यूट्रॉन्स = वस्तुमानांक (A) − अणुक्रमांक (Z)
न्यूट्रॉन्स = 238 − 92 = 146

दिलेल्या चार मूल्यांपैकी "ब" (238) व "अ" (92) यांचा फरक (ब − अ) घेतल्यास:
ब − अ = 238 − 92 = 146 ✔ (जुळते)

त्यामुळे ₉₂U²³⁸ या अणूमध्ये असणाऱ्या न्यूट्रॉन्सची संख्या (ब − अ) या सूत्राने योग्यरित्या मिळते — पर्याय (1) योग्य आहे.

प्रश्न 72: खालीलपैकी कोणता कोएलेंटेरेटा फायलमशी संबंधित नाही ?

(1) समुद्री पेन (सी पेन)

(2) ब्लू कोरल

(3) समुद्री काकडी (सी कुकुम्बर)

(4) सी फॅन

योग्य उत्तर: (3) समुद्री काकडी (सी कुकुम्बर)

स्पष्टीकरण:
कोएलेंटेरेटा (Coelenterata/Cnidaria) हा प्राणीसंघ पोकळ आतडे (gastrovascular cavity), डंख पेशी (cnidocytes/nematocysts) व त्रिज्यीय सममिती (radial symmetry) या वैशिष्ट्यांनी ओळखला जातो.

(1) समुद्री पेन (सी पेन) ✅ कोएलेंटेरेटाचा भाग
हे पंखासारखे दिसणारे सजीव ऑक्टोकोरॅलिया या वर्गातील असून कोएलेंटेरेटा फायलमशी संबंधित आहेत.

(2) ब्लू कोरल ✅ कोएलेंटेरेटाचा भाग
हा प्रवाळाचा (Coral) एक प्रकार असून तो कोएलेंटेरेटा फायलमशी संबंधित आहे.

(4) सी फॅन ✅ कोएलेंटेरेटाचा भाग
हा देखील ऑक्टोकोरॅलिया वर्गातील मृदू प्रवाळाचा प्रकार असून कोएलेंटेरेटा फायलमशी संबंधित आहे.

(3) समुद्री काकडी (सी कुकुम्बर) ❌ कोएलेंटेरेटाचा भाग नाही
समुद्री काकडी ही प्रत्यक्षात कंटकचर्मी (Echinodermata) या वेगळ्या प्राणीसंघाशी संबंधित आहे — या संघात स्टारफिश, सी अर्चिन यांसारखे काटेरी त्वचा असलेले प्राणी येतात. समुद्री काकडीला त्रिज्यीय सममिती असली तरी तिची शारीरिक रचना, कॅल्शियमयुक्त अंतःकंकाल व जलवाहिनी तंत्र (water vascular system) ही वैशिष्ट्ये तिला कोएलेंटेरेटापेक्षा वेगळ्या (कंटकचर्मी) संघात टाकतात.

त्यामुळे पर्याय (3) समुद्री काकडी हे कोएलेंटेरेटा फायलमशी संबंधित नसलेले योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 73: खालीलपैकी कोणते उभयचर प्राणी आंधळे आहेत ?

(1) बेडूक

(2) टॉड्स

(3) सीसीलियन

(4) सॅलॅमॅडर्स

योग्य उत्तर: (3) सीसीलियन

स्पष्टीकरण:
सीसीलियन (Caecilian) हे उभयचर वर्गातील (Amphibia) पाय नसलेले, गांडुळासारखे किंवा सापासारखे दिसणारे प्राणी असून, ते गिम्नोफायोना (Gymnophiona) या गणात मोडतात. "सीसीलियन" हे नावच लॅटिन शब्द "caecus" यावरून आले आहे, ज्याचा अर्थ "आंधळा" असा होतो — कारण भूमिगत/बिळात राहण्याच्या (Fossorial) जीवनशैलीमुळे त्यांचे डोळे अत्यंत लहान, त्वचेखाली किंवा हाडाखाली झाकलेले असतात, आणि काही प्रजातींमध्ये डोळे पूर्णपणे अस्तित्वातही नसतात. त्यांचे डोळे केवळ प्रकाश-अंधार यातील फरक ओळखण्याइतकीच मर्यादित दृष्टी देऊ शकतात, त्यामुळे या प्राण्यांना "आंधळे उभयचर" म्हणून ओळखले जाते.

इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:

(1) बेडूक (Frogs) ❌
बेडकांना सुविकसित डोळे असतात, आणि त्यांची दृष्टी शिकार पकडण्यासाठी व भक्षकांपासून बचावासाठी अत्यंत महत्त्वाची असते.

(2) टॉड्स (Toads) ❌
टॉड्सनाही (बेडकांसारखेच) चांगले विकसित डोळे असतात.

(4) सॅलॅमॅडर्स (Salamanders) ❌
सॅलॅमॅडर्सनाही सामान्यतः चांगले विकसित कार्यक्षम डोळे असतात.

त्यामुळे पर्याय (3) सीसीलियन हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 74: डिप्लोडोकस् कोणत्या सब ऑर्डरशी संबंधित आहे ?

(1) ऑर्निथोपोडा

(2) टेरोडक्टायलोडिया

(3) सोरोपोडा

(4) अॅम्फिस्बेनिया

योग्य उत्तर: (3) सोरोपोडा

स्पष्टीकरण:
डिप्लोडोकस् (Diplodocus) हा उशिरा जुरासिक कालखंडात (सुमारे 154-150 दशलक्ष वर्षांपूर्वी) अस्तित्वात असलेला एक महाकाय, शाकाहारी डायनासोर होता, जो लांब मान व लांब शेपटी असलेल्या डायनासोरांच्या सोरोपोडा (Sauropoda) या उपगणात (Suborder) मोडतो. सोरोपोडा उपगणातील डायनासोर हे चार पायांवर चालणारे, अवाढव्य आकाराचे व मुख्यतः वनस्पतीभक्षी होते. डिप्लोडोकस् हा सॉरिस्किया (Saurischia - "सरडा-श्रोणी" डायनासोर) या मुख्य गणाअंतर्गत, सोरोपोडोमॉर्फा (Sauropodomorpha) या उपगणातील सोरोपोडा या गटात वर्गीकृत केला जातो, आणि तो डिप्लोडोसिडी (Diplodocidae) या कुळाचा एक भाग आहे.

इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:

(1) ऑर्निथोपोडा ❌
हा उपगण द्विपाद किंवा चतुष्पाद, चोचीसारखे तोंड असलेल्या शाकाहारी डायनासोरांचा (उदा. इग्वानोडॉन) आहे, डिप्लोडोकस् याच्याशी संबंधित नाही.

(2) टेरोडक्टायलोडिया ❌
हे उडणाऱ्या सरपटणाऱ्या प्राण्यांशी (Pterosaurs) संबंधित आहे, हे डायनासोरही नाहीत.

