त्यामुळे सर्वात लहान मुलाचे वय 4 वर्षे आहे — पर्याय (1) योग्य आहे.
प्रश्न 3: एका सांकेतिक लिपीत वतन = ☆ □ 卐 , नगर = □ ◯ △ तर त्याच लिपीत गवत = ?
(1) □☆◯
(2) ◯△□
(3) ◯☆□
(4) □卐◯
योग्य उत्तर: (3) ○☆□
सांकेतिक लिपीचे विश्लेषण:
वतन = व - त - न → ☆ - □ - ५ नगर = न - ग - र → □ - ○ - △
यावरून प्रत्येक अक्षराचे चिन्ह असे ठरते:
व = ☆
त = □
न = □ (नगरमधील पहिले अक्षर)
ग = ○
र = △
आता गवत = ग - व - त
ग = ○
व = ☆
त = □
त्यामुळे गवत = ○ ☆ □
हे पर्याय (3) शी जुळते, त्यामुळे पर्याय (3) योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 4: खालील संख्या मालिकेत प्रश्नचिन्हांच्या जागी कोणत्या संख्या येतील ?
5, 6, 7, 12, 9, 18, 11, 24, 13, 30, ?, ?
(1) 36, 15
(2) 15, 30
(3) 16, 38
(4) 15, 36
योग्य उत्तर: (4) 15, 36
मालिकेचे विश्लेषण:
दिलेली मालिका दोन उपमालिकांमध्ये (विषम व सम स्थानांवरील संख्या) विभागली आहे:
विषम स्थानावरील संख्या (1,3,5,7,9,11):
5, 7, 9, 11, 13, ?
ही मालिका प्रत्येक वेळी +2 ने वाढते (विषम संख्यांची मालिका).
त्यामुळे पुढील संख्या = 13 + 2 = 15
सम स्थानावरील संख्या (2,4,6,8,10,12):
6, 12, 18, 24, 30, ?
ही मालिका 6 च्या पटीत वाढते (6×1, 6×2, 6×3, 6×4, 6×5, 6×6).
त्यामुळे पुढील संख्या = 30 + 6 = 36
त्यामुळे प्रश्नचिन्हांच्या जागी येणाऱ्या संख्या 15 आणि 36 आहेत — पर्याय (4) योग्य आहे.
प्रश्न 5: खालील संख्याश्रेणीमध्ये पुढील संख्या कोणती असेल ?
2, 9, 28, 65, 126, ?
(1) 256
(2) 217
(3) 356
(4) 317
योग्य उत्तर: (2) 217
मालिकेचे विश्लेषण:
दिलेली मालिका ही n³ + 1 या सूत्रावर आधारित आहे, जिथे n = 1, 2, 3, 4, 5, 6...
त्यामुळे मालिकेतील पुढील संख्या 217 आहे — पर्याय (2) योग्य आहे.
प्रश्न 6: पुढीलपैकी कोणती आकृती चौकोण, आयत व त्रिकोण यामधील संबंध योग्यरितीने दर्शविते ?
(1)
(2)
(3)
(4)
योग्य उत्तर: (1)
तार्किक संबंधाचे विश्लेषण:
चौकोन (Quadrilateral): ही एक व्यापक (सर्वसमावेशक) संकल्पना आहे — चार बाजू असलेली कोणतीही आकृती चौकोन असते.
आयत (Rectangle): हा चौकोनाचाच एक विशिष्ट उपप्रकार आहे — प्रत्येक आयत हा चौकोन असतोच (कारण त्यालाही चार बाजू असतात व सर्व कोन 90° असतात), परंतु प्रत्येक चौकोन आयत असतोच असे नाही. त्यामुळे आयत हे वर्तुळ चौकोनाच्या वर्तुळाच्या आत (उपसंच म्हणून) असले पाहिजे.
त्रिकोण (Triangle): हा एक पूर्णपणे स्वतंत्र भौमितिक आकार आहे — त्याला फक्त तीन बाजू असतात, त्यामुळे त्याचा चौकोन किंवा आयत यांच्याशी कोणताही संबंध (छेद/समावेश) नाही. त्यामुळे त्रिकोणाचे वर्तुळ हे चौकोन व आयत यांच्या वर्तुळांपासून पूर्णपणे स्वतंत्र (वेगळे) असले पाहिजे.
योग्य आकृतीची रचना:
एक लहान वर्तुळ (आयत) मोठ्या वर्तुळाच्या (चौकोन) आत पूर्णपणे समाविष्ट असावे, आणि एक स्वतंत्र वर्तुळ (त्रिकोण) या दोन्हींपासून वेगळे व असंबंधित असावे — हीच रचना पर्याय (1) मध्ये दर्शविलेली आहे.
त्यामुळे पर्याय (1) हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 7: खालील वर्तुळालेख पुस्तक प्रकाशित करण्यासाठी होणारे विविध खर्चाचे विवरण दर्शवित आहे. या वर्तुळालेखाचा अभ्यास करा आणि खालील प्रश्नाचे उत्तर द्या.
बाईंडिंगसाठी झालेल्या खर्चाशी संबंधित वर्तुळपाकळीचा केंद्रिय कोन किती ?
(1) 72°
(2) 90°
(3) 48°
(4) 70°
योग्य उत्तर: (1) 72°
सोडवणूक:
वर्तुळालेखात (Pie Chart) संपूर्ण वर्तुळाचा केंद्रीय कोन 360° इतका असतो, आणि तो संपूर्ण खर्चाच्या (100%) बरोबरीचा असतो.
बाईंडिंगसाठी झालेला खर्च = 20%
त्यामुळे बाईंडिंगच्या वर्तुळपाकळीचा केंद्रीय कोन:
= (20/100) × 360°
= 0.20 × 360°
= 72°
पडताळणी (सर्व घटकांची बेरीज 360° येते का ते तपासणे):
बढती = 10% → 36°
छपाई = 20% → 72°
वाहतुक = 10% → 36°
कागद = 25% → 90°
बाईंडिंग = 20% → 72°
रॉयल्टी = 15% → 54°
एकूण = 36+72+36+90+72+54 = 360° ✔ (जुळते)
त्यामुळे बाईंडिंगसाठी झालेल्या खर्चाशी संबंधित वर्तुळपाकळीचा केंद्रीय कोन 72° आहे — पर्याय (1) योग्य आहे.
प्रश्न 8: एका टेबलवर ठेवलेल्या प्रकाशचित्राकडे (फोटोग्राफकडे) बोट दाखवून नीता म्हणाली, 'तिची आई माझ्या आईची एकुलती एक मुलगी आहे.' याचा अर्थ, ते प्रकाशचित्र ________ चे आहे.
(1) नीता
(2) नीताची बहिण
(3) नीताची आई
(4) नीताची मुलगी
योग्य उत्तर: (4) नीताची मुलगी
नातेसंबंधाचे विश्लेषण:
"माझ्या आईची एकुलती एक मुलगी" — म्हणजे नीताच्या आईची एकच मुलगी, म्हणजेच ती मुलगी स्वतः नीता आहे (कारण नीताच्या आईला फक्त एकच मुलगी आहे, आणि ती नीता स्वतःच आहे).
त्यामुळे वाक्याचा अर्थ असा होतो — "तिची आई म्हणजे नीता स्वतः."
म्हणजेच फोटोतील व्यक्ती ("ती") ही अशी व्यक्ती आहे जिची आई नीता आहे. जर नीता ही फोटोतील व्यक्तीची आई असेल, तर फोटोतील व्यक्ती ही नीताची मुलगी आहे.
इतर पर्याय चूक का आहेत: (1) नीता ❌ — फोटो नीताचा स्वतःचा नसून तिच्या मुलीचा आहे.
(2) नीताची बहिण ❌ — नीताला बहीण असल्याचा उल्लेख किंवा पुरावा वाक्यात नाही; तसेच "तिची आई माझी आई" असेल तर बहिणीचा संबंध योग्य ठरत नाही.
(3) नीताची आई ❌ — वाक्यानुसार नीताची आई ही फोटोतील व्यक्तीची आजी ठरेल, आई नव्हे.
त्यामुळे पर्याय (4) नीताची मुलगी हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 9: खालील प्रश्नात प्रश्नचिन्हाच्या जागी कोणते अक्षर येईल ?
(1) M
(2) N
(3) O
(4) K
योग्य उत्तर: (2) N
पॅटर्नचे विश्लेषण (प्रत्येक स्तंभानुसार):
स्तंभ 1: B / 4
B ही इंग्रजी वर्णमालेतील 2 री अक्षर आहे, आणि 2² = 4 (खालील संख्या). ✔
स्तंभ 2: 1 / A
A ही वर्णमालेतील 1 ली अक्षर आहे, म्हणजे वरील संख्या 1 ही स्वतःच A च्या स्थानाशी जुळते. ✔
स्तंभ 3: G / 49
G ही वर्णमालेतील 7 वी अक्षर आहे, आणि 7² = 49 (खालील संख्या). ✔
स्तंभ 4: 100 / J
J ही वर्णमालेतील 10 वी अक्षर आहे, आणि 10² = 100 (वरील संख्या). ✔
स्तंभ 5: ? / 196
196 = 14², म्हणजे संबंधित अक्षर हे वर्णमालेतील 14 वे अक्षर असले पाहिजे.
वर्णमालेतील 14 वे अक्षर = N (A-1, B-2, C-3, D-4, E-5, F-6, G-7, H-8, I-9, J-10, K-11, L-12, M-13, N-14)
त्यामुळे प्रश्नचिन्हाच्या जागी N हे अक्षर येईल — पर्याय (2) योग्य आहे.
प्रश्न 10: एक काम 1 पुरुष, 3 महिला आणि 4 मुले 96 तासात पूर्ण करू शकतात. तेच काम 2 पुरुष आणि 8 मुले 80 तासात पूर्ण करू शकतात. तसेच 2 पुरुष आणि 3 महिला ते काम 120 तासात करू शकतात. तर 5 पुरुष आणि 12 मुले तेच काम किती तासात पूर्ण करतील ?
(1)
(2)
(3)
(4)
योग्य उत्तर: (3) 43 7/11 तास
सोडवणूक:
समजा 1 पुरुषाचा 1 तासाचा कामाचा दर = M, 1 महिलेचा दर = W, 1 मुलाचा दर = C (एकूण काम = 1 एकक मानू).
अंतिम गणना:
5 पुरुष + 12 मुले यांचा एकत्रित दर = 5M + 12C
= 5×(1/480) + 12×(1/960)
= 1/96 + 1/80
LCM(96,80)=480: 5/480 + 6/480 = 11/480
त्यामुळे लागणारा वेळ t = 1 ÷ (11/480) = 480/11 = 43 7/11 तास
त्यामुळे पर्याय (3) 43 7/11 तास हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 11: जल संचय जन भागीदारी पुरस्कार, 2025 मध्ये उत्कृष्ट प्रदर्शन करणाऱ्या राज्यांचा योग्य क्रम लावा.
(a) राजस्थान
(b) छत्तीसगढ
(c) तेलंगणा
(1) (a), (c), (b)
(2) (b), (c), (a)
(3) (c), (b), (a)
(4) (b), (a), (c)
योग्य उत्तर: (3) (c), (b), (a)
पार्श्वभूमी:
जल शक्ति मंत्रालयाने 'जल संचय जन भागीदारी' (JSJB) उपक्रमांतर्गत उत्कृष्ट प्रदर्शन करणाऱ्या राज्यांना पहिला JSJB पुरस्कार जाहीर केला. राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते 18 नोव्हेंबर 2025 रोजी नवी दिल्लीत विज्ञान भवन येथे हा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.
राज्यांचा क्रम (जल संरक्षण संरचनांच्या संख्येनुसार):
1. तेलंगणा (c) — प्रथम स्थान ✅
तेलंगणाने सर्वाधिक 5.2 लाख जल संरक्षण संरचना उभारून यादीत अव्वल स्थान पटकावले.
2. छत्तीसगढ (b) — द्वितीय स्थान ✅
छत्तीसगढने 4.05 लाख जल संरक्षण संरचनांसह दुसरे स्थान मिळवले.
3. राजस्थान (a) — तृतीय स्थान ✅
राजस्थानने 3.64 लाख जल संरक्षण संरचनांसह तिसरे स्थान मिळवले.
त्यामुळे योग्य क्रम (c) तेलंगणा → (b) छत्तीसगढ → (a) राजस्थान असा आहे — पर्याय (3) योग्य आहे.
प्रश्न 12: खालीलपैकी योग्य कथन/ने ओळखा.
(a) भारतीय सेनेच्या मेजर स्वाति शांताकुमार यांना 'समान भागीदार, स्थिर शांतता' विषयीच्या कार्यासाठी लैंगिक श्रेणीमध्ये संयुक्त राष्ट्र महासचिव यांचा 2025 चा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.
(b) संयुक्त राष्ट्र सचिवालयाने मेजर राधिका सेन यांना वर्ष 2025 च्या 'सैन्य लैंगिक अधिवक्ता' म्हणून पुरस्कार प्रदान केला आहे.