(4) अॅम्फिस्बेनिया ❌
हा सरपटणाऱ्या प्राण्यांचा (सरडे-सदृश, पाय नसलेले) एक वेगळा गट आहे, डायनासोरांशी संबंधित नाही.

त्यामुळे पर्याय (3) सोरोपोडा हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 75: मातीच्या/मृदेच्या उपजाऊ स्तरांच्या नुकसानीस ________ म्हणतात.

(1) मृदाजनन

(2) पॉडझोलायझेशन (मातीच्या निर्मितीची प्रक्रिया)

(3) मातीची धूप

(4) वरीलपैकी काहीही नाही

योग्य उत्तर: (3) मातीची धूप

स्पष्टीकरण:
मातीची धूप (Soil Erosion) ही अशी प्रक्रिया आहे, ज्यामध्ये वारा, पाणी (पाऊस/प्रवाह) किंवा इतर नैसर्गिक/मानवी घटकांमुळे जमिनीच्या वरील सुपीक, पोषणद्रव्यसंपन्न स्तराची (Topsoil) झीज होऊन ती वाहून जाते किंवा नष्ट होते. या प्रक्रियेमुळे जमिनीची उत्पादकता व सुपीकता कमी होते, कारण सर्वाधिक पोषणद्रव्ये असलेला वरचा स्तरच नाहीसा होतो. जंगलतोड, अतिचराई, अयोग्य शेती पद्धती व वृक्षतोड यांमुळे मातीची धूप वाढते.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(1) मृदाजनन (Pedogenesis) ❌
ही मातीच्या निर्मितीची नैसर्गिक प्रक्रिया आहे, नुकसानीची नव्हे.

(2) पॉडझोलायझेशन ❌
ही देखील मातीच्या निर्मितीशी/रूपांतरणाशी संबंधित एक विशिष्ट रासायनिक प्रक्रिया आहे (थंड, दमट हवामानात आढळणारी), मातीच्या नुकसानीची प्रक्रिया नाही.

(4) वरीलपैकी काहीही नाही ❌
"मातीची धूप" हा योग्य पर्याय उपलब्ध असल्याने हा पर्याय अयोग्य ठरतो.

त्यामुळे पर्याय (3) मातीची धूप हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 76: लिंबूवरील कँकर ________ रोगकारकामुळे होतो.

(1) उस्टीलँगो मायडीस

(2) झॅन्थोमोनास सिट्राय

(3) क्लॅव्हिसेप्स मायक्रोसेफॅला

(4) स्पेसलोथेका सोरधी

योग्य उत्तर: (2) झॅन्थोमोनास सिट्राय

स्पष्टीकरण:
लिंबूवर्गीय फळपिकांवरील (Citrus) कँकर (Canker) हा एक गंभीर जीवाणूजन्य (Bacterial) रोग असून, तो झॅन्थोमोनास सिट्राय (Xanthomonas citri, पूर्वीचे नाव Xanthomonas axonopodis pv. citri) या जीवाणूमुळे होतो. या रोगामुळे पाने, फांद्या व फळांवर पाणथळ कडा असलेले फोडासारखे ठिपके तयार होतात, जे पुढे वाढून खरखरीत, उंचावलेल्या व्रणांमध्ये (lesions) रूपांतरित होतात. यामुळे पानगळ, फळगळ व फळांची व्यापारी प्रत घसरते.

इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:

(1) उस्टीलँगो मायडीस ❌
ही बुरशी मक्याच्या (Maize) काजळी रोगाशी (Corn Smut) संबंधित आहे, लिंबूशी नाही.

(3) क्लॅव्हिसेप्स मायक्रोसेफॅला ❌
ही बुरशी बाजरीवरील अरगट/इर्गट रोगाशी (Ergot Disease) संबंधित आहे, लिंबूशी नाही.

(4) स्पेसलोथेका सोरधी ❌
ही बुरशी ज्वारीवरील दाणे काजळी रोगाशी (Grain Smut) संबंधित आहे, लिंबूशी नाही.

त्यामुळे पर्याय (2) झॅन्थोमोनास सिट्राय हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 77: ________ वनस्पतीच्या जोमदार वाढीसाठी सर्वोत्तम मृदा/माती आहे.

(1) वालुकामय माती

(2) चिकण माती

(3) लोम माती

(4) वरीलपैकी काहीही नाही

योग्य उत्तर: (3) लोम माती

स्पष्टीकरण:
लोम माती (Loam Soil) ही वाळू (Sand), गाळ (Silt) व चिकणमाती (Clay) यांच्या योग्य प्रमाणातील समतोल मिश्रणाने बनलेली असते. या मातीत पुढील गुणधर्म असल्याने ती वनस्पतींच्या जोमदार वाढीसाठी सर्वोत्तम मानली जाते:

- उत्तम जलधारण क्षमता (Water Retention) — पाणी साठवून ठेवण्याची पुरेशी क्षमता, पण अतिरिक्त पाण्याचा योग्य निचराही होतो.
- चांगली वायुविजन क्षमता (Aeration) — मुळांना पुरेसा ऑक्सिजन मिळतो.
- उच्च पोषणद्रव्य धारण क्षमता — सेंद्रिय पदार्थ व पोषणद्रव्ये मुबलक प्रमाणात साठवली जातात.
- योग्य सच्छिद्रता (Porosity) — मुळांच्या वाढीसाठी अनुकूल रचना.

यामुळेच शेती व बागकामासाठी लोम माती ही आदर्श मानली जाते.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(1) वालुकामय माती (Sandy Soil) ❌
या मातीत पाणी व पोषणद्रव्ये लवकर वाहून जातात (कमी धारण क्षमता), त्यामुळे ती वनस्पतींच्या जोमदार वाढीसाठी तितकीशी योग्य नाही.

(2) चिकण माती (Clay Soil) ❌
या मातीत पाणी साचून राहते व वायुविजन कमी होते, ज्यामुळे मुळांच्या वाढीस अडथळा येतो.

त्यामुळे पर्याय (3) लोम माती हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 78: प्रमस्तिष्कमेरू द्रव हा मेंदूच्या पोकळीतील कोरॉइड प्लेक्ससमध्ये तयार झालेला व सबॲराक्नाइड पोकळीमधून मेंदू व मज्जारज्जू सभोवती फिरणारा द्रव पदार्थ आहे. याबाबतीत खालील विधाने विचारार्थ घ्या.

अ. मेंदूला प्राणवायू (ऑक्सिजन) पुरवण्याचे तो माध्यम आहे.
ब. तो टाकाऊ पदार्थ दूर वाहून नेतो.
क. तो मेंदूला पोषण पुरवितो.
ड. तो, मेंदू व मज्जारज्जूसाठी आघातप्रतिबंधक म्हणून काम करतो.

वरीलपैकी कोणती/कोणते विधान/विधाने बरोबर आहेत ?

(1) फक्त अ व ब

(2) फक्त ड

(3) अ, ब, क आणि ड

(4) फक्त ब आणि क

योग्य उत्तर: (3) अ, ब, क आणि ड

प्रमस्तिष्कमेरू द्रवाची (Cerebrospinal Fluid - CSF) कार्ये:

अ. मेंदूला प्राणवायू पुरवण्याचे माध्यम ✅
CSF हा न्यूरॉन्सना ग्लुकोज व प्राणवायू (ऑक्सिजन) पुरवण्याचे कार्य करतो, जे त्यांच्या चयापचयाच्या गरजांसाठी आवश्यक असते.

ब. टाकाऊ पदार्थ दूर वाहून नेणे ✅
CSF मेंदू व मज्जारज्जूतील कार्बन डायऑक्साइड, लॅक्टेट व इतर चयापचयी टाकाऊ पदार्थ शोषून घेऊन ते रक्तप्रवाहात (अराक्नॉइड ग्रॅन्युलेशन्सद्वारे) वाहून नेतो.

क. मेंदूला पोषण पुरवणे ✅
CSF मेंदूतील पेशींना आवश्यक पोषणद्रव्ये, प्रथिने व संप्रेरके (Hormones) पुरवण्याचे कार्य करतो.

ड. आघातप्रतिबंधक (Shock Absorber) ✅
CSF मेंदू व मज्जारज्जूभोवती एक उशीसारखे संरक्षक आवरण तयार करतो, जे डोक्याला अचानक आघात किंवा धक्का बसल्यास मेंदूचे कवटीच्या कठीण आतील पृष्ठभागापासून संरक्षण करतो. तसेच तो मेंदूचे प्रत्यक्ष वजनही (उत्प्लावकतेमुळे) मोठ्या प्रमाणात कमी करतो.

त्यामुळे दिलेली सर्व चारही विधाने (अ, ब, क, ड) योग्य आहेत — पर्याय (3) योग्य आहे.

प्रश्न 79: मानवाच्या शरीरामध्ये, पाण्याच्या संतुलनाचे नियंत्रण, रक्तातील क्षारांच्या प्रमाणाचे नियंत्रण, रक्ताच्या सामूचे (pH) नियंत्रण, टाकाऊ पदार्थांचे व अतिरिक्त क्षारांचे शरीराबाहेर उत्सर्जन इ. कार्ये प्रामुख्याने ________ करते.

(1) त्वचा

(2) लहान आतडे

(3) यकृत

(4) मूत्रपिंड

योग्य उत्तर: (4) मूत्रपिंड

स्पष्टीकरण:
मूत्रपिंड (Kidneys) हे मानवी शरीरातील उत्सर्जन संस्थेचे प्रमुख अवयव असून, ते पुढील महत्त्वाची कार्ये पार पाडतात:

1. पाण्याच्या संतुलनाचे नियंत्रण (Water Balance/Osmoregulation) — शरीरातील पाण्याचे प्रमाण योग्य राखण्यासाठी आवश्यकतेनुसार पाणी शोषून घेणे किंवा उत्सर्जित करणे.

2. रक्तातील क्षारांच्या प्रमाणाचे नियंत्रण (Electrolyte Balance) — सोडियम, पोटॅशियम यांसारख्या क्षारांचे प्रमाण संतुलित राखणे.

3. रक्ताच्या सामूचे (pH) नियंत्रण (Acid-Base Balance) — रक्तातील आम्ल-आम्लारी संतुलन राखून शरीराचा pH स्थिर ठेवणे.

4. टाकाऊ पदार्थांचे व अतिरिक्त क्षारांचे उत्सर्जन (Excretion) — युरिया, युरिक अ‍ॅसिड यांसारखे नायट्रोजनयुक्त टाकाऊ पदार्थ तसेच अतिरिक्त क्षार मूत्राद्वारे शरीराबाहेर टाकणे.

ही सर्व कार्ये मूत्रपिंडातील नेफ्रॉन्स (Nephrons) या सूक्ष्म संरचनांद्वारे गाळण्याच्या (Filtration), पुनर्शोषणाच्या (Reabsorption) व स्रवणाच्या (Secretion) प्रक्रियेतून पार पाडली जातात.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(1) त्वचा ❌ — घामाद्वारे काही प्रमाणात उत्सर्जन होते, पण हे मूत्रपिंडाइतके व्यापक व अचूक नियमन करत नाही.

(2) लहान आतडे ❌ — हे प्रामुख्याने पचन व शोषणाचे कार्य करते, उत्सर्जनाचे नाही.

(3) यकृत ❌ — हे चयापचय व विषनिर्मूलनाचे कार्य करते, परंतु वरील सर्व विशिष्ट कार्ये मूत्रपिंडाची आहेत.

त्यामुळे पर्याय (4) मूत्रपिंड हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 80: खालीलपैकी कोणती जीवनसत्त्वे पाण्यात विद्राव्य आहेत ?

(1) जीवनसत्त्व A आणि जीवनसत्त्व D

(2) जीवनसत्त्व E आणि जीवनसत्त्व K

(3) जीवनसत्त्व B समूह आणि जीवनसत्त्व C

(4) जीवनसत्त्व A आणि जीवनसत्त्व K

योग्य उत्तर: (3) जीवनसत्त्व B समूह आणि जीवनसत्त्व C

स्पष्टीकरण:
जीवनसत्त्वांचे (Vitamins) त्यांच्या विद्राव्यतेनुसार (Solubility) दोन प्रमुख गटांत वर्गीकरण केले जाते:

पाण्यात विद्राव्य जीवनसत्त्वे (Water-Soluble Vitamins):
यामध्ये जीवनसत्त्व B समूह (B1, B2, B3, B5, B6, B7, B9, B12) आणि जीवनसत्त्व C यांचा समावेश होतो. ही जीवनसत्त्वे शरीरात मोठ्या प्रमाणात साठवली जात नाहीत, त्यामुळे ती नियमितपणे आहारातून घेणे आवश्यक असते. अतिरिक्त प्रमाण मूत्रावाटे शरीराबाहेर टाकले जाते.

वसेत विद्राव्य जीवनसत्त्वे (Fat-Soluble Vitamins):
यामध्ये जीवनसत्त्व A, D, E, आणि K यांचा समावेश होतो. ही जीवनसत्त्वे शरीरातील वसापेशींत (Adipose Tissue) व यकृतात साठवली जाऊ शकतात.

इतर पर्याय चूक का आहेत:

(1) जीवनसत्त्व A आणि D ❌ — ही दोन्ही वसाविद्राव्य जीवनसत्त्वे आहेत, पाण्यात विद्राव्य नाहीत.

(2) जीवनसत्त्व E आणि K ❌ — ही दोन्हीही वसाविद्राव्य जीवनसत्त्वे आहेत.