(1) फक्त (a)
(2) फक्त (b)
(3) (a) व (b) दोन्हीही
(4) वरीलपैकी एकही नाही
योग्य उत्तर: (1) फक्त (a)
(a) मेजर स्वाति शांताकुमार ✅ योग्य कथन
भारतीय सेनेच्या मेजर स्वाति शांताकुमार यांना दक्षिण सुदानमधील (UNMISS) लैंगिक-समावेशक शांतीरक्षण कार्यासाठी 'Equal Partners, Lasting Peace' (समान भागीदार, स्थिर/शाश्वत शांतता) या प्रकल्पासाठी संयुक्त राष्ट्र महासचिव अँतोनियो गुटेरेस यांच्याकडून लैंगिक श्रेणीतील 2025 चा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. त्यांनी 20 महिला सैनिकांच्या तुकडीचे नेतृत्व केले, जी दक्षिण सुदानमधील पहिली महिला शांतीरक्षक तुकडी होती.
(b) मेजर राधिका सेन ❌ चुकीचे कथन
मेजर राधिका सेन यांना संयुक्त राष्ट्रांचा 'Military Gender Advocate of the Year' हा पुरस्कार मिळाला होता, परंतु तो 2025 साठी नसून 2023 साठी होता (हा पुरस्कार त्यांना 30 मे 2024 रोजी न्यूयॉर्क येथे प्रदान करण्यात आला). 2025 सालचा तत्सम पुरस्कार वेगळ्या व्यक्तीला मिळाला. त्यामुळे हे कथन वर्षाच्या चुकीच्या उल्लेखामुळे अयोग्य ठरते.
त्यामुळे केवळ (a) हे कथन योग्य असून (b) चूक आहे — पर्याय (1) योग्य आहे.
प्रश्न 13: 'ओपन ए आय' या अमेरीकन कंपनीने कृत्रीम बुद्धीमत्तेशी संबंधित खालीलपैकी कोणते साधन नोव्हेंबर 2022 मध्ये बाजारात आणले ?
(1) अलेक्सा
(2) कोरटाना
(3) चॅट जीपीटी
(4) गुगल असिस्टंट
योग्य उत्तर: (3) चॅट जीपीटी
स्पष्टीकरण: 'ओपनएआय' (OpenAI) या अमेरिकन कृत्रिम बुद्धिमत्ता संशोधन कंपनीने चॅट जीपीटी (ChatGPT) हे संवादात्मक कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Conversational AI) साधन नोव्हेंबर 2022 मध्ये सार्वजनिकरित्या बाजारात आणले. या साधनाने अल्पावधीतच जगभरात प्रचंड लोकप्रियता मिळवली आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या क्षेत्रात एक क्रांतिकारी टप्पा ठरले.
इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:
(1) अलेक्सा (Alexa) ❌
हे अॅमेझॉन (Amazon) या कंपनीचे व्हॉईस असिस्टंट साधन असून ते 2014 मध्ये सादर करण्यात आले, ओपनएआयचे नाही.
(2) कोरटाना (Cortana) ❌
हे मायक्रोसॉफ्ट (Microsoft) या कंपनीचे व्हर्च्युअल असिस्टंट असून ते ओपनएआयशी संबंधित नाही.
(4) गुगल असिस्टंट (Google Assistant) ❌
हे गुगल (Google) या कंपनीचे व्हर्च्युअल असिस्टंट साधन असून ते 2016 मध्ये सादर करण्यात आले, ओपनएआयचे नाही.
त्यामुळे पर्याय (3) चॅट जीपीटी हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 14: (लोकसभा निवडणूक, 2024) संदर्भात जोड्या लावा.
'अ' (राजकीय पक्ष)
'ब' (जिंकलेल्या जागांची संख्या)
(a) जनता दल (संयुक्त)
(i) 29
(b) तेलगु देसम पक्ष
(ii) 22
(c) द्रविड मुनेत्र कड़गम
(iii) 16
(d) अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस
(iv) 12
(1) (a)-(iv), (b)-(iii), (c)-(ii), (d)-(i)
(2) (a)-(i), (b)-(ii), (c)-(iii), (d)-(iv)
(3) (a)-(iv), (b)-(ii), (c)-(i), (d)-(iii)
(4) (a)-(iii), (b)-(iv), (c)-(ii), (d)-(i)
योग्य उत्तर: (1) (a)-(iv), (b)-(iii), (c)-(ii), (d)-(i)
2024 च्या लोकसभा निवडणुकीतील संबंधित पक्षांनी जिंकलेल्या जागा:
(a) जनता दल (संयुक्त) → (iv) 12
बिहारमधील जनता दल (संयुक्त) या पक्षाने 2024 च्या लोकसभा निवडणुकीत 12 जागा जिंकल्या.
(b) तेलगु देसम पक्ष → (iii) 16
आंध्र प्रदेशातील तेलगु देसम पक्षाने (TDP) 16 जागा जिंकल्या, आणि हा एनडीए आघाडीतील तिसरा सर्वात मोठा पक्ष ठरला.
(c) द्रविड मुनेत्र कड़गम → (ii) 22
तामिळनाडूतील द्रमुक (DMK) पक्षाने 22 जागा जिंकून राज्यात सर्वाधिक यश मिळवले.
(d) अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस → (i) 29
पश्चिम बंगालमधील तृणमूल कांग्रेस पक्षाने (TMC) 29 जागा जिंकल्या.
त्यामुळे पर्याय (1) या सर्व जोड्या योग्यरित्या जुळवतो.
प्रश्न 15: खालीलपैकी कोणत्या संस्थेने 43वा इंडिया इंटरनॅशनल ट्रेड फेअर (आय आय टी एफ) 2024 आयोजित केला होता ?
(1) इंडिया ट्रेड प्रमोशन ऑर्गनायझेशन (आय टी पी ओ)
(2) वर्ल्ड ट्रेड ऑर्गनायझेशन (डब्ल्यू टी ओ)
(3) दक्षिण आशियाई व्यापार संघटना (एस ए टीओ)
(4) नॅशनल ट्रेडींग ऑर्गनायझेशन (एन टी ओ)
योग्य उत्तर: (1) इंडिया ट्रेड प्रमोशन ऑर्गनायझेशन (आय टी पी ओ)
स्पष्टीकरण: इंडिया ट्रेड प्रमोशन ऑर्गनायझेशन (ITPO) ही भारत सरकारच्या वाणिज्य मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्यरत असलेली प्रमुख संस्था असून, ती दरवर्षी नवी दिल्ली येथील प्रगती मैदानावर इंडिया इंटरनॅशनल ट्रेड फेअर (IITF) या आंतरराष्ट्रीय व्यापार मेळाव्याचे आयोजन करते. 2024 साली आयटीपीओने 43वा आयआयटीएफ यशस्वीरित्या आयोजित केला, ज्यामध्ये देश-विदेशातील अनेक उद्योग व व्यापार संस्थांनी सहभाग घेतला.
इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:
(2) वर्ल्ड ट्रेड ऑर्गनायझेशन (WTO) ❌
ही आंतरराष्ट्रीय व्यापार नियमांशी संबंधित जागतिक संघटना आहे, ती भारतातील व्यापार मेळाव्यांचे आयोजन करत नाही.
(3) दक्षिण आशियाई व्यापार संघटना (SATO) ❌
ही एक प्रादेशिक व्यापार संघटना संकल्पना आहे, IITF च्या आयोजनाशी संबंधित नाही.
(4) नॅशनल ट्रेडींग ऑर्गनायझेशन (NTO) ❌
अशी कोणतीही अधिकृत संस्था भारतात IITF आयोजित करत नाही.
त्यामुळे पर्याय (1) इंडिया ट्रेड प्रमोशन ऑर्गनायझेशन (ITPO) हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 16: KIRTI (खेलो इंडिया रायझिंग टॅलेंट आयडेंटिफिकेशन) चे उद्दिष्ट खेळाडूंची एक शाश्वत फळी निर्माण करणे हे आहे, जेणेकरून भारताला ________ पर्यंत जगातील अव्वल 10 क्रिडा राष्ट्रांमध्ये स्थान मिळवण्यास मदत होईल.
(1) 2036
(2) 2037
(3) 2047
(4) 2040
योग्य उत्तर: (1) 2036
स्पष्टीकरण: KIRTI (Khelo India Rising Talent Identification) हा युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्रालयाचा (Ministry of Youth Affairs & Sports) महत्त्वाकांक्षी उपक्रम असून, तो 9 ते 18 वर्षे वयोगटातील शालेय विद्यार्थ्यांमधील क्रीडा प्रतिभा ओळखण्यासाठी व त्यांचे संगोपन करण्यासाठी सुरू करण्यात आला आहे. या कार्यक्रमाचे उद्दिष्ट भारताला 2036 पर्यंत जगातील अव्वल 10 क्रीडा राष्ट्रांमध्ये आणि 2047 पर्यंत अव्वल 5 क्रीडा राष्ट्रांमध्ये स्थान मिळवून देणे हे आहे.
KIRTI या उपक्रमाचा पहिला टप्पा 12 मार्च 2024 रोजी चंदीगड येथे सुरू करण्यात आला, तर दुसरा टप्पा 19 जुलै 2024 रोजी नवी दिल्ली येथे सुरू करण्यात आला. हा कार्यक्रम माहिती तंत्रज्ञान व कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या साहाय्याने खेळाडूंच्या क्षमतांचे मूल्यांकन करतो.
त्यामुळे पर्याय (1) 2036 हे योग्य उत्तर आहे (लक्षात घ्या: 2047 हे वर्ष अव्वल 5 राष्ट्रांच्या उद्दिष्टासाठी आहे, अव्वल 10 राष्ट्रांसाठी नाही).
प्रश्न 17: 'जागतिक कविता दिन' दरवर्षी ________ रोजी साजरा केला जातो. त्याची सुरुवात ________ मध्ये ________ या संस्थेने केली होती.
(1) मार्च 21, 1999, युनेस्को
(2) ऑक्टोबर 23, 2015, संयुक्त राष्ट्रे
(3) डिसेंबर 20, 2019, बुकर प्राईझ
(4) मे 29, 1945, पुलित्झर प्राईझ
योग्य उत्तर: (1) मार्च 21, 1999, युनेस्को
स्पष्टीकरण: जागतिक कविता दिन (World Poetry Day) दरवर्षी 21 मार्च रोजी जगभरात साजरा केला जातो. काव्यरसिकतेला प्रोत्साहन देणे, भाषिक विविधता जपणे आणि कवितेच्या माध्यमातून सांस्कृतिक अभिव्यक्तीला चालना देणे हा या दिवसाचा उद्देश आहे.
या दिवसाची सुरुवात युनेस्को (UNESCO — United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) या संयुक्त राष्ट्रांच्या शैक्षणिक, वैज्ञानिक व सांस्कृतिक संघटनेने 1999 साली पॅरिसमध्ये झालेल्या आपल्या 30 व्या सर्वसाधारण परिषदेत केली.
इतर पर्याय चूक का आहेत: (2), (3), (4) ❌ — यामध्ये दिलेल्या तारखा व संस्था जागतिक कविता दिनाशी संबंधित नाहीत; ती चुकीची माहिती आहे.
त्यामुळे पर्याय (1) मार्च 21, 1999, युनेस्को हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 18: पारादिप पोर्ट अथॉरिटी (पीपीए) ला ________, ________ आणि ________ मध्ये उत्कृष्ट प्रदर्शनासाठी पत्तन, पोत परिवहन, आणि जलमार्ग मंत्रालयाच्या द्वारे आयोजित स्वच्छता पंधरवडा पुरस्कार, 2025 मध्ये प्रथम पुरस्काराने सन्मानित केले गेले.
(1) स्वच्छता, पृथक्करण, संकलन
(2) स्वच्छता, जागरूकता, सहभागीत्व
(3) स्वच्छता, जागरूकता, शुद्धीकरण
(4) स्वच्छता, शाश्वतता, सामुदायिक सहभाग
योग्य उत्तर: (4) स्वच्छता, शाश्वतता, सामुदायिक सहभाग
स्पष्टीकरण:
पत्तन, पोत परिवहन आणि जलमार्ग मंत्रालयाने (Ministry of Ports, Shipping and Waterways - MoPSW) स्थापन केलेल्या स्वच्छता पंधरवडा पुरस्कार 2025 मध्ये पारादिप पोर्ट अथॉरिटी (PPA) ला स्वच्छता (Cleanliness), शाश्वतता (Sustainability) आणि सामुदायिक सहभाग (Community Participation) या क्षेत्रांतील उत्कृष्ट कामगिरीसाठी प्रथम पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.
हा पुरस्कार 3 फेब्रुवारी 2026 रोजी नवी दिल्ली येथे केंद्रीय मंत्री सर्बानंद सोनोवाल यांच्या हस्ते प्रदान करण्यात आला. पीपीएने जन भागीदारी, एक पेड माँ के नाम, आणि सफाई मित्र सुरक्षा या तीन मुख्य स्तंभांची प्रभावी अंमलबजावणी करून हा सन्मान प्राप्त केला.
त्यामुळे पर्याय (4) स्वच्छता, शाश्वतता, सामुदायिक सहभाग हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 19: जोड्या लावा - (साहित्य अकादमी पुरस्कार, 2025, युवा पुरस्कार, 2025) (मराठी भाषेतील शिफारस केलेले ग्रंथ)
'अ' (लेखक)
'ब' (ग्रंथ)
(a) आदित्य दवणे
(i) तथागत
(b) सुमेध इंगळे
(ii) खोल खोल दुष्काळ डोळे
(c) प्रदिप कोकरे
(iii) महामाया निळावंती
(d) चिन्मय मोघे
(iv) युद्धानंतर
(1) (a)-(iv), (b)-(iii), (c)-(ii), (d)-(i)
(2) (a)-(iv), (b)-(ii), (c)-(iii), (d)-(i)
(3) (a)-(iii), (b)-(iv), (c)-(i), (d)-(ii)
(4) (a)-(ii), (b)-(iii), (c)-(i), (d)-(iv)
योग्य जोड्या: (1) (a)-(iv), (b)-(iii), (c)-(ii), (d)-(i)
स्पष्टीकरण:
साहित्य अकादमी युवा पुरस्कार 2025 च्या मराठी भाषेतील अंतिम यादीत खालील लेखक व त्यांच्या ग्रंथांचा समावेश होता:
(a) आदित्य दवणे → (iv) युद्धानंतर
आदित्य दवणे यांचा 'युद्धानंतर' हा कवितासंग्रह अंतिम यादीत होता.
(b) सुमेध इंगळे → (iii) महामाया निळावंती
सुमेध कुमार इंगळे यांची 'महामाया निळावंती' ही कादंबरी अंतिम यादीत होती.
(c) प्रदिप कोकरे → (ii) खोल खोल दुष्काळ डोळे
प्रदीप कोकरे यांच्या 'खोल खोल दुष्काळ डोळे' या कादंबरीला प्रत्यक्ष साहित्य अकादमी युवा पुरस्कार 2025 जाहीर झाला.
(d) चिन्मय मोघे → (i) तथागत
चिन्मय किरण मोघे यांची 'तथागत' ही कादंबरी अंतिम यादीत होती.
प्रश्न 20: 'रतन एन. टाटा : द ऑथोराईज्ड बायोग्राफी' हा ग्रंथ कोणी लिहीला आहे ?
(1) अरविंद अडिगा
(2) अरुंधती रॉय
(3) अमिताव घोष
(4) थॉमस मॅथ्यू
योग्य उत्तर: (4) थॉमस मॅथ्यू
स्पष्टीकरण: 'रतन एन. टाटा : द ऑथोराईज्ड बायोग्राफी' (Ratan N. Tata: The Authorized Biography) हा ग्रंथ डॉ. थॉमस मॅथ्यू (Dr. Thomas Mathew) यांनी लिहिला आहे. डॉ. मॅथ्यू हे 1983 च्या तुकडीतील निवृत्त भारतीय प्रशासकीय सेवा (IAS) अधिकारी असून त्यांनी अर्थ, संरक्षण आणि उद्योग मंत्रालयांत महत्त्वाच्या पदांवर काम केले आहे. त्यांनी 2018 साली रतन टाटा यांच्या चरित्रावर लेखन सुरू केले आणि हे पुस्तक HarperCollins प्रकाशनाने नोव्हेंबर 2022 मध्ये जागतिक स्तरावर प्रकाशित केले.
हे पुस्तक रतन टाटा यांचे वैयक्तिक व व्यावसायिक जीवन, टाटा समूहाचा विकास, टेटली टी, कोरस स्टील व जॅग्वार लँड रोव्हर यांसारखी अधिग्रहणे, तसेच सायरस मिस्त्री यांच्यासोबतचे नेतृत्वातील मतभेद यांसारख्या अनेक पैलूंवर प्रकाश टाकते.
इतर पर्याय चूक का आहेत: (1) अरविंद अडिगा ❌ — हे प्रसिद्ध भारतीय कादंबरीकार आहेत ('द व्हाईट टायगर' साठी ओळखले जातात), त्यांनी हे चरित्र लिहिलेले नाही.
(2) अरुंधती रॉय ❌ — त्या प्रसिद्ध लेखिका असून 'द गॉड ऑफ स्मॉल थिंग्ज' या कादंबरीसाठी ओळखल्या जातात, त्यांनी हे चरित्र लिहिलेले नाही.
(3) अमिताव घोष ❌ — हे प्रख्यात भारतीय लेखक असून ऐतिहासिक कादंबऱ्यांसाठी ओळखले जातात, त्यांनी हे चरित्र लिहिलेले नाही.
त्यामुळे पर्याय (4) थॉमस मॅथ्यू हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 21: जर रु. 2 व रु. 5 यांची नाणी 3 : 2 या प्रमाणात घेतल्यास 320 रुपयाच्या एकूण रकमेत 2 रुपयाची किती नाणी येतील ?
(1) 40
(2) 45
(3) 60
(4) 65
योग्य उत्तर: (3) 60
सोडवणूक:
समजा रु. 2 ची नाणी = 3x आणि रु. 5 ची नाणी = 2x (कारण त्यांचे प्रमाण 3:2 आहे).
त्यांच्या एकूण रकमेचे समीकरण:
(3x × 2) + (2x × 5) = 320
प्रश्न 23: जर एक वर्तुळ ABCD या आयताच्या सर्व शिरोबिंदुमधुन जात असेल. आयताची लांबी 8 सेमी. व रुंदी 6 सेमी. असेल तर त्या वर्तुळाची त्रिज्या ________ सेमी. असेल.
(1) 4
(2) 5
(3) 3
(4) 2.5
योग्य उत्तर: (2) 5
संकल्पना:
जेव्हा एखादे वर्तुळ आयताच्या (rectangle) सर्व शिरोबिंदूंमधून जाते, तेव्हा त्या आयताचा कर्ण (diagonal) हा त्या वर्तुळाचा व्यास (diameter) असतो. याचे कारण असे की आयताचे सर्व कोन 90° असतात, आणि 90° चा कोन वर्तुळाच्या व्यासावरच बनतो (वर्तुळकंसाच्या प्रमेयानुसार).
हा कर्णच वर्तुळाचा व्यास आहे, त्यामुळे:
व्यास = 10 सेमी
त्रिज्या = व्यास ÷ 2 = 10 ÷ 2 = 5 सेमी
त्यामुळे वर्तुळाची त्रिज्या 5 सेमी आहे — पर्याय (2) योग्य आहे.
प्रश्न 24: एक विशिष्ट काम पूर्ण करण्यास मोहनला 15 दिवस लागतात तर तेच काम करायला रोहनला 12 दिवस लागतात. समीरच्या मदतीने त्यांनी ते काम फक्त 4 दिवसांत पूर्ण केले. तर एकट्या समीरला ते काम पूर्ण करण्यास किती दिवस लागतील ?
(1) 10
(2) 11
(3) 13
(4) 16
योग्य उत्तर: (1) 10
सोडवणूक:
मोहनचे एका दिवसाचे काम = 1/15
रोहनचे एका दिवसाचे काम = 1/12
तिघांनी (मोहन + रोहन + समीर) मिळून एका दिवसाचे काम = 1/4 (कारण त्यांनी संपूर्ण काम 4 दिवसांत केले)
समजा समीरला एकट्याला काम पूर्ण करण्यास x दिवस लागतील, म्हणजे समीरचे एका दिवसाचे काम = 1/x
समीकरण:
1/15 + 1/12 + 1/x = 1/4
प्रथम 1/15 आणि 1/12 यांची बेरीज करू (LCM = 60):
1/15 = 4/60
1/12 = 5/60
बेरीज = 4/60 + 5/60 = 9/60 = 3/20
पर्यायी पद्धत (सोपी):
1 ते 100 मधील सम संख्यांची बेरीज = 2+4+6+...+100 = 2×(1+2+3+...+50) = 2 × [50×51/2] = 2 × 1275 = 2550
त्यामुळे 1 ते 101 पर्यंतच्या नैसर्गिक सम संख्यांची बेरीज 2550 आहे — पर्याय (2) योग्य आहे.
प्रश्न 26: एका हॉलची लांबी 15 मीटर व रुंदी 12 मीटर आहे. जर हॉलच्या तळाच्या (floor) व छतांच्या (ceiling) क्षेत्रफळाची एकत्रित बेरीज ही चार भिंतींच्या क्षेत्रफळांच्या बेरजेइतकी असेल तर हॉलचे घनफळ किती ?
(1) 720 मीटर3
(2) 900 मीटर3
(3) 1200 मीटर3
(4) 1800 मीटर3
योग्य उत्तर: (3) 1200 मीटर3
दिलेली माहिती:
लांबी (l) = 15 मीटर
रुंदी (b) = 12 मीटर
उंची (h) = अज्ञात
सोडवणूक:
1. तळ (floor) व छत (ceiling) यांचे एकत्रित क्षेत्रफळ:
तळाचे क्षेत्रफळ = l × b = 15 × 12 = 180 चौ.मीटर
छताचे क्षेत्रफळ = l × b = 15 × 12 = 180 चौ.मीटर
दोघांची एकत्रित बेरीज = 180 + 180 = 360 चौ.मीटर
2. चार भिंतींचे एकत्रित क्षेत्रफळ:
चार भिंतींचे क्षेत्रफळ = 2h(l + b) = 2h(15 + 12) = 2h × 27 = 54h
3. दिलेल्या अटीनुसार समीकरण मांडणे:
तळ + छत यांची बेरीज = चार भिंतींची बेरीज
360 = 54h
त्यामुळे हॉलचे घनफळ 1200 मीटर³ आहे — पर्याय (3) योग्य आहे.
प्रश्न 27: सोडवा:
(1) 4
(2) 5
(3) 15
(4) 13
योग्य उत्तर: (1) 4
सोडवणूक (आतून बाहेरच्या दिशेने):
पायरी 1: सर्वात आतील मूळ काढू:
√225 = 15
पायरी 2:
√(154 + 15) = √169 = 13
पायरी 3:
√(108 + 13) = √121 = 11
पायरी 4:
√(25 + 11) = √36 = 6
पायरी 5 (सर्वात बाहेरील मूळ):
√(10 + 6) = √16 = 4
त्यामुळे संपूर्ण अभिव्यक्तीचे मूल्य = 4 — पर्याय (1) योग्य आहे.
प्रश्न 28: 'अ' ने एक वस्तू रु. 400 ने विकत घेतली व 'ब' ला 10% नफ्याने विकली. 'ब' ने ती वस्तू 'क' ला 20% तोट्याने विकली, व 'क' ने 'ड' ला ती वस्तू 25% नफ्याने विकली. तर 'ड' ने ती वस्तू किती किंमतीत खरेदी केली ?
(1) रु. 352
(2) रु. 420
(3) रु. 440
(4) रु. 460
योग्य उत्तर: (3) रु. 440
सोडवणूक (टप्प्याटप्प्याने):
पायरी 1: 'अ' ने 'ब' ला विकलेली किंमत (10% नफा)
'अ' ची खरेदी किंमत = रु. 400
10% नफ्यासह विक्री किंमत = 400 + (10% चे 400) = 400 + 40 = रु. 440
(म्हणजे 'ब' ने ती वस्तू रु. 440 ला विकत घेतली)
पायरी 2: 'ब' ने 'क' ला विकलेली किंमत (20% तोटा)
'ब' ची खरेदी किंमत = रु. 440
20% तोट्यासह विक्री किंमत = 440 − (20% चे 440) = 440 − 88 = रु. 352
(म्हणजे 'क' ने ती वस्तू रु. 352 ला विकत घेतली)
पायरी 3: 'क' ने 'ड' ला विकलेली किंमत (25% नफा)
'क' ची खरेदी किंमत = रु. 352
25% नफ्यासह विक्री किंमत = 352 + (25% चे 352) = 352 + 88 = रु. 440
त्यामुळे 'ड' ने ती वस्तू रु. 440 किंमतीत खरेदी केली — पर्याय (3) योग्य आहे.
प्रश्न 29: पृथ्वीवरून नामशेष होण्याच्या मार्गावर असणाऱ्या काही प्राण्यांच्या प्रजातींची सध्या अस्तित्वात असलेली अंदाजित किमान व कमाल संख्या यांची आकडेवारी रॉयटर्स या वृत्तसंस्थेने प्रकाशित केली आहे, जिचा स्तंभालेख पुढे दिला आहे.
प्रत्येक प्रजातीच्या या किमान व कमाल संख्या अंदाजित असल्यामुळे त्यांची त्या प्रजातीसाठी सरासरी घेतली असता कोणत्या प्रजातीची संख्या सर्वात कमी भरेल?
यापैकी सर्वात कमी सरासरी संख्या 22.5 ही प्युर्तो भगव्या पोटाचा पोपट या प्रजातीची आहे.
निष्कर्ष: MPSC Final Answer Key नुसार योग्य उत्तर पर्याय (2) — प्युर्तो भगव्या पोटाचा पोपट आहे.
प्रश्न 30: एका विद्यार्थ्यास शास्त्र, गणित व इंग्रजी या तीन विषयांच्या परिक्षेत क्रमशः 5:10:4 या प्रमाणात मार्क्स पडले, जर त्या विद्यार्थ्यास एकूण 380 मार्क्स पडले असतील तर त्यास गणित विषयात किती मार्क्स पडले ?
(1) 200
(2) 100
(3) 80
(4) 60
योग्य उत्तर: (1) 200
सोडवणूक:
शास्त्र : गणित : इंग्रजी = 5 : 10 : 4
गुणोत्तराच्या एकूण भागांची बेरीज = 5 + 10 + 4 = 19 भाग
हे 19 भाग एकूण 380 गुणांइतके आहेत, त्यामुळे:
1 भाग = 380 ÷ 19 = 20 गुण
त्यामुळे विद्यार्थ्याला गणित विषयात 200 गुण पडले — पर्याय (1) योग्य आहे.