(4) जीवनसत्त्व A आणि K ❌ — ही दोन्हीही वसाविद्राव्य जीवनसत्त्वे आहेत.

त्यामुळे पर्याय (3) जीवनसत्त्व B समूह आणि जीवनसत्त्व C हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 81: एका वस्तूवर दुकानदार ग्राहकास 10% सूट देतो, तरीही त्यास 25% नफा होतो, जर वस्तूची छापील किंमत 750 रुपये असेल तर दुकानदाराने ती वस्तू किती किंमतीला खरेदी केली असेल ?

(1) रु. 540

(2) रु. 450

(3) रु. 520

(4) रु. 480

योग्य उत्तर: (1) रु. 540

सोडवणूक:

पायरी 1: सवलतीनंतरची (10% सूट) विक्री किंमत (SP) काढणे
छापील किंमत = रु. 750
सूट = 10%
विक्री किंमत (SP) = 750 − (10% चे 750) = 750 − 75 = रु. 675

पायरी 2: खरेदी किंमत (CP) काढणे
दुकानदाराला या विक्रीतून 25% नफा झाला, म्हणजे:
विक्री किंमत (SP) = खरेदी किंमत (CP) × (1 + 25/100)
675 = CP × 1.25

CP = 675 ÷ 1.25 = रु. 540

पडताळणी:
CP = 540, नफा = 25% चे 540 = 135
SP = 540 + 135 = 675 ✔ (जुळते, आणि हीच सवलतीनंतरची विक्री किंमत आहे)

त्यामुळे दुकानदाराने ती वस्तू रु. 540 किंमतीला खरेदी केली असेल — पर्याय (1) योग्य आहे.

प्रश्न 82: सोडवा:

(1) 68

(2) 44

(3) 10

(4) 05

योग्य उत्तर: (4) 05

सोडवणूक:

प्रत्येक मूळाला त्याच्या सर्वात लहान मूळ स्वरूपात (Simplest Radical Form) व्यक्त करू:

√45 = √(9×5) = 3√5
√245 = √(49×5) = 7√5
√320 = √(64×5) = 8√5
√180 = √(36×5) = 6√5

अंश (Numerator):
√45 + √245 = 3√5 + 7√5 = 10√5

छेद (Denominator):
√320 − √180 = 8√5 − 6√5 = 2√5

अंतिम गणना:
(10√5) ÷ (2√5) = 10/2 = 5

त्यामुळे दिलेल्या अभिव्यक्तीचे मूल्य 5 आहे — पर्याय (4) 05 योग्य आहे.

प्रश्न 83: एका आयताकृती पट्टीची मोठी बाजू 40 से.मी. आहे व कर्ण त्यापेक्षा 1 से.मी. ने मोठा आहे. त्या पट्टीची परिमिती किती ?

(1) 90 से.मी.

(2) 82 से.मी.

(3) 92 से.मी.

(4) 98 से.मी.

योग्य उत्तर: (4) 98 से.मी.

दिलेली माहिती:
आयताची लांबी (मोठी बाजू, l) = 40 सेमी
कर्ण (Diagonal, d) = लांबीपेक्षा 1 सेमी मोठा = 40 + 1 = 41 सेमी

सोडवणूक:

पायथागोरसच्या प्रमेयानुसार, आयताच्या कर्णाचे सूत्र:
d² = l² + b²

41² = 40² + b²
1681 = 1600 + b²
b² = 1681 − 1600 = 81
b = √81 = 9 सेमी

परिमिती काढणे:
आयताची परिमिती = 2 × (लांबी + रुंदी)
= 2 × (40 + 9)
= 2 × 49
= 98 सेमी

त्यामुळे त्या आयताकृती पट्टीची परिमिती 98 सेमी आहे — पर्याय (4) योग्य आहे.

प्रश्न 84: दोन संख्या 5:7 या प्रमाणात आहेत. जर दोन्ही संख्यांमध्ये 12 मिळविले तर त्याचे प्रमाण 7:9 होते. मूळ दोन संख्यांमधील फरक किती आहे ?

(1) 10

(2) 12

(3) 14

(4) 16

योग्य उत्तर: (2) 12

सोडवणूक:

समजा दोन संख्या 5x व 7x आहेत (कारण त्यांचे प्रमाण 5:7 आहे).

प्रत्येक संख्येत 12 मिळवल्यास नवीन प्रमाण 7:9 होते, त्यामुळे समीकरण मांडू:

(5x + 12) / (7x + 12) = 7/9

दोन्ही बाजूंनी आडवा गुणाकार (Cross Multiplication) करू:
9 × (5x + 12) = 7 × (7x + 12)
45x + 108 = 49x + 84

108 − 84 = 49x − 45x
24 = 4x

x = 24 ÷ 4 = 6

मूळ संख्या काढणे:
पहिली संख्या = 5x = 5 × 6 = 30
दुसरी संख्या = 7x = 7 × 6 = 42

पडताळणी:
मूळ प्रमाण = 30:42 = 5:7 ✔
12 मिळवल्यावर = (30+12):(42+12) = 42:54 = 7:9 ✔ (जुळते)

मूळ संख्यांमधील फरक:
42 − 30 = 12

त्यामुळे मूळ दोन संख्यांमधील फरक 12 आहे — पर्याय (2) योग्य आहे.

प्रश्न 85: दोन रेल्वेगाड्या एकाच दिशेने अनुक्रमे 112 किलोमीटर/ताशी व 76 किलोमीटर/ताशी या वेगाने धावत आहेत. वेगवान गाडी ही धीम्या गाडीत बसलेल्या एका व्यक्तीला 20 सेकंदात ओलांडते तर वेगवान गाडीची लांबी किती ?

(1) 100 मीटर

(2) 200 मीटर

(3) 250 मीटर

(4) 150 मीटर

योग्य उत्तर: (2) 200 मीटर

संकल्पना:
जेव्हा एक वेगवान वस्तू दुसऱ्या वस्तूतील (धीम्या गाडीतील) स्थिर बसलेल्या व्यक्तीला ओलांडते, तेव्हा त्यांचा सापेक्ष वेग (Relative Speed) हा दोन्ही वेगांच्या फरकाइतका असतो (कारण दोन्ही गाड्या एकाच दिशेने धावत आहेत). या सापेक्ष वेगाने वेगवान गाडीने कापलेले अंतर हेच तिच्या स्वतःच्या लांबीइतके असते (कारण व्यक्ती ही एक बिंदू मानली जाते).

सोडवणूक:

पायरी 1: सापेक्ष वेग काढणे
सापेक्ष वेग = 112 − 76 = 36 किमी/तास

पायरी 2: वेग मीटर/सेकंदमध्ये रूपांतरित करणे
36 किमी/तास = 36 × (5/18) मी/से = 10 मी/से

पायरी 3: वेगवान गाडीची लांबी काढणे
लांबी = सापेक्ष वेग × वेळ
= 10 मी/से × 20 से
= 200 मीटर

त्यामुळे वेगवान गाडीची लांबी 200 मीटर आहे — पर्याय (2) योग्य आहे.