प्रश्न 31: एक बोट 36 km प्रवास करण्यासाठी प्रवाहाच्या दिशेने (downstream) 6 तास घेते आणि प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने (upstream) 9 तास घेते. बोटीची स्थिर प्रवाहातील गती किती आहे?
(1) 5 किमी/तास
(2) 6 किमी/तास
(3) 7 किमी/तास
(4) 8 किमी/तास
योग्य उत्तर: (1) 5 किमी/तास
संकल्पना:
जर बोटीची स्थिर पाण्यातील गती = b किमी/तास आणि प्रवाहाची गती = s किमी/तास असेल, तर:
Downstream (प्रवाहाच्या दिशेने) गती = (b + s)
Upstream (प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने) गती = (b − s)
सोडवणूक:
Downstream गती:
अंतर = 36 किमी, वेळ = 6 तास
गती = अंतर / वेळ = 36 / 6 = 6 किमी/तास
म्हणजे (b + s) = 6 ... (समीकरण 1)
Upstream गती:
अंतर = 36 किमी, वेळ = 9 तास
गती = अंतर / वेळ = 36 / 9 = 4 किमी/तास
म्हणजे (b − s) = 4 ... (समीकरण 2)
त्यामुळे बोटीची स्थिर प्रवाहातील (still water) गती 5 किमी/तास आहे — पर्याय (1) योग्य आहे.
प्रश्न 32: सोबतच्या वृत्तलेखात एका कंपनीच्या महाराष्ट्रातील 5 विविध ठिकाणी A, B, C, D, E काम करीत असलेल्या व्यक्तींचे विवरण दिले आहे. काम करीत असलेल्या एकूण व्यक्तींची संख्या 6500 आहे. तर A व E या ठिकाणी काम करीत असलेल्या व्यक्तींची संख्या C या ठिकाणी काम करीत असलेल्या व्यक्तींपेक्षा किती जास्त आहे ?
(1) 975
(2) 390
(3) 490
(4) 545
योग्य उत्तर: (2) 390
दिलेली माहिती (वृत्तलेखावरून):
A = 15%, B = 25%, C = 30%, D = 9%, E = 21%
एकूण व्यक्तींची संख्या = 6500
सोडवणूक:
पायरी 1: A व E यांची एकत्रित टक्केवारी काढणे
A + E = 15% + 21% = 36%
पायरी 2: (A + E) आणि C यांच्यातील टक्केवारीतील फरक काढणे
फरक = (A + E) − C = 36% − 30% = 6%
पायरी 3: 6% च्या प्रत्यक्ष संख्येत रूपांतर करणे
6% चे 6500 = (6/100) × 6500 = 390
पडताळणी:
A ची संख्या = 15% चे 6500 = 975
E ची संख्या = 21% चे 6500 = 1365
A + E = 975 + 1365 = 2340
C ची संख्या = 30% चे 6500 = 1950
फरक = 2340 − 1950 = 390 ✔ (जुळते)
त्यामुळे A व E या ठिकाणी काम करीत असलेल्या व्यक्तींची संख्या C पेक्षा 390 ने जास्त आहे — पर्याय (2) योग्य आहे.
प्रश्न 33: माहितीचा अधिकार अधिनियम, 2005 च्या कलम 5 च्या अनुषंगाने खालील विधानांचे अवलोकन करा :
(a) नियुक्त अधिकारी यांनी अर्ज प्राप्त झाल्याची पावती देणे आवश्यक आहे.
(b) अर्जदाराला अद्वितीय अर्जक्रमांकाची माहिती देणे आवश्यक आहे.
(c) अर्ज पूर्ण आहे किंवा नाही याची पर्वा न करता अर्ज दाखल केल्याच्या तारखेपासूनच निर्धारित कालमर्यादा मोजली जाते.
खालीलपैकी कोणती/ते विधान/ने बरोबर आहेत ?
(1) (a) फक्त
(2) (b) आणि (c) फक्त
(3) (a) आणि (b) फक्त
(4) (c) फक्त
# प्रश्न क्र. 33 रद्द करण्यात आलेला आहे.
प्रश्न 34: महाराष्ट्र लोकसेवा हक्क अधिनियम, 2015 प्रमाणे मुख्य आयुक्त आणि आयुक्त यांचा पदावधी किती राहील?
(a) चार वर्षाच्या कालावधीपर्यंत, अथवा
(b) पाच वर्षाच्या कालावधीपर्यंत, अथवा
(c) वयाची पासष्ट वर्षे पूर्ण होईपर्यंत.
(d) पुनर्नियुक्तीस पात्र असणार नाही.
(1) (a) फक्त
(2) (b) फक्त
(3) (b) आणि (c) फक्त
(4) (b), (c) आणि (d) फक्त
योग्य उत्तर: (3) (b) आणि (c) फक्त
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र लोकसेवा हक्क अधिनियम, 2015 च्या कलम 14 नुसार मुख्य आयुक्त आणि आयुक्त यांचा पदावधी पाच वर्षे किंवा वयाची 65 वर्षे पूर्ण होईपर्यंत, यांपैकी जे आधी होईल इतका असतो.
विधानांचे विश्लेषण:
(a) चार वर्षांच्या कालावधीपर्यंत ❌
अधिनियमानुसार पदावधी चार वर्षांचा नसून पाच वर्षांचा आहे. त्यामुळे हे विधान चुकीचे आहे.
(b) पाच वर्षांच्या कालावधीपर्यंत ✅
मुख्य आयुक्त आणि आयुक्त यांचा पदावधी जास्तीत जास्त पाच वर्षांचा असतो.
(c) वयाची 65 वर्षे पूर्ण होईपर्यंत ✅
पाच वर्षांचा कार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वीच वयाची 65 वर्षे पूर्ण झाल्यास त्याच दिवशी पदावधी समाप्त होतो. त्यामुळे हे विधान योग्य आहे.
(d) पुनर्नियुक्तीस पात्र असणार नाही ✅
ही तरतूद अधिनियमात नमूद असली तरी ती पदावधी (Term of Office) दर्शवत नाही; ती सेवेची अट (Condition of Service) आहे. प्रश्नात फक्त पदावधी विचारला असल्यामुळे MPSC Final Answer Key मध्ये या विधानाचा समावेश करण्यात आलेला नाही.
MPSC Final Answer Key नुसार:
✔️ (b) पाच वर्षांच्या कालावधीपर्यंत
✔️ (c) वयाची 65 वर्षे पूर्ण होईपर्यंत
❌ (a) चार वर्षांच्या कालावधीपर्यंत
❌ (d) पुनर्नियुक्तीस पात्र असणार नाही (ही पदावधी नसून सेवेची अट आहे.)
म्हणून MPSC Final Answer Key नुसार योग्य उत्तर पर्याय (3) — (b) आणि (c) फक्त आहे.
प्रश्न 35: महाराष्ट्र लोकसेवा हक्क अधिनियम, 2015 च्या कलम 29 (1) अनुसार राज्य शासनाला कोणता विशिष्ट अधिकार दिला गेला आहे ?
(1) त्याचे अधिकाऱ्यांने सद्भावनेने केलेल्या कृतीस संरक्षण देण्याचे अधिकार
(2) अडचणी दूर करण्याचे अधिकार
(3) अध्यादेश निरसित करण्याचे अधिकार
(4) दूसऱ्या न्यायालयांचे अधिकारितेस रोध आणण्याचे अधिकार
योग्य उत्तर: (2) अडचणी दूर करण्याचे अधिकार
स्पष्टीकरण:
महाराष्ट्र लोकसेवा हक्क अधिनियम, 2015 च्या कलम 29 (1) अंतर्गत राज्य शासनाला "अडचणी दूर करण्याचे अधिकार" (Power to Remove Difficulties) देण्यात आले आहेत. या तरतुदीनुसार, जर कायद्याच्या अंमलबजावणीदरम्यान कोणतीही अडचण किंवा संदिग्धता निर्माण झाली, तर राज्य शासन त्या अडचणी दूर करण्यासाठी आवश्यक ते आदेश/निर्देश जारी करू शकते. अशा प्रकारची तरतूद सामान्यतः बहुतांश कायद्यांच्या शेवटच्या कलमांमध्ये (concluding provisions) समाविष्ट केलेली असते, जेणेकरून कायद्याची प्रभावी अंमलबजावणी सुनिश्चित करता येईल.
इतर पर्याय चूक का आहेत:
(1) सद्भावनेने केलेल्या कृतीस संरक्षण देण्याचे अधिकार ❌
ही तरतूद (Protection of Action Taken in Good Faith) सामान्यतः कायद्याच्या वेगळ्या कलमात (उदा. कलम 28 सारख्या) असते, कलम 29 (1) मध्ये नाही.
(3) अध्यादेश निरसित करण्याचे अधिकार ❌
असा कोणताही विशिष्ट अधिकार कलम 29 (1) मध्ये नमूद केलेला नाही.
(4) दुसऱ्या न्यायालयांचे अधिकारितेस रोध आणण्याचे अधिकार ❌
ही तरतूद देखील कलम 29 (1) शी संबंधित नाही.
त्यामुळे पर्याय (2) अडचणी दूर करण्याचे अधिकार हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 36: खालीलपैकी कोणते विधान कलम 164 च्या अंतर्गत येत नाही ?
(1) मुख्यमंत्र्यांची नियुक्ती राज्यपाल करतील.
(2) इतर मंत्र्यांची नियुक्ती राज्यपालांद्वारे मुख्यमंत्र्याच्या सल्ल्यानुसार केली जाईल.
(3) राज्यपालांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतील.
(4) मंत्रीमंडळ राज्याच्या विधानसभेला सामूहिकरित्या जबाबदार असेल.
योग्य उत्तर: (3) राज्यपालांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतील.
भारतीय राज्यघटनेचे कलम 164 काय सांगते?
कलम 164 हे राज्याच्या मंत्रिमंडळाच्या (Council of Ministers) रचनेशी आणि कार्यपद्धतीशी संबंधित तरतुदी देते.
(1) मुख्यमंत्र्यांची नियुक्ती राज्यपाल करतील. ✅ कलम 164 अंतर्गत
कलम 164(1) नुसार मुख्यमंत्र्याची नियुक्ती राज्यपालांद्वारे केली जाते.
(2) इतर मंत्र्यांची नियुक्ती राज्यपालांद्वारे मुख्यमंत्र्याच्या सल्ल्यानुसार केली जाईल. ✅ कलम 164 अंतर्गत
कलम 164(1) नुसारच इतर मंत्र्यांचीही नियुक्ती मुख्यमंत्र्याच्या सल्ल्यानुसार राज्यपाल करतात.
(4) मंत्रिमंडळ राज्याच्या विधानसभेला सामूहिकरित्या जबाबदार असेल. ✅ कलम 164 अंतर्गत
कलम 164(2) नुसार राज्याचे मंत्रिमंडळ हे राज्याच्या विधानसभेला सामूहिकरित्या जबाबदार असते.
(3) राज्यपालांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतील. ❌ कलम 164 अंतर्गत येत नाही
राज्यपालांच्या नियुक्तीबाबतची तरतूद ही कलम 155 मध्ये नमूद आहे, कलम 164 मध्ये नाही. कलम 164 हे मंत्रिमंडळाशी संबंधित असून राज्यपालांच्या नियुक्तीशी त्याचा संबंध नाही.
त्यामुळे पर्याय (3) हे विधान कलम 164 च्या अंतर्गत येत नाही — हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 37: जोड्या लावा :
समिती
अध्यक्ष
(a) संघराज्य संविधान समिती
(i) सरदार वल्लभभाई पटेल
(b) वित्त व स्टाफ समिती
(ii) डॉ. राजेंद्र प्रसाद
(c) मूलभूत हक्क समिती
(iii) पंडित जवाहरलाल नेहरू
(d) सुकाणू समिती
(iv) डॉ. के.एम. मुन्शी
(1) (a)-(ii), (b)-(iii), (c)-(i), (d)-(iv)
(2) (a)-(i), (b)-(ii), (c)-(iii), (d)-(iv)
(3) (a)-(iii), (b)-(ii), (c)-(i), (d)-(iv)
(4) (a)-(iii), (b)-(i), (c)-(ii), (d)-(iv)
# प्रश्न क्र. 37 रद्द करण्यात आलेला आहे.
प्रश्न 38: खालीलपैकी कोणत्या राज्य विधानसभांमध्ये अनुसूचित जमातीसाठी आरक्षित जागा नाहीत ?
(a) तामिळनाडू
(b) पंजाब
(c) उत्तर प्रदेश
(d) गोवा
(1) फक्त (b) आणि (d)
(2) फक्त (a) आणि (c)
(3) फक्त (b), (c) आणि (d)
(4) फक्त (b) आणि (c)
योग्य उत्तर: (1) फक्त (b) आणि (d)
स्पष्टीकरण:
(b) पंजाब ✅ — ST साठी आरक्षित जागा नाहीत
पंजाब राज्यात अनुसूचित जमातीची (Scheduled Tribe) अधिसूचित लोकसंख्या नगण्य असल्याने, पंजाब विधानसभेत ST साठी एकही जागा आरक्षित नाही (मात्र अनुसूचित जातीसाठी (SC) मोठ्या प्रमाणात जागा आरक्षित आहेत).