प्रश्न 86: एक दुकानदार एक वस्तूची खरेदी रु. 1,200 मध्ये करतो व ती विकतो जेणेकरून त्याला 20% नफा होईल. नंतर तो मार्क केलेल्या किंमतीवर 10% सूट देतो. वस्तूची मार्क केलेली किंमत किती आहे ?

(1) रु. 1,500

(2) रु. 1,600

(3) रु. 1,650

(4) रु. 1,700

योग्य उत्तर: (2) रु. 1,600

सोडवणूक:

पायरी 1: 20% नफ्यासह अपेक्षित विक्री किंमत (SP) काढणे
खरेदी किंमत (CP) = रु. 1,200
20% नफ्यासह विक्री किंमत (SP) = 1200 × (1 + 20/100) = 1200 × 1.2 = रु. 1,440

पायरी 2: मार्क केलेली किंमत (MP) काढणे
दुकानदार मार्क केलेल्या किंमतीवर 10% सूट देऊन ही रु. 1,440 ही विक्री किंमत मिळवतो, म्हणजे:

SP = MP × (1 − 10/100)
1440 = MP × 0.9

MP = 1440 ÷ 0.9 = रु. 1,600

पडताळणी:
मार्क केलेली किंमत = 1600
10% सूट = 1600 × 0.10 = 160
विक्री किंमत = 1600 − 160 = 1440 ✔
नफा = 1440 − 1200 = 240, जो 1200 च्या 20% इतकाच आहे ✔ (जुळते)

त्यामुळे वस्तूची मार्क केलेली किंमत रु. 1,600 आहे — पर्याय (2) योग्य आहे.

प्रश्न 87: दोन व्यक्ती एक काम एकत्रितपणे 24 तासात पूर्ण करू शकतात. जर त्यांच्यातील वेगाने काम करणारी व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीपेक्षा 3 पट वेगाने काम करत असेल तर फक्त वेगाने काम करणारी व्यक्ती ते काम किती वेळात पूर्ण करेल ?

(1) 72 तास

(2) 48 तास

(3) 36 तास

(4) 32 तास

योग्य उत्तर: (4) 32 तास

सोडवणूक:

समजा हळू काम करणाऱ्या व्यक्तीचा एका तासाचा कामाचा दर = x
वेगाने काम करणारी व्यक्ती ही हळू व्यक्तीपेक्षा 3 पट वेगाने काम करते, म्हणजे तिचा दर = 3x

दोघांचा एकत्रित दर = x + 3x = 4x

दोघे मिळून काम 24 तासात पूर्ण करतात, म्हणजे:
4x = 1/24

x = 1/(24×4) = 1/96

वेगाने काम करणाऱ्या व्यक्तीचा दर:
3x = 3 × (1/96) = 3/96 = 1/32

वेगाने काम करणाऱ्या व्यक्तीला एकट्याला लागणारा वेळ:
दर = 1/32, म्हणजे वेळ = 32 तास

पडताळणी:
हळू व्यक्तीचा दर = 1/96 (म्हणजे ती एकटी 96 तासांत काम पूर्ण करेल)
वेगाने काम करणाऱ्या व्यक्तीचा दर = 1/32 (32 तासांत काम पूर्ण)
एकत्रित दर = 1/96 + 1/32 = 1/96 + 3/96 = 4/96 = 1/24 ✔ (जुळते)

त्यामुळे वेगाने काम करणारी व्यक्ती एकटी ते काम 32 तासांत पूर्ण करेल — पर्याय (4) योग्य आहे.

प्रश्न 88: रणधिर जवळ 10,000 रुपये होते. त्यापैकी काही रक्कम तो स्कीम A मध्ये 5% द.सा.द.शे. सरळ व्याज दराने गुंतवितो तर उर्वरीत रक्कम स्कीम B मध्ये 8% द.सा.द.शे. सरळ व्याज दराने गुंतवितो. जर त्याला एक वर्षानंतर 710 रुपये व्याज मिळाले तर त्याने स्कीम B मध्ये किती गुंतवणूक केली ?

(1) रु. 3,000

(2) रु. 5,500

(3) रु. 6,500

(4) रु. 7,000

योग्य उत्तर: (4) रु. 7,000

सोडवणूक:

समजा स्कीम A मध्ये गुंतवलेली रक्कम = x रुपये
त्यामुळे स्कीम B मध्ये गुंतवलेली रक्कम = (10,000 − x) रुपये

एक वर्षाचे सरळ व्याज (Simple Interest) समीकरण:
स्कीम A चे व्याज (5%) + स्कीम B चे व्याज (8%) = एकूण व्याज

(x × 5 × 1)/100 + [(10000 − x) × 8 × 1]/100 = 710

0.05x + 0.08(10000 − x) = 710
0.05x + 800 − 0.08x = 710
−0.03x = 710 − 800
−0.03x = −90

x = 90 ÷ 0.03 = 3,000

त्यामुळे स्कीम A मध्ये गुंतवलेली रक्कम = रु. 3,000
स्कीम B मध्ये गुंतवलेली रक्कम = 10,000 − 3,000 = रु. 7,000

पडताळणी:
स्कीम A चे व्याज = 3000 × 5% = 150
स्कीम B चे व्याज = 7000 × 8% = 560
एकूण व्याज = 150 + 560 = 710 ✔ (जुळते)

त्यामुळे रणधिरने स्कीम B मध्ये रु. 7,000 गुंतवणूक केली — पर्याय (4) योग्य आहे.

प्रश्न 89: जर एका आयताची लांबी 40% नी वाढवली, तर आयताचे क्षेत्रफळ तेवढेच राहण्यासाठी आयताची रुंदी किती टक्क्यांनी कमी करावी लागेल ?

(1) 25³⁄₄%

(2) 28⁴⁄₇%

(3) 30⁴⁄₅%

(4) 22³⁄₄%

योग्य उत्तर: (2) 28 4/7 %

सोडवणूक:

समजा मूळ लांबी = L आणि मूळ रुंदी = B
मूळ क्षेत्रफळ = L × B

लांबी 40% ने वाढवली, म्हणजे नवीन लांबी = L × (1 + 40/100) = L × (140/100) = (7L/5)

क्षेत्रफळ तेवढेच राहण्यासाठी, समजा नवीन रुंदी = B' असेल, तर:

नवीन लांबी × नवीन रुंदी = मूळ क्षेत्रफळ
(7L/5) × B' = L × B

B' = (L × B × 5) / (7L) = (5B/7)

रुंदीतील घट काढणे:
घट = B − B' = B − (5B/7) = (7B − 5B)/7 = 2B/7

घटीची टक्केवारी:
टक्केवारी घट = (घट/मूळ रुंदी) × 100 = [(2B/7)/B] × 100 = (2/7) × 100

= 200/7 = 28.57% = 28 4/7 %

(कारण 4/7 = 0.5714... म्हणजे 28.57%)

त्यामुळे आयताची रुंदी 28 4/7% ने कमी करावी लागेल — पर्याय (2) योग्य आहे.