(d) गोवा ✅ — ST साठी आरक्षित जागा नाहीत
गोव्यात 2003 साली गावडा, कुणबी व वेळीप या तीन जमातींना अनुसूचित जमातीचा दर्जा देण्यात आला, आणि 2011 च्या जनगणनेनुसार तेथील ST लोकसंख्या SC लोकसंख्येपेक्षाही जास्त झाली. तरीही परिसीमनाअभावी गोवा विधानसभेत दीर्घकाळ ST साठी एकही जागा आरक्षित नव्हती (केवळ 1 जागा SC साठी आरक्षित होती - पेडणे मतदारसंघ).
(a) तामिळनाडू ❌ — ST साठी आरक्षित जागा आहेत
तामिळनाडू विधानसभेत (एकूण 234 जागा) 44 जागा SC साठी व 2 जागा ST साठी आरक्षित आहेत.
(c) उत्तर प्रदेश ❌ — ST साठी आरक्षित जागा आहेत
उत्तर प्रदेश विधानसभेत (एकूण 403 जागा) 85 जागा SC साठी व 4 जागा ST साठी आरक्षित आहेत (विशेषतः सोनभद्र व लगतच्या आदिवासीबहुल भागांत).
त्यामुळे केवळ (b) पंजाब आणि (d) गोवा या राज्यांच्या विधानसभांमध्ये अनुसूचित जमातीसाठी आरक्षित जागा नाहीत — पर्याय (1) योग्य आहे.
प्रश्न 39: जोड्या जुळवा :
मुख्यमंत्री
कार्यकाल
(a) शंकरराव चव्हाण
(i) 1975-1977
(b) वसंतदादा पाटील
(ii) 1977-1978
(c) मनोहर जोशी
(iii) 1991-1993
(d) सुधाकरराव नाईक
(iv) 1995-1999
(1) (a)-(i), (b)-(ii), (c)-(iii), (d)-(iv)
(2) (a)-(i), (b)-(ii), (c)-(iv), (d)-(iii)
(3) (a)-(iv), (b)-(iii), (c)-(ii), (d)-(i)
(4) (a)-(ii), (b)-(i), (c)-(iv), (d)-(iii)
योग्य उत्तर: (2) (a)-(i), (b)-(ii), (c)-(iv), (d)-(iii)
महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांचे कार्यकाल:
(a) शंकरराव चव्हाण → (i) 1975-1977
शंकरराव चव्हाण हे महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री म्हणून 1975 ते 1977 या कालावधीत कार्यरत होते (त्यांचा दुसरा कार्यकाळ 1986-1988 असा होता).
(b) वसंतदादा पाटील → (ii) 1977-1978
वसंतदादा पाटील हे 1977 ते 1978 या कालावधीत मुख्यमंत्री होते (त्यांनी एकूण चार वेळा मुख्यमंत्रीपद भूषवले).
(c) मनोहर जोशी → (iv) 1995-1999
मनोहर जोशी हे शिवसेना-भाजप युती सरकारचे मुख्यमंत्री म्हणून 1995 ते 1999 या कालावधीत कार्यरत होते.
(d) सुधाकरराव नाईक → (iii) 1991-1993
सुधाकरराव नाईक हे 1991 ते 1993 या कालावधीत महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री होते.
त्यामुळे पर्याय (2) या सर्व जोड्या योग्यरित्या जुळवतो.
प्रश्न 40: 73वा घटना दुरुस्ती कायदा, 1992 मधील खालीलपैकी कोणत्या अनिवार्य तरतूदी आहेत ?
(a) गावामध्ये किंवा गावांच्या समुहामध्ये ग्रामसभेचे आयोजन करणे.
(b) गाव, तालुका आणि जिल्हा पातळीवर पंचायतराज संस्था स्थापन करणे.
(c) ग्राम स्तरावर ग्रामसभेला अधिकार व कार्ये बहाल करणे.
(d) पंचायत राज संस्थांच्या निवडणूका लढविण्यासाठी किमान वय 21 वर्षे असणे.
(1) फक्त (a), (b), (c)
(2) फक्त (b), (c), (d)
(3) फक्त (a), (b), (d)
(4) वरीलपैकी सर्व
योग्य उत्तर: (3) फक्त (a), (b), (d)
73वा घटना दुरुस्ती कायदा, 1992 — अनिवार्य (Compulsory) व ऐच्छिक (Discretionary) तरतुदी:
73व्या घटनादुरुस्तीत काही तरतुदी अनिवार्य (सर्व राज्यांनी बंधनकारकरीत्या लागू कराव्याच लागतात) तर काही तरतुदी ऐच्छिक (राज्य विधिमंडळाच्या विवेकाधिकारावर सोडलेल्या) आहेत.
(a) ग्रामसभेचे आयोजन करणे. ✅ अनिवार्य
कलम 243अ नुसार प्रत्येक गावात किंवा गावांच्या समूहात ग्रामसभेचे आयोजन करणे बंधनकारक आहे.
(b) त्रिस्तरीय पंचायतराज संस्था (गाव, तालुका, जिल्हा) स्थापन करणे. ✅ अनिवार्य
कलम 243ब नुसार सर्व राज्यांत ग्राम, मध्यम (तालुका) व जिल्हा स्तरावर पंचायतराज संस्था स्थापन करणे बंधनकारक आहे (मात्र 20 लाखांपेक्षा कमी लोकसंख्या असलेल्या राज्यांना मध्यम स्तर वगळण्याची मुभा आहे).
(d) निवडणूक लढविण्यासाठी किमान वय 21 वर्षे. ✅ अनिवार्य
कलम 243फ नुसार पंचायतराज संस्थांच्या निवडणुका लढविण्यासाठी किमान वय 21 वर्षे असणे ही बंधनकारक (अनिवार्य) तरतूद आहे.
(c) ग्रामसभेला अधिकार व कार्ये बहाल करणे. ❌ ऐच्छिक (अनिवार्य नाही)
कलम 243ग नुसार पंचायतींना (व ग्रामसभेला) कोणते विशिष्ट अधिकार व कार्ये द्यायची, हे राज्य विधिमंडळाच्या कायद्याद्वारे ठरवले जाते ("राज्य विधिमंडळ कायद्याद्वारे बहाल करू **शकते**" असा शब्दप्रयोग आहे) — त्यामुळे ही तरतूद बंधनकारक नसून राज्यांच्या विवेकाधिकारावर (ऐच्छिक) सोडलेली आहे.
त्यामुळे (a), (b) व (d) या अनिवार्य तरतुदी असून (c) ऐच्छिक आहे — पर्याय (3) योग्य आहे.
प्रश्न 41: भारतीय संविधानातील कोणते कलम राष्ट्रीय आणीबाणीच्या काळात मूलभूत हक्क निलंबित करण्याचा अधिकार देते ?
(1) 352
(2) 356
(3) 359
(4) 360
योग्य उत्तर: (3) 359
स्पष्टीकरण:
भारतीय राज्यघटनेच्या कलम 359 अन्वये, राष्ट्रीय आणीबाणी (National Emergency) लागू असताना, राष्ट्रपती आदेशाद्वारे मूलभूत हक्कांची (विशेषतः कलम 20 व 21 वगळता इतर मूलभूत हक्कांची) अंमलबजावणी करण्यासाठी न्यायालयात दाद मागण्याचा अधिकार निलंबित करू शकतात. म्हणजेच, आणीबाणीच्या काळात नागरिक आपल्या मूलभूत हक्कांच्या अंमलबजावणीसाठी न्यायालयाकडे जाऊ शकत नाहीत.
इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:
(1) कलम 352 ❌
हे कलम राष्ट्रीय आणीबाणी घोषित करण्याच्या तरतुदीशी संबंधित आहे (युद्ध, बाह्य आक्रमण किंवा सशस्त्र बंडाळी यामुळे), मूलभूत हक्क निलंबित करण्याशी थेट संबंधित नाही.
(2) कलम 356 ❌
हे कलम राज्यात राष्ट्रपती राजवट (President's Rule) लागू करण्याच्या तरतुदीशी संबंधित आहे, मूलभूत हक्क निलंबित करण्याशी संबंधित नाही.
(4) कलम 360 ❌
हे कलम आर्थिक आणीबाणी (Financial Emergency) घोषित करण्याच्या तरतुदीशी संबंधित आहे, मूलभूत हक्क निलंबित करण्याशी संबंधित नाही.
त्यामुळे पर्याय (3) कलम 359 हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 42: संविधानाच्या प्रारंभीचे नागरिकत्वाबाबत खालीलपैकी योग्य कथने ओळखा.
संविधानाच्या प्रारंभी, भारताच्या राज्यक्षेत्रात ज्या व्यक्तीचा अधिवास आहे आणि ________.
(a) जी भारताच्या राज्यक्षेत्रात जन्मली होती.
(b) जिच्या मातापित्यांपैकी कोणीही एक भारताच्या राज्यक्षेत्रात जन्मले होते.
(c) जी अशा प्रारंभाच्या लगतपूर्वी किमान सात वर्षे इतका काळ भारताच्या राज्यक्षेत्रात सामान्यतः निवासी आहे.
अशी प्रत्येक व्यक्ती भारताची नागरिक असेल.
(1) फक्त (a) आणि (b)
(2) फक्त (b) आणि (c)
(3) फक्त (a) आणि (c)
(4) वरीलपैकी सर्व
योग्य उत्तर: (1) फक्त (a) आणि (b)
भारतीय राज्यघटनेच्या कलम 5 नुसार:
संविधानाच्या प्रारंभी, भारताच्या राज्यक्षेत्रात अधिवास असलेली आणि खालीलपैकी कोणतीही अट पूर्ण करणारी प्रत्येक व्यक्ती भारताची नागरिक असेल —
(a) जी भारताच्या राज्यक्षेत्रात जन्मली होती; किंवा
(b) जिच्या मातापित्यांपैकी कोणीही एक भारताच्या राज्यक्षेत्रात जन्मले होते; किंवा
(c) जी अशा प्रारंभाच्या लगतपूर्वी किमान पाच वर्षे इतका काळ भारताच्या राज्यक्षेत्रात सामान्यतः निवासी आहे.
(a) ✅ योग्य — कलम 5(अ) नुसार बरोबर.
(b) ✅ योग्य — कलम 5(ब) नुसार बरोबर.
(c) ❌ चूक — प्रश्नात नमूद केलेला कालावधी "सात वर्षे" असा दिला आहे, परंतु प्रत्यक्ष घटनेतील तरतुदीनुसार हा कालावधी "पाच वर्षे" इतका आहे. त्यामुळे दिलेल्या चुकीच्या कालावधीमुळे हे विधान अयोग्य ठरते.
त्यामुळे केवळ (a) आणि (b) ही विधाने योग्य आहेत — पर्याय (1) योग्य आहे.
प्रश्न 43: योग्य जोड्या जुळवा :
समिती
स्थापना दिनांक
(a) वसंतराव नाईक समिती
(i) 1977
(b) अशोक मेहता समिती
(ii) 26 जून 1960
(c) बोंगीरवार समिती
(iii) 18 जून 1984
(d) पी.बी. पाटील समिती
(iv) 2 एप्रिल 1970
(1) (a)-(i), (b)-(ii), (c)-(iii), (d)-(iv)
(2) (a)-(iv), (b)-(iii), (c)-(ii), (d)-(i)
(3) (a)-(ii), (b)-(i), (c)-(iii), (d)-(iv)
(4) (a)-(ii), (b)-(i), (c)-(iv), (d)-(iii)
योग्य उत्तर: (4) (a)-(ii), (b)-(i), (c)-(iv), (d)-(iii)
पंचायतराज व्यवस्थेशी संबंधित समित्या व त्यांची स्थापना:
(a) वसंतराव नाईक समिती → (ii) 26 जून 1960
महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीनंतर लगेचच (1 मे 1960 नंतर) पंचायतराज संस्थांच्या रचनेबाबत शिफारशी करण्यासाठी 26 जून 1960 रोजी वसंतराव नाईक समिती स्थापन करण्यात आली. या समितीच्या शिफारशींवरूनच महाराष्ट्रात त्रिस्तरीय पंचायतराज व्यवस्था (जिल्हा परिषद, पंचायत समिती, ग्रामपंचायत) अस्तित्वात आली.
(b) अशोक मेहता समिती → (i) 1977
राष्ट्रीय स्तरावर पंचायतराज संस्थांच्या पुनरावलोकनासाठी 1977 साली केंद्र सरकारने अशोक मेहता समिती स्थापन केली.
(c) बोंगीरवार समिती → (iv) 2 एप्रिल 1970
महाराष्ट्रातील पंचायतराज संस्थांच्या कामकाजाचा आढावा घेण्यासाठी 2 एप्रिल 1970 रोजी बोंगीरवार समिती स्थापन करण्यात आली.
(d) पी.बी. पाटील समिती → (iii) 18 जून 1984
महाराष्ट्रातील पंचायतराज संस्थांच्या अधिकार व कार्यांचा फेरआढावा घेण्यासाठी 18 जून 1984 रोजी पी.बी. पाटील समिती स्थापन करण्यात आली.
त्यामुळे पर्याय (4) या सर्व जोड्या योग्यरित्या जुळवतो.
प्रश्न 44: खालीलपैकी कोणती संविधान दुरुस्ती मूलभूत कर्तव्याशी संबंधित आहेत ?
(a) बेचाळीसावी संविधान दुरुस्ती
(b) चव्वेचाळीसावी संविधान दुरुस्ती
(c) चौऱ्याऐंशीवी संविधान दुरुस्ती
(d) शहाऐंशीवी संविधान दुरुस्ती
(1) फक्त (a), (b)
(2) फक्त (c), (d)
(3) फक्त (a), (d)
(4) फक्त (b), (c)
योग्य उत्तर: (3) फक्त (a), (d)
मूलभूत कर्तव्यांशी (Fundamental Duties) संबंधित घटनादुरुस्त्या:
(a) बेचाळीसावी (42वी) संविधान दुरुस्ती, 1976 ✅
या घटनादुरुस्तीद्वारे संविधानात नवीन भाग IV-अ जोडून कलम 51अ अंतर्गत नागरिकांची मूलभूत कर्तव्ये (Fundamental Duties) प्रथमच समाविष्ट करण्यात आली (स्वर्ण सिंह समितीच्या शिफारशींनुसार, मूळतः 10 कर्तव्ये समाविष्ट केली गेली).
(d) शहाऐंशीवी (86वी) संविधान दुरुस्ती, 2002 ✅
या घटनादुरुस्तीद्वारे कलम 51अ मध्ये 11वे मूलभूत कर्तव्य जोडण्यात आले — "जो कोणी माता-पिता किंवा पालक असेल त्याने आपल्या मुलाला किंवा पाल्याला, त्याच्या वयाच्या सहाव्या ते चौदाव्या वर्षापर्यंत शिक्षणाच्या संधी प्रदान करणे" हे कर्तव्य समाविष्ट केले (यासोबतच कलम 21अ अंतर्गत शिक्षणाचा मूलभूत हक्कही याच दुरुस्तीने जोडला गेला).
(b) चव्वेचाळीसावी (44वी) संविधान दुरुस्ती, 1978 ❌
ही दुरुस्ती मुख्यत्वे संपत्तीचा हक्क मूलभूत हक्कांच्या यादीतून काढून त्याला केवळ कायदेशीर/संविधानिक हक्क बनवण्याशी संबंधित आहे, मूलभूत कर्तव्यांशी नाही.
(c) चौऱ्याऐंशीवी (84वी) संविधान दुरुस्ती, 2002 ❌
ही दुरुस्ती लोकसभा व विधानसभा मतदारसंघांच्या परिसीमनाला (delimitation) 2026 पर्यंत स्थगिती देण्याशी संबंधित आहे, मूलभूत कर्तव्यांशी नाही.
त्यामुळे केवळ (a) व (d) या घटनादुरुस्त्या मूलभूत कर्तव्यांशी संबंधित आहेत — पर्याय (3) योग्य आहे.
प्रश्न 45: खालीलपैकी योग्य कथन/ने ओळखा :
(a) विधानसभेचा अध्यक्ष किंवा उपाध्यक्ष म्हणून पद धारण करणारा सदस्य विधानसभेच्या त्या वेळच्या सर्व सदस्यांच्या बहुमताने पारित झालेल्या विधानसभेच्या ठरावाद्वारे त्याच्या पदावरून दूर केला जाऊ शकेल.
(b) अनुच्छेद 179 खंड (c) च्या प्रयोजनार्थ असणारा कोणताही ठराव, तो मांडण्याचा उद्देश असल्याबद्दल निदान चौदा दिवसांची नोटीस देण्यात आल्याखेरीज मांडला जाणार नाही.
(1) फक्त (a)
(2) फक्त (b)
(3) (a) व (b) दोन्ही
(4) वरीलपैकी एकही नाही
योग्य उत्तर: (3) (a) व (b) दोन्ही
भारतीय राज्यघटनेच्या कलम 179 चे विश्लेषण:
कलम 179 हे राज्य विधानसभेच्या अध्यक्ष (Speaker) व उपाध्यक्ष (Deputy Speaker) यांना पदावरून दूर करण्याच्या (Removal) प्रक्रियेशी संबंधित तरतुदी देते.
(a) ✅ योग्य कथन
कलम 179(c) नुसार, विधानसभेचा अध्यक्ष किंवा उपाध्यक्ष हा विधानसभेच्या त्यावेळच्या सर्व सदस्यांच्या (सर्व तत्कालीन सदस्यांच्या) बहुमताने पारित झालेल्या ठरावाद्वारे आपल्या पदावरून दूर केला जाऊ शकतो.
(b) ✅ योग्य कथन
कलम 179 च्या तरतुदीनुसार (परंतुक/Proviso), कलम 179(c) अंतर्गत अध्यक्ष/उपाध्यक्षांना दूर करण्यासाठीचा कोणताही ठराव मांडण्यापूर्वी, तो ठराव मांडण्याचा उद्देश असल्याबाबत किमान चौदा दिवसांची पूर्वसूचना (नोटीस) देणे बंधनकारक आहे. ही तरतूद अशा महत्त्वाच्या पदावरील व्यक्तीला दूर करण्यापूर्वी पुरेशी संधी व सूचना मिळावी यासाठी करण्यात आली आहे.
त्यामुळे (a) व (b) ही दोन्ही कथने योग्य आहेत — पर्याय (3) योग्य आहे.
प्रश्न 46: मोठ्या संख्येने आदिवासी लोकसंख्या असलेल्या ________ राज्यातील मंत्रिमंडळाला आदिवासी व्यवहारांसाठी एक मंत्री समाविष्ट करण्याचे अनिवार्य करण्यात आले आहे.
(a) महाराष्ट्र
(b) तामिळनाडू
(c) ओरिसा
(d) मध्य प्रदेश
(e) बिहार
(f) पंजाब
(1) फक्त (a), (d), (f)
(2) फक्त (b), (c), (e)
(3) फक्त (c), (d), (e)
(4) फक्त (a), (c), (f)
योग्य उत्तर: (3) फक्त (c), (d), (e)
स्पष्टीकरण:
भारतीय राज्यघटनेच्या कलम 164(1) च्या परंतुकानुसार (Proviso to Article 164(1)), ज्या राज्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर अनुसूचित जमातींची (आदिवासी) लोकसंख्या आहे, अशा राज्यांच्या मंत्रिमंडळात आदिवासी कल्याण/जनजाति कल्याण यासंबंधी काम पाहणारा एक मंत्री असणे अनिवार्य (बंधनकारक) करण्यात आले आहे. मूळतः ही तरतूद खालील तीन राज्यांसाठी विशेषतः नमूद करण्यात आली होती:
(c) ओरिसा (ओडिशा) ✅
मोठ्या आदिवासी लोकसंख्येमुळे या राज्यात आदिवासी कल्याण मंत्री असणे बंधनकारक आहे.
(d) मध्य प्रदेश ✅
मध्य प्रदेशातही मोठ्या प्रमाणात आदिवासी लोकसंख्या असल्याने ही तरतूद लागू आहे.
(e) बिहार ✅
बिहार राज्यातही (झारखंड वेगळे होण्यापूर्वीपासून) मोठ्या आदिवासी लोकसंख्येमुळे ही तरतूद लागू करण्यात आली.
इतर पर्याय चूक का आहेत: (a) महाराष्ट्र ❌, (b) तामिळनाडू ❌, (f) पंजाब ❌
कलम 164(1) च्या मूळ परंतुकात या राज्यांचा स्पष्ट उल्लेख नाही; विशेषतः पंजाबमध्ये आदिवासी लोकसंख्या नगण्य आहे.
त्यामुळे केवळ (c), (d) व (e) ही राज्ये योग्य आहेत — पर्याय (3) योग्य आहे.
प्रश्न 47: घटनेच्या कलम 19 अंतर्गत कशाची हमी दिलेली नाही ?
(1) भाषण आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा अधिकार
(2) शांततेत आणि शस्त्रांसह एकत्र येण्याचा अधिकार
(3) संघटना, संघ किंवा सहकारी संस्था स्थापन करण्याचा अधिकार
(4) भारताच्या संपूर्ण प्रदेशात मुक्तपणे फिरण्याचा अधिकार
योग्य उत्तर: (2) शांततेत आणि शस्त्रांसह एकत्र येण्याचा अधिकार
घटनेच्या कलम 19(1) अंतर्गत हमी दिलेले सहा स्वातंत्र्ये:
(a) भाषण व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा अधिकार
(b) शांततेत व शस्त्राशिवाय (without arms) एकत्र येण्याचा अधिकार
(c) संघटना, संघ किंवा सहकारी संस्था स्थापन करण्याचा अधिकार
(d) भारताच्या संपूर्ण प्रदेशात मुक्तपणे संचार/फिरण्याचा अधिकार
(e) भारताच्या राज्यक्षेत्राच्या कोणत्याही भागात राहण्याचा व स्थायिक होण्याचा अधिकार
(g) कोणताही पेशा आचरण्याचा किंवा कोणताही व्यवसाय, व्यापार करण्याचा अधिकार
(1) भाषण आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा अधिकार ✅ हमी दिलेली आहे
कलम 19(1)(a) अंतर्गत ही हमी दिलेली आहे.
(2) शांततेत आणि शस्त्रांसह एकत्र येण्याचा अधिकार ❌ हमी दिलेली नाही
कलम 19(1)(b) अंतर्गत नागरिकांना "शांततेत आणि शस्त्राशिवाय (without arms)" एकत्र येण्याचा अधिकार दिला आहे — "शस्त्रांसह (with arms)" एकत्र येण्याचा अधिकार घटनेने दिलेलाच नाही. त्यामुळे हे विधान चुकीचे आहे.
(3) संघटना, संघ किंवा सहकारी संस्था स्थापन करण्याचा अधिकार ✅ हमी दिलेली आहे
कलम 19(1)(c) अंतर्गत ही हमी दिलेली आहे.
(4) भारताच्या संपूर्ण प्रदेशात मुक्तपणे फिरण्याचा अधिकार ✅ हमी दिलेली आहे
कलम 19(1)(d) अंतर्गत ही हमी दिलेली आहे.
त्यामुळे पर्याय (2) हे योग्य उत्तर आहे, कारण घटनेने "शस्त्रांसह" नव्हे तर "शस्त्राशिवाय" एकत्र येण्याच्या अधिकाराची हमी दिली आहे.
प्रश्न 48: खालीलपैकी योग्य व अयोग्य कथन/ने ओळखा :
(a) भारताचा नियंत्रक व महालेखा परीक्षक संघराज्याच्या लेखाविषयीचे अहवाल संसदेसमोर सादर करेल.
(b) भारताचा नियंत्रक व महालेखा परीक्षक एखाद्या राज्याच्या लेखाविषयीचे अहवाल राज्याच्या विधानमंडळासमोर सादर करेल.
(1) (a) योग्य आहे, (b) अयोग्य आहे
(2) (a) अयोग्य आहे, (b) योग्य आहे
(3) (a) व (b) दोन्हीही योग्य आहे
(4) (a) व (b) दोन्हीही अयोग्य आहे
योग्य उत्तर: (4) (a) व (b) दोन्हीही अयोग्य आहे
स्पष्टीकरण:
भारतीय राज्यघटनेच्या कलम 151 नुसार भारताचा नियंत्रक व महालेखा परीक्षक (CAG) आपले लेखापरीक्षण अहवाल थेट संसद किंवा राज्य विधानमंडळासमोर सादर करत नाही. हे अहवाल प्रथम राष्ट्रपती किंवा संबंधित राज्यपाल यांच्याकडे सादर केले जातात. त्यानंतर ते अनुक्रमे संसद किंवा राज्य विधानमंडळासमोर ठेवले जातात.
विधानांचे विश्लेषण:
(a) भारताचा नियंत्रक व महालेखा परीक्षक संघराज्याच्या लेखाविषयीचे अहवाल संसदेसमोर सादर करेल. ❌
हे विधान तांत्रिकदृष्ट्या चुकीचे आहे. राज्यघटनेच्या कलम 151(1) नुसार CAG हा अहवाल राष्ट्रपतींकडे सादर करतो. त्यानंतर राष्ट्रपती तो अहवाल संसदेच्या दोन्ही सभागृहांसमोर ठेवतात.
(b) भारताचा नियंत्रक व महालेखा परीक्षक एखाद्या राज्याच्या लेखाविषयीचे अहवाल राज्याच्या विधानमंडळासमोर सादर करेल. ❌
हे विधानही तांत्रिकदृष्ट्या चुकीचे आहे. कलम 151(2) नुसार CAG हा अहवाल संबंधित राज्यपालांकडे सादर करतो. त्यानंतर राज्यपाल तो अहवाल राज्याच्या विधानमंडळासमोर ठेवतात.
महत्त्वाची टीप:
परीक्षेत "कोण अहवाल सादर करतो?" आणि "कोण अहवाल सभागृहासमोर ठेवतो?" यातील फरक लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे. CAG अहवाल राष्ट्रपती/राज्यपालांकडे सादर करतो, तर राष्ट्रपती/राज्यपाल तो अनुक्रमे संसद किंवा विधानमंडळासमोर ठेवतात.
म्हणून MPSC Final Answer Key नुसार योग्य उत्तर पर्याय (4) — (a) व (b) दोन्हीही अयोग्य आहे.
प्रश्न 49: अनुच्छेद 20 - अपराधांबद्दलच्या दोषसिद्धीबाबत संरक्षणाच्या संबंधी योग्य कथने ओळखा.
(a) एकाच अपराधाबाबत एकापेक्षा अधिक वेळा कोणत्याही व्यक्तीवर खटला चालवला जाणार नाही आणि तिला शिक्षा दिली जाणार नाही.