प्रश्न 90: टिना हिने काही आंबे खरेदी केले. त्यातील 10% आंबे सडके होते. शिल्लक आंब्यांपैकी 80% आंबे तिने मित्रांना दिले. जर तिच्याकडे 45 आंबे उरले असतील तर तिने बाजारातून एकूण किती आंबे खरेदी केले ?

(1) 120

(2) 250

(3) 200

(4) 320

योग्य उत्तर: (2) 250

सोडवणूक:

समजा टिनाने एकूण x आंबे खरेदी केले.

पायरी 1: सडके आंबे वजा करणे
सडके आंबे = 10% चे x
चांगले (शिल्लक) आंबे = x − (10% चे x) = 90% चे x = 0.9x

पायरी 2: मित्रांना दिलेले आंबे वजा करणे
चांगल्या आंब्यांपैकी 80% आंबे मित्रांना दिले, म्हणजे उरलेले आंबे = चांगल्या आंब्यांच्या 20%
उरलेले आंबे = 20% चे 0.9x = 0.2 × 0.9x = 0.18x

पायरी 3: समीकरण मांडून x काढणे
दिलेल्यानुसार, उरलेले आंबे = 45
0.18x = 45

x = 45 ÷ 0.18 = 250

पडताळणी:
एकूण आंबे = 250
सडके (10%) = 25, चांगले = 225
मित्रांना दिलेले (80% चे 225) = 180
उरलेले = 225 − 180 = 45 ✔ (जुळते)

त्यामुळे टिनाने बाजारातून एकूण 250 आंबे खरेदी केले — पर्याय (2) योग्य आहे.

प्रश्न 91: जर + म्हणजे ×, × म्हणजे ÷, ÷ म्हणजे − आणि − म्हणजे +, तर (231 × 11 + 23 − 82 ÷ 40) ची किंमत किती ?

(1) 520

(2) 425

(3) 525

(4) 516

योग्य उत्तर: (3) 525

सोडवणूक:

दिलेल्या नियमांनुसार चिन्हांची अदलाबदल करू:
+ चे स्थान × घेईल
× चे स्थान ÷ घेईल
÷ चे स्थान − घेईल
− चे स्थान + घेईल

मूळ अभिव्यक्ती: 231 × 11 + 23 − 82 ÷ 40

चिन्हे बदलल्यानंतर नवीन अभिव्यक्ती:
231 ÷ 11 × 23 + 82 − 40

गणिती क्रियांचा योग्य क्रम (BODMAS) पाळून सोडवणूक:

प्रथम भाग व गुणाकार (डावीकडून उजवीकडे):
231 ÷ 11 = 21
21 × 23 = 483

आता बेरीज व वजाबाकी:
483 + 82 = 565
565 − 40 = 525

त्यामुळे दिलेल्या अभिव्यक्तीची किंमत 525 आहे — पर्याय (3) योग्य आहे.

प्रश्न 92: खालीलपैकी कोणती वेन आकृती दिलेल्या तीन वर्गांचे सर्वोत्तम प्रतिनिधित्व करते : चौरस, चौकोन, समभुज चौकोन.

(1)

(2)

(3)

(4)

योग्य उत्तर: (3)

तार्किक संबंधाचे विश्लेषण:

चौकोन (Quadrilateral): ही सर्वात व्यापक (सर्वसमावेशक) संकल्पना आहे — चार बाजू असलेली कोणतीही आकृती चौकोन असते.

समभुज चौकोन (Rhombus): हा चौकोनाचाच एक विशिष्ट उपप्रकार आहे — प्रत्येक समभुज चौकोन हा चौकोन असतोच (चारही बाजू समान लांबीच्या), परंतु प्रत्येक चौकोन समभुज चौकोन असतोच असे नाही.

चौरस (Square): हा समभुज चौकोनाचाही एक विशिष्ट उपप्रकार आहे — प्रत्येक चौरस हा समभुज चौकोन असतोच (कारण त्याच्याही चारही बाजू समान असतात, शिवाय सर्व कोन 90° असतात), परंतु प्रत्येक समभुज चौकोन चौरस असतोच असे नाही.

श्रेणीबद्ध संबंध:
चौकोन ⊃ समभुज चौकोन ⊃ चौरस

म्हणजेच, चौरस हा समभुज चौकोनाचा उपसंच आहे, आणि समभुज चौकोन हा चौकोनाचा उपसंच आहे. हे तीनही एकमेकांत पूर्णपणे समाविष्ट (nested) आहेत.

योग्य आकृतीची रचना:
हा संबंध दर्शवण्यासाठी तीन संकेंद्रित वर्तुळे (एकाच केंद्राभोवती असलेली, एकमेकांत पूर्णपणे सामावलेली वर्तुळे) आवश्यक आहेत — सर्वात मोठे वर्तुळ चौकोन दर्शवते, मधले वर्तुळ समभुज चौकोन दर्शवते, आणि सर्वात आतील लहान वर्तुळ चौरस दर्शवते. हीच रचना पर्याय (3) मध्ये दर्शविलेली आहे.

त्यामुळे पर्याय (3) हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 93: अक्षरांमधील वगळलेल्या अक्षरांची संख्या प्रत्येक वेळी एकाने कमी होत जाते. या नियमाचे पालन करणारी खालीलपैकी कोणती अक्षरमालिका आहे ?

(1) BHMQSU

(2) CHMQTV

(3) FJNQST

(4) FLQUXZ

योग्य उत्तर: (4) FLQUXZ

सोडवणूक:

प्रत्येक पर्यायातील अक्षरांमधील अंतर (स्थान क्रमांकांतील फरक) तपासू:

(1) BHMQSU:
B(2)→H(8)→M(13)→Q(17)→S(19)→U(21)
फरक: 6, 5, 4, 2, 2 ❌ (शेवटचे दोन फरक सलग कमी होत नाहीत — 2,2 समान आहेत)

(2) CHMQTV:
C(3)→H(8)→M(13)→Q(17)→T(20)→V(22)
फरक: 5, 5, 4, 3, 2 ❌ (सुरुवातीचे दोन फरक समान — 5,5)

(3) FJNQST:
F(6)→J(10)→N(14)→Q(17)→S(19)→T(20)
फरक: 4, 4, 3, 2, 1 ❌ (सुरुवातीचे दोन फरक समान — 4,4)

(4) FLQUXZ ✅
F(6)→L(12)→Q(17)→U(21)→X(24)→Z(26)
फरक: 6, 5, 4, 3, 2 ✔ — प्रत्येक वेळी फरक बरोबर एकाने कमी होत आहे (6→5→4→3→2)

त्यामुळे केवळ पर्याय (4) FLQUXZ हा दिलेल्या नियमाचे (वगळलेल्या अक्षरांची संख्या प्रत्येक वेळी एकाने कमी होणे) योग्यरित्या पालन करतो.