(b) कोणत्याही अपराधाचा आरोप असलेल्या कोणत्याही व्यक्तीवर स्वतःविरुद्ध साक्षीदार होण्याची सक्ती केली जाणार नाही.
(c) जे कृत्य अपराध असल्याचा दोषारोप करण्यात आला असेल ते कृत्य एखाद्या व्यक्तीने करण्याच्या वेळी अंमलात असलेल्या कायद्याचा त्यामुळे भंग झाल्याखेरीज अशा कोणत्याही अपराधाबद्दल ती व्यक्ती दोषी ठरवली जाणार नाही तसेच तो अपराध करण्याच्यावेळी अंमलात असलेल्या कायद्याखाली जी शिक्षा करता आली असती त्यापेक्षा कमी शिक्षेस ती पात्र ठरवली जाणार नाही.
(1) फक्त (a), (b)
(2) फक्त (b), (c)
(3) फक्त (a), (c)
(4) वरीलपैकी सर्व
योग्य उत्तर: (1) फक्त (a), (b)
घटनेच्या कलम 20 अंतर्गत दिलेली संरक्षणे:
(a) ✅ योग्य कथन (Double Jeopardy - कलम 20(2))
एकाच अपराधाबाबत एकापेक्षा अधिक वेळा खटला चालवला जाणार नाही व शिक्षा दिली जाणार नाही, ही तरतूद कलम 20(2) मध्ये अचूकपणे नमूद आहे.
(b) ✅ योग्य कथन (Self-Incrimination - कलम 20(3))
कोणत्याही अपराधाचा आरोप असलेल्या व्यक्तीला स्वतःविरुद्ध साक्षीदार होण्याची सक्ती केली जाणार नाही, ही तरतूद कलम 20(3) मध्ये अचूकपणे नमूद आहे.
(c) ❌ चुकीचे कथन (Ex-Post-Facto Law - कलम 20(1) मधील त्रुटी)
कलम 20(1) नुसार वास्तविक तरतूद अशी आहे की, गुन्हा करते वेळी अंमलात असलेल्या कायद्याखाली जी शिक्षा करता आली असती, त्यापेक्षा "अधिक (greater)" शिक्षेस ती व्यक्ती पात्र ठरवली जाणार नाही — म्हणजे शिक्षेचे प्रमाण नंतर वाढवून पूर्वलक्षी (retrospective) प्रभावाने लागू करता येत नाही.
परंतु दिलेल्या विधानात चुकीने "कमी (less)" असा शब्द वापरला आहे, जो मूळ घटनात्मक तरतुदीच्या विरुद्ध आहे. त्यामुळे हे कथन अयोग्य ठरते.
त्यामुळे केवळ (a) व (b) ही कथने योग्य आहेत — पर्याय (1) योग्य आहे.
प्रश्न 50: खालीलपैकी योग्य कथने ओळखा :
(a) राष्ट्रीय राजधानी प्रक्षेत्राच्या मंत्रिमंडळाची नियुक्ती राष्ट्रपतीद्वारे केली जाते आणि राष्ट्रपतींची मर्जी असेपर्यंत ते पद धारण करतात.
(b) पाँडिचेरीच्या मंत्रिमंडळाची नियुक्ती उपराज्यपालाद्वारे केली जाते आणि त्यांची (उपराज्यपालांची) मर्जी असेपर्यंत ते पद धारण करतात.
(c) पाँडिचेरीमध्ये मंत्रिमंडळाची कायदेमंडळाप्रती कोणतीही घटनात्मक जबाबदारी नाही. ती संकेताद्वारे विकसित होत आहे.
(1) फक्त (a), (b)
(2) फक्त (b), (c)
(3) फक्त (a), (c)
(4) (a), (b) आणि (c)
योग्य उत्तर: (4) (a), (b) आणि (c)
स्पष्टीकरण:
दिलेल्या विधानांचे विश्लेषण भारतीय राज्यघटना, अनुच्छेद 239AA, अनुच्छेद 239A तसेच Government of Union Territories Act, 1963 यांच्या आधारे पुढीलप्रमाणे करता येते.
(a) राष्ट्रीय राजधानी प्रक्षेत्र (दिल्ली) ✔️
भारतीय राज्यघटनेच्या अनुच्छेद 239AA(5) नुसार मुख्यमंत्री यांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात आणि इतर मंत्र्यांची नियुक्तीही राष्ट्रपती करतात. मंत्री राष्ट्रपतींच्या मर्जीपर्यंत (During the Pleasure of the President) पदावर राहतात. त्यामुळे हे विधान योग्य आहे.
(b) पाँडिचेरी (पुदुच्चेरी) ✔️ Government of Union Territories Act, 1963 नुसार मुख्यमंत्री व इतर मंत्र्यांची नियुक्ती उपराज्यपाल (Administrator/Lieutenant Governor) करतात आणि ते उपराज्यपालांच्या मर्जीपर्यंत पदावर राहतात. त्यामुळे हे विधान योग्य आहे.
(c) ✔️ MPSC Final Answer Key नुसार योग्य
या विधानात म्हटले आहे की पाँडिचेरीमध्ये मंत्रिमंडळाची कायदेमंडळाप्रती कोणतीही घटनात्मक जबाबदारी नाही आणि ती संकेताद्वारे विकसित झाली आहे.
कायद्याच्या शब्दशः तरतुदीनुसार Government of Union Territories Act, 1963 मध्ये मंत्रिमंडळ विधानसभेस सामूहिकरीत्या जबाबदार असल्याचे नमूद आहे. त्यामुळे हे विधान तांत्रिकदृष्ट्या वादग्रस्त वाटू शकते. मात्र MPSC Final Answer Key मध्ये हे विधान योग्य मानण्यात आले आहे. बहुधा आयोगाने अनुच्छेद 239A मधील मूळ घटनात्मक चौकट आणि संसदीय संकेतांच्या आधारे हा दृष्टिकोन स्वीकारला आहे.
MPSC Final Answer Key नुसार:
✔️ (a) बरोबर
✔️ (b) बरोबर
✔️ (c) बरोबर
महत्त्वाची टीप:
या प्रश्नात MPSC Final Answer Key आणि Government of Union Territories Act, 1963 मधील शाब्दिक तरतुदींमध्ये काही प्रमाणात विसंगती दिसून येते. परीक्षेच्या दृष्टीने मात्र MPSC Final Answer Key ग्राह्य धरून उत्तर द्यावे.
म्हणून MPSC Final Answer Key नुसार योग्य उत्तर पर्याय (4) — (a), (b) आणि (c) आहे.
प्रश्न 51: शेतकऱ्यांच्या उद्धारासाठी कार्यरत म्हणून खालीलपैकी कोणत्या समाजसुधारकाचा प्रथमतः उल्लेख केला जातो ?
(1) कृष्णराव भालेकर
(2) विठ्ठल रामजी शिंदे
(3) राजर्षी शाहू महाराज
(4) महात्मा ज्योतिराव फुले
योग्य उत्तर: (4) महात्मा ज्योतिराव फुले
स्पष्टीकरण: महात्मा ज्योतिराव फुले यांचा शेतकऱ्यांच्या उद्धारासाठी कार्यरत असणारा समाजसुधारक म्हणून सर्वप्रथम व प्रामुख्याने उल्लेख केला जातो. त्यांनी "शेतकऱ्यांचा आसूड" हा ग्रंथ लिहून तत्कालीन शेतकऱ्यांची दुर्दशा, सावकार व जमीनदारांकडून होणारे शोषण, तसेच ब्रिटिश शासनाच्या अन्यायकारक कर पद्धतीवर परखड टीका केली. महात्मा फुले यांनी शेतकऱ्यांच्या सामाजिक व आर्थिक उन्नतीसाठी शिक्षण, जातिभेद निर्मूलन व अंधश्रद्धा निर्मूलनाच्या माध्यमातून व्यापक कार्य केले, त्यामुळे त्यांना शेतकरी चळवळीचे आद्य प्रणेते मानले जाते.
इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:
(1) कृष्णराव भालेकर ❌
हे महात्मा फुले यांचे सहकारी व सत्यशोधक समाजाचे कार्यकर्ते होते, परंतु शेतकऱ्यांच्या उद्धारासाठीचे कार्य प्रथमतः फुले यांच्याशीच संबंधित मानले जाते.
(2) विठ्ठल रामजी शिंदे ❌
हे प्रामुख्याने अस्पृश्यता निवारण व सामाजिक सुधारणा चळवळीशी संबंधित होते, शेतकरी चळवळीशी प्रथमतः नाही.
(3) राजर्षी शाहू महाराज ❌
हे कोल्हापूर संस्थानाचे समाजसुधारक राजे असून त्यांनी आरक्षण व सामाजिक न्यायाच्या क्षेत्रात मोठे कार्य केले, परंतु शेतकरी उद्धाराचे आद्य कार्य फुले यांच्याशीच प्रामुख्याने संबंधित आहे.
त्यामुळे पर्याय (4) महात्मा ज्योतिराव फुले हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 52: भाऊ महाजन यांनी कोणत्या वृत्तपत्रातून सामाजिक विषयावर लेखन केले ?
(a) धूमकेतू
(b) वर्तमान दिपीका
(c) ज्ञानदर्शन
(d) सुधारक
(1) (a) आणि (c)
(2) (a), (b) आणि (c)
(3) (a), (c) आणि (d)
(4) (a), (b), (c) आणि (d)
योग्य उत्तर: (1) (a) आणि (c)
स्पष्टीकरण:
भाऊ महाजन (गोविंद विठ्ठल कुंटे) हे बाळशास्त्री जांभेकर यांच्या 'दर्पण' व 'दिग्दर्शन' या नियतकालिकांतून प्रथम लेखन करत असत. पुढे त्यांनी स्वतःची पुढील नियतकालिके सुरू केली:
'प्रभाकर' (1841) — हे त्यांचे मुख्य साप्ताहिक, ज्यात लोकहितवादींची प्रसिद्ध 'शतपत्रे' प्रकाशित झाली.
(a) धूमकेतू (1853) ✅
'वर्तमानदीपिका' या प्रतिस्पर्धी वृत्तपत्राला उत्तर देण्यासाठी भाऊ महाजन यांनी 'धूमकेतू' हे साप्ताहिक सुरू केले, ज्यातून त्यांनी सामाजिक विषयांवर परखड लेखन केले.
(c) ज्ञानदर्शन (1854) ✅
पाश्चात्त्य विद्यांचा परिचय करून देण्यासाठी व सामाजिक विषयांवर लेखनासाठी त्यांनी 'ज्ञानदर्शन' हे त्रैमासिक सुरू केले.
(b) वर्तमान दिपीका ❌
हे वृत्तपत्र विष्णुबुवा ब्रह्मचारी यांनी वैदिक धर्मावरील टीकेला उत्तर देण्यासाठी सुरू केले होते; ते प्रत्यक्षात 'प्रभाकर'/भाऊ महाजनांचे प्रतिस्पर्धी वृत्तपत्र होते, भाऊ महाजनांचे स्वतःचे नव्हे.
(d) सुधारक ❌
'सुधारक' हे वृत्तपत्र गोपाळ गणेश आगरकर यांनी सुरू केले होते, भाऊ महाजनांशी त्याचा संबंध नाही.
त्यामुळे केवळ (a) धूमकेतू व (c) ज्ञानदर्शन ही भाऊ महाजनांची स्वतःची नियतकालिके आहेत — पर्याय (1) योग्य आहे.
प्रश्न 53: कोल्हापूरच्या छ. शाहू महाराजांनी खालीलपैकी कोणत्या समाजाला नवसंजीवनी दिली ?
(a) समता समाज
(b) प्रार्थना समाज
(c) आर्य समाज
(d) सत्यशोधक समाज
वरीलपैकी कोणते विधान / विधाने बरोबर आहेत ?
(1) (a) आणि (b)
(2) (b) आणि (c)
(3) फक्त (b)
(4) फक्त (d)
योग्य उत्तर: (4) फक्त (d)
स्पष्टीकरण:
महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी 24 सप्टेंबर 1873 रोजी स्थापन केलेला सत्यशोधक समाज हा फुले यांच्या निधनानंतर (1890) काहीसा मंदावला होता. राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज यांच्यावर महात्मा फुले व सत्यशोधक विचारसरणीचा मोठा प्रभाव होता. वेदोक्त प्रकरणातील अनुभवानंतर शाहू महाराज सत्यशोधक विचारसरणीकडे अधिकाधिक आकृष्ट झाले आणि त्यांनी उघडपणे सत्यशोधक तत्त्वांना पाठिंबा दिला. त्यांच्या प्रोत्साहनामुळे व सक्रिय सहकार्यामुळे महाराष्ट्रात सत्यशोधक समाजाचे पुनरुज्जीवन (नवसंजीवनी) झाले — कुलकर्णी वतन बरखास्ती, सत्यशोधक जलशांना पाठिंबा यांसारख्या कृतींतून हे स्पष्ट होते.
इतर पर्याय चूक का आहेत:
(a) समता समाज ❌
हा समाज महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्याशी संबंधित आहे, शाहू महाराजांशी थेट नाही.
(b) प्रार्थना समाज ❌
हा समाज आत्माराम पांडुरंग व न्या. महादेव गोविंद रानडे यांनी स्थापन केला, शाहू महाराजांशी संबंधित नाही.