प्रश्न 94: प्रज्ञाची बस शाळेत पोहोचली तेव्हा दक्षिणेकडे तोंड करून उभी होती. घरून निघाल्यावर ती दोन वेळा डावीकडे व एक वेळा उजवीकडे वळली, तर घरून निघताना तिचे तोंड/चेहरा कोणत्या दिशेला होता ?

(1) पूर्व

(2) उत्तर

(3) पश्चिम

(4) दक्षिण

योग्य उत्तर: (3) पश्चिम

सोडवणूक (उलट्या क्रमाने / मागे जाऊन शोधणे):

बसने घरून निघाल्यावर एकूण तीन वळणे घेतली — डावीकडे, डावीकडे, उजवीकडे (या क्रमाने) — आणि शेवटी ती दक्षिण दिशेला तोंड करून शाळेत पोहोचली.

आपण सुरुवातीची दिशा शोधण्यासाठी, समजा सुरुवातीची दिशा "पश्चिम" आहे असे गृहीत धरून पडताळणी करू:

सुरुवात: पश्चिम
1ले वळण (डावीकडे): पश्चिमेकडून डावीकडे वळल्यास → दक्षिण
2रे वळण (डावीकडे): दक्षिणेकडून डावीकडे वळल्यास → पूर्व
3रे वळण (उजवीकडे): पूर्वेकडून उजवीकडे वळल्यास → दक्षिण

अंतिम दिशा = दक्षिण ✔ (प्रश्नात दिलेल्या अंतिम दिशेशी जुळते)

त्यामुळे घरून निघताना प्रज्ञाच्या बसचे तोंड पश्चिम दिशेला होते — पर्याय (3) योग्य आहे.

प्रश्न 95: खालील चौरसात प्रश्न चिन्हाच्या (?) जागी कोणती संख्या येईल ?

(1) 48

(2) 24

(3) 44

(4) 42

योग्य उत्तर: (1) 48

पॅटर्नचे विश्लेषण:

प्रत्येक रांगेत, पहिला स्तंभ = 2 × (तिसरा स्तंभ − दुसरा स्तंभ) या नियमाचे पालन होते.

पहिली रांग:
2 × (72 − 38) = 2 × 34 = 68 ✔ (जुळते)

दुसरी रांग:
2 × (137 − 87) = 2 × 50 = 100 ✔ (जुळते)

तिसरी रांग (प्रश्नचिन्हाची रांग):
2 × (54 − 30) = 2 × 24 = 48

त्यामुळे प्रश्नचिन्हाच्या जागी 48 ही संख्या येईल — पर्याय (1) योग्य आहे.

प्रश्न 96: प्रश्नचिन्हाच्या ठिकाणी योग्य अंक शोधा.

14, 27, 44, ?, 90, 119, 152

(1) 57

(2) 63

(3) 65

(4) 84

योग्य उत्तर: (3) 65

सोडवणूक:

क्रमवारीतील सलग संख्यांमधील फरक तपासू:
27 − 14 = 13
44 − 27 = 17
119 − 90 = 29
152 − 119 = 33

हे फरक 13, 17, ..., 29, 33 असे प्रत्येक वेळी 4 ने वाढत आहेत:
13, 17, 21, 25, 29, 33

त्यामुळे:
44 + 21 = 65 (प्रश्नचिन्हाच्या जागी येणारी संख्या)
65 + 25 = 90 ✔ (पुढील संख्येशी जुळते)

त्यामुळे प्रश्नचिन्हाच्या जागी 65 ही संख्या येईल — पर्याय (3) योग्य आहे.

प्रश्न 97: खालील दोन विधानांपैकी एक प्रतिपादन (A) व एक कारण (R) असे दिले आहेत. प्रतिपादन व कारण या दोघांतील परस्पर संबंध खाली दिलेल्या पर्यायी उत्तरांमधून शोधा.

प्रतिपादन (A) : कापसाची गाळाच्या जमिनीत वाढ होते.

कारण (R) : गाळाच्या जमिनी ह्या खूप सुपीक असतात.

(1) (A) व (R) हे दोन्ही बरोबर आहे आणि (R) हे (A) चे अचूक स्पष्टीकरण आहे

(2) (A) व (R) हे दोन्ही बरोबर आहे आणि (R) हे (A) चे अचूक स्पष्टीकरण नाही

(3) (A) हे बरोबर परंतु (R) हे चूक आहे

(4) (A) हे चूक परंतु (R) हे बरोबर आहे

योग्य उत्तर: (1) (A) व (R) हे दोन्ही बरोबर आहे आणि (R) हे (A) चे अचूक स्पष्टीकरण आहे.

प्रतिपादन (A) : ✅ बरोबर
कापूस प्रामुख्याने काळ्या (रेगूर) जमिनीत उत्तम प्रकारे घेतला जातो. तथापि, गाळाच्या (Alluvial) जमिनीतही योग्य हवामान, सिंचन व व्यवस्थापन असल्यास कापसाचे यशस्वी उत्पादन घेतले जाते. भारतातील उत्तर मैदानी प्रदेशात गाळाच्या जमिनीत कापसाची लागवड केली जाते. त्यामुळे हे विधान योग्य आहे.

कारण (R) : ✅ बरोबर
गाळाच्या जमिनी या नद्यांनी वाहून आणलेल्या गाळापासून तयार झालेल्या असून त्या खनिजद्रव्ये व पोषक तत्त्वांनी समृद्ध असल्यामुळे अत्यंत सुपीक मानल्या जातात. त्यामुळे विविध पिकांसह कापसाच्या लागवडीसाठीही त्या अनुकूल ठरतात.

(R) हे (A) चे अचूक स्पष्टीकरण कसे आहे?
गाळाच्या जमिनींची उच्च सुपीकता हीच कापसाच्या वाढीसाठी महत्त्वाची अनुकूल बाब आहे. त्यामुळे कापूस गाळाच्या जमिनीत वाढू शकतो. म्हणूनच कारण (R) हे प्रतिपादन (A) चे योग्य व अचूक स्पष्टीकरण ठरते.

निष्कर्ष:
प्रतिपादन (A) आणि कारण (R) ही दोन्ही विधाने बरोबर आहेत आणि (R) हे (A) चे अचूक स्पष्टीकरण आहे. त्यामुळे पर्याय (1) हे योग्य उत्तर आहे.