(c) आर्य समाज ❌
हा समाज स्वामी दयानंद सरस्वती यांनी स्थापन केला, शाहू महाराजांशी संबंधित नाही.
त्यामुळे केवळ (d) सत्यशोधक समाज हे योग्य उत्तर आहे — पर्याय (4) योग्य आहे.
प्रश्न 54: 'अस्पृश्यांची कैफियत' या ग्रंथाशी संबंधित खालीलपैकी कोणते विवरण योग्य आहे ?
(a) महात्मा फुले यांनी 'अस्पृश्यांची कैफियत' ही पुस्तिका लिहिली.
(b) यामध्ये अस्पृश्यांवरील अत्याचाराची कथा आहे.
(c) महात्मा फुले यांनी राणी व्हिक्टोरियांकडे 'अस्पृश्यांची कैफियत' मांडली.
(d) या कैफियतीत अस्पृश्यांवरील अन्यायास जबाबदार ब्रिटिश अधिकारीच आहेत, असे राणी व्हिक्टोरियांना सांगितले.
(1) केवळ (a) विधान बरोबर
(2) (a) आणि (b) बरोबर
(3) (a), (b) आणि (c) बरोबर
(4) (a), (b), (c) आणि (d) बरोबर
योग्य उत्तर: (2) (a) आणि (b) बरोबर
(a) ✅ योग्य
'अस्पृश्यांची कैफियत' हा ग्रंथ महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी लिहिला होता. हा त्यांचा एक अप्रकाशित (unpublished) ग्रंथ आहे.
(b) ✅ योग्य
या ग्रंथात तत्कालीन समाजव्यवस्थेत अस्पृश्यांवर होणाऱ्या अन्याय व अत्याचाराचे विदारक वर्णन/कथा मांडण्यात आली आहे — शेतकऱ्यांचा आसूड या ग्रंथाप्रमाणेच हा ग्रंथही समाजातील पीडित घटकांच्या व्यथांना वाचा फोडणारा आहे.
(c) ❌ अयोग्य
'अस्पृश्यांची कैफियत' हा ग्रंथ अप्रकाशित असल्याने, तो राणी व्हिक्टोरियांकडे सादर करण्यात आल्याचा कोणताही विश्वसनीय ऐतिहासिक पुरावा किंवा नोंद उपलब्ध नाही.
(d) ❌ अयोग्य
हे विधानही (c) प्रमाणेच अपुष्ट व चुकीचे आहे; तसेच फुले यांनी अस्पृश्यांवरील अन्यायासाठी प्रामुख्याने प्रस्थापित उच्चवर्णीय समाजव्यवस्थेला व भिक्षुकशाहीला जबाबदार धरले होते, ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना नव्हे.
त्यामुळे केवळ (a) व (b) ही विधाने योग्य आहेत — पर्याय (2) योग्य आहे.
प्रश्न 55: कामगार चळवळीचे जनक म्हणून कोणास ओळखले जाते ?
(1) दत्ता सामंत
(2) मंगलदास नथुभाई
(3) नारायण लोखंडे
(4) नारायण दुखंडे
योग्य उत्तर: (3) नारायण लोखंडे
स्पष्टीकरण: नारायण मेघाजी लोखंडे यांना भारतातील (विशेषतः महाराष्ट्रातील) कामगार चळवळीचे जनक (Father of Trade Union Movement in India) म्हणून ओळखले जाते. ते महात्मा फुले यांचे सहकारी व सत्यशोधक समाजाचे कार्यकर्ते होते. त्यांनी 1884 मध्ये 'बॉम्बे मिल हॅण्ड्स असोसिएशन' या भारतातील पहिल्या कामगार संघटनेची स्थापना केली, जी गिरणी कामगारांच्या हक्कांसाठी व त्यांच्या समस्यांचे निवारण करण्यासाठी कार्यरत होती. त्यांनी कामगारांसाठी साप्ताहिक सुट्टी, कामाचे तास कमी करणे यांसारख्या मागण्यांसाठी संघर्ष केला व अनेक सुधारणा घडवून आणल्या.
इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:
(1) दत्ता सामंत ❌
हे विसाव्या शतकातील (1980 च्या दशकातील) प्रसिद्ध कामगार नेते होते, विशेषतः मुंबईतील ऐतिहासिक गिरणी कामगार संपाचे नेतृत्व त्यांनी केले होते, परंतु त्यांना कामगार चळवळीचे "जनक" मानले जात नाही.
(2) मंगलदास नथुभाई ❌
हे मुंबईतील प्रसिद्ध उद्योगपती व सामाजिक कार्यकर्ते होते, कामगार चळवळीचे जनक म्हणून ते ओळखले जात नाहीत.
(4) नारायण दुखंडे ❌
हे नाव चुकीचे (विकृत) असून वास्तविक व्यक्ती "नारायण लोखंडे" हीच आहे.
त्यामुळे पर्याय (3) नारायण लोखंडे हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 56: वासुदेव बळवंत फडके यांचा धनिकांच्या घरांवर दरोडे घालण्यामागील मुख्य उद्देश कोणता होता ?
(1) इंग्रज सरकारविरुद्ध सशस्त्र बंडासाठी आवश्यक निधी मिळवणे.
(2) स्वतःसाठी संपत्ती गोळा करून ऐषआरामाचे जीवन जगणे.
(3) समाजात भिती निर्माण करून लोकप्रियता मिळवणे.
(4) राजकीय सत्तेवर त्वरीत नियंत्रण मिळवणे.
योग्य उत्तर: (1) इंग्रज सरकारविरुद्ध सशस्त्र बंडासाठी आवश्यक निधी मिळवणे.
स्पष्टीकरण: वासुदेव बळवंत फडके हे भारतीय सशस्त्र क्रांतिकारी चळवळीचे जनक मानले जातात. त्यांनी ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध सशस्त्र उठाव घडवून आणण्याचा प्रयत्न केला. यासाठी सैन्य उभारणे, शस्त्रास्त्रे खरेदी करणे व इतर लष्करी तयारीसाठी मोठ्या प्रमाणावर आर्थिक निधीची आवश्यकता होती. ही गरज भागवण्यासाठी त्यांनी रामोशी, कोळी व इतर वंचित समाजातील तरुणांना संघटित करून धनिक सावकार व जमीनदारांच्या घरांवर दरोडे घातले. या दरोड्यांमागचा त्यांचा मुख्य हेतू स्वतःच्या फायद्यासाठी नसून, ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध सशस्त्र बंड उभारण्यासाठी आवश्यक निधी व साधनसामग्री जमा करणे हाच होता.
इतर पर्याय चूक का आहेत:
(2) स्वतःसाठी संपत्ती गोळा करून ऐषआरामाचे जीवन जगणे ❌
फडके यांचा हेतू वैयक्तिक स्वार्थासाठी नव्हता; त्यांनी मिळवलेला पैसा क्रांतिकार्यासाठीच वापरला.
(3) समाजात भिती निर्माण करून लोकप्रियता मिळवणे ❌
त्यांचा उद्देश दहशत पसरवणे नसून राष्ट्रीय स्वातंत्र्यलढ्यासाठी संसाधने उभारणे हा होता.
(4) राजकीय सत्तेवर त्वरीत नियंत्रण मिळवणे ❌
त्यांचे ध्येय दीर्घकालीन सशस्त्र क्रांतीद्वारे ब्रिटिश सत्ता उलथवून टाकणे हे होते, तात्काळ सत्ता हस्तगत करणे हे नव्हते.
त्यामुळे पर्याय (1) हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 57: कोल्हापूरच्या बर्वे प्रकरणात खालीलपैकी कोणत्या नेत्यांना डोंगरीच्या तुरुंगात चार महिन्यांची शिक्षा भोगावी लागली होती ?
(a) लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक
(b) गोपाळ गणेश आगरकर
(c) गोपाळ कृष्ण गोखले
(d) विष्णू शास्त्री चिपळूणकर
(1) फक्त (a) आणि (b)
(2) फक्त (b) आणि (c)
(3) फक्त (c) आणि (d)
(4) फक्त (b), (c) आणि (d)
योग्य उत्तर: (1) फक्त (a) आणि (b)
स्पष्टीकरण:
कोल्हापूर संस्थानचे दिवाण बर्वे यांच्याविरुद्ध 'केसरी' व 'मराठा' या वृत्तपत्रांतून टीकात्मक लेखन करण्यात आले होते. या लेखनावरून बर्वे यांनी अब्रुनुकसानीचा (मानहानीचा) खटला दाखल केला. या खटल्यात लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक व गोपाळ गणेश आगरकर यांना दोषी ठरवण्यात येऊन त्यांना डोंगरीच्या तुरुंगात चार महिन्यांची (101 दिवसांची) शिक्षा भोगावी लागली.
(a) लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक ✅
'केसरी'चे संपादक म्हणून त्यांना या प्रकरणात शिक्षा झाली.
(b) गोपाळ गणेश आगरकर ✅
'केसरी'चे तत्कालीन सहसंपादक म्हणून त्यांनाही याच प्रकरणात शिक्षा झाली.
(c) गोपाळ कृष्ण गोखले ❌
हे या बर्वे प्रकरणाशी संबंधित नव्हते; ते नंतरच्या काळात मवाळ राजकारणी व समाजसेवक म्हणून कार्यरत होते.
(d) विष्णू शास्त्री चिपळूणकर ❌
हे 'केसरी'चे संस्थापक असले तरी या विशिष्ट बर्वे प्रकरणातील शिक्षेशी त्यांचा संबंध नव्हता (त्यांचे निधन 1882 मध्येच झाले होते, तर हे प्रकरण नंतरच्या काळातील आहे).
त्यामुळे केवळ (a) व (b) यांनाच या प्रकरणात शिक्षा झाली — पर्याय (1) योग्य आहे.
प्रश्न 58: जोड्या लावा :
संस्था/संघटना
वैशिष्ट्य/कार्य
(a) प्रार्थना समाज
(i) खंडबंदीची चळवळ
(b) सत्यशोधक समाज
(ii) कोल्हापूर येथे उच्च शिक्षणासाठी महाविद्यालय
(c) आर्य समाज
(iii) कोल्हापूर व सातारा प्रभावाची केंद्रे
(d) पुणे सार्वजनिक सभा
(iv) 'आर्य महिला समाज' संस्थेची स्थापना
(1) (a)-(iv), (b)-(iii), (c)-(ii), (d)-(i)
(2) (a)-(iii), (b)-(ii), (c)-(iv), (d)-(i)
(3) (a)-(ii), (b)-(iii), (c)-(iv), (d)-(i)
(4) (a)-(i), (b)-(ii), (c)-(iii), (d)-(iv)
योग्य उत्तर: (1) (a)-(iv), (b)-(iii), (c)-(ii), (d)-(i)
(a) प्रार्थना समाज → (iv) 'आर्य महिला समाज' संस्थेची स्थापना
प्रार्थना समाजाच्या विचारसरणीशी निगडित असलेल्या पंडिता रमाबाई यांनी पुण्यात 'आर्य महिला समाज' या महिला उन्नतीसाठी कार्यरत संस्थेची स्थापना केली.
(b) सत्यशोधक समाज → (iii) कोल्हापूर व सातारा प्रभावाची केंद्रे
महात्मा फुले यांच्या निधनानंतर राजर्षी शाहू महाराजांच्या पाठिंब्यामुळे सत्यशोधक चळवळीचे प्रमुख प्रभावक्षेत्र कोल्हापूर व सातारा हे जिल्हे बनले.
(c) आर्य समाज → (ii) कोल्हापूर येथे उच्च शिक्षणासाठी महाविद्यालय
आर्य समाजाच्या शैक्षणिक प्रसारकार्याचा एक भाग म्हणून उच्च शिक्षणासाठी महाविद्यालय स्थापनेस हातभार लागला.
(d) पुणे सार्वजनिक सभा → (i) खंडबंदीची चळवळ
पुणे सार्वजनिक सभेने शेतकऱ्यांवरील अन्यायकारक जमीन महसूल (खंड) आकारणीविरुद्ध खंडबंदीची चळवळ राबवली.
त्यामुळे पर्याय (1) या सर्व जोड्या योग्यरित्या जुळवतो.
प्रश्न 59: आर्थिक राष्ट्रवाद निर्माण करण्यास खालीलपैकी कोणाचे योगदान आहे ?
(a) भास्कर पांडुरंग तर्खडकर
(b) रामकृष्ण विश्वनाथ
(c) भाऊ महाजन
(d) महादेव गोविंद रानडे
(1) (a), (c) आणि (d)
(2) (a) आणि (d)
(3) (b), (c) आणि (d)
(4) (a), (b), (c) आणि (d)
योग्य उत्तर: (4) (a), (b), (c) आणि (d)
स्पष्टीकरण:
भारतातील आर्थिक राष्ट्रवाद (Economic Nationalism) ही संकल्पना ब्रिटिशांच्या आर्थिक शोषणाविरुद्ध जनमत तयार करणे, स्वदेशी उद्योगांना प्रोत्साहन देणे, भारतीय उद्योगधंद्यांचा विकास आणि आर्थिक स्वावलंबन यांवर आधारित होती. या विचारसरणीच्या निर्मितीत पुढील सर्व व्यक्तींचे महत्त्वपूर्ण योगदान मानले जाते.
(a) भास्कर पांडुरंग तर्खडकर ✅
भास्कर पांडुरंग तर