प्रश्न 98: एका शाळेमध्ये A, B, C, D, E आणि F अशा सहा व्यक्ती शिक्षक म्हणून कार्यरत आहेत. प्रत्येक शिक्षक दोन विषय शिकवतात त्यापैकी एक अनिवार्य विषय आहे आणि दुसरा ऐच्छिक विषय आहे. D चा ऐच्छिक विषय इतिहास आहे जो की इतर तीन जणांचा अनिवार्य विषय आहे. E आणि F यांचा दोन पैकी एक विषय भौतिकशास्त्र आहे. F चा गणित हा अनिवार्य विषय असून तो C आणि E चा ऐच्छिक विषय आहे. इतिहास आणि इंग्रजी हे A चे विषय आहेत, परंतू अनिवार्य आणि ऐच्छिक विषय म्हणून ते D च्या अगदी उलट आहेत. रसायनशास्त्र हो केवळ एका शिक्षकाचा ऐच्छिक विषय आहे. यामध्ये शाळेतील एकमेव महिला शिक्षिकेचा अनिवार्य विषय इंग्रजी आहे, तर C चा अनिवार्य विषय कोणता आहे ?

(1) इतिहास

(2) भौतिकशास्त्र

(3) रसायनशास्त्र

(4) इंग्रजी

योग्य उत्तर: (1) इतिहास

सोडवणूक:

दिलेल्या माहितीवरून:
- D: अनिवार्य = ?, ऐच्छिक = इतिहास
- A: अनिवार्य = इतिहास, ऐच्छिक = इंग्रजी (D च्या अगदी उलट)
- F: अनिवार्य = गणित, ऐच्छिक = ?
- C: ऐच्छिक = गणित (कारण गणित हा C व E चा ऐच्छिक विषय आहे)
- E: ऐच्छिक = गणित

पायरी 1: इतिहास हा तीन शिक्षकांचा अनिवार्य विषय आहे. यापैकी एक A आहे (अनिवार्य=इतिहास). D व F वगळता (D चे इतिहास ऐच्छिक आहे, F चे अनिवार्य गणित आहे), उरलेल्या B, C, E यांपैकी दोघांचा अनिवार्य विषय इतिहास असणे आवश्यक आहे.

पायरी 2: "E आणि F यांचा दोन पैकी एक विषय भौतिकशास्त्र आहे" — E चे ऐच्छिक आधीच गणित निश्चित आहे, त्यामुळे जर E चे अनिवार्य = इतिहास घेतले, तर भौतिकशास्त्र F च्या ऐच्छिक विषयात असावे लागेल (कारण F चे अनिवार्य आधीच गणित आहे). त्यामुळे: F: अनिवार्य=गणित, ऐच्छिक=भौतिकशास्त्र; आणि E: अनिवार्य=इतिहास, ऐच्छिक=गणित.

पायरी 3: आता इतिहास अनिवार्य असणाऱ्या तीन शिक्षकांपैकी A व E निश्चित झाले. तिसरा शिक्षक B किंवा C यांपैकी असावा.

पायरी 4: "एकमेव महिला शिक्षिकेचा अनिवार्य विषय इंग्रजी आहे" — ही महिला शिक्षिका B आहे असे गृहीत धरल्यास, B चा अनिवार्य विषय इंग्रजी ठरतो, त्यामुळे B चा अनिवार्य विषय इतिहास असू शकत नाही. त्यामुळे तिसरा इतिहास अनिवार्य विषय असलेला शिक्षक हा C असला पाहिजे.

त्यामुळे C चा अनिवार्य विषय इतिहास आहे — पर्याय (1) योग्य आहे.

प्रश्न 99: जर 2x + 3y = 118 आणि 2x - 3y = -62 तर 'y' ची किंमत किती ?

(1) 56

(2) 180

(3) 90

(4) 30

योग्य उत्तर: (4) 30

सोडवणूक:

दिलेली समीकरणे:
समीकरण 1: 2x + 3y = 118
समीकरण 2: 2x − 3y = −62

समीकरण 1 मधून समीकरण 2 वजा करू:
(2x + 3y) − (2x − 3y) = 118 − (−62)
2x + 3y − 2x + 3y = 118 + 62
6y = 180

y = 180 ÷ 6 = 30

पडताळणी:
y=30 असल्यास, समीकरण 1 वरून: 2x + 90 = 118 => 2x=28 => x=14
समीकरण 2 मध्ये तपासू: 2(14) − 3(30) = 28 − 90 = −62 ✔ (जुळते)

त्यामुळे 'y' ची किंमत 30 आहे — पर्याय (4) योग्य आहे.

प्रश्न 100: एक चोर एका घरात त्याची लूट लपवतो. पोलिस त्याचा पाठलाग करत असताना, तो पश्चिमेकडे 2 किमी धावतो आणि नंतर उजवीकडे वळतो आणि आणखी 2 किमी धावतो. नंतर तो उजवीकडे वळतो आणि आणखी 7 किमी धावतो. शेवटी, तो उजवीकडे दोन वळणे घेतो आणि प्रत्येक वळण घेतल्यावर 2 किमी धावतो आणि पोलिसांना हरवतो. ज्या घरात त्याने लूट लपवली होती, त्या घरात पोहचण्यासाठी त्याला किती अंतर चालावे लागेल ?

(1) 2 किमी

(2) 3 किमी

(3) 4 किमी

(4) 1 किमी

योग्य उत्तर: (2) 3 किमी

सोडवणूक (सहनिर्देशक पद्धतीने / Coordinate Method):

समजा चोर सुरुवातीला घरापासून (मूळ बिंदू - 0,0) निघतो.

पायरी 1: पश्चिमेकडे 2 किमी → स्थिती: (−2, 0)

पायरी 2: उजवीकडे वळतो (पश्चिमेकडून उजवीकडे वळल्यास उत्तर दिशा) व 2 किमी धावतो → स्थिती: (−2, 2)

पायरी 3: पुन्हा उजवीकडे वळतो (उत्तरेकडून उजवीकडे वळल्यास पूर्व दिशा) व 7 किमी धावतो → स्थिती: (5, 2)

पायरी 4: पुन्हा उजवीकडे वळतो (पूर्वेकडून उजवीकडे वळल्यास दक्षिण दिशा) व 2 किमी धावतो → स्थिती: (5, 0)

पायरी 5: पुन्हा उजवीकडे वळतो (दक्षिणेकडून उजवीकडे वळल्यास पश्चिम दिशा) व 2 किमी धावतो → स्थिती: (3, 0)

अंतिम स्थिती: (3, 0), म्हणजे तो सुरुवातीच्या बिंदूपासून (घरापासून) पूर्वेला 3 किमी अंतरावर आहे.

घरापर्यंत सरळ अंतर:
अंतर = √[(3−0)² + (0−0)²] = √9 = 3 किमी

त्यामुळे लूट लपवलेल्या घरात पोहोचण्यासाठी चोराला 3 किमी चालावे लागेल — पर्याय (2) योग्य आहे.

Report Card

Total Questions Attempted: 0

Correct Answers: 0

Wrong Answers: 0

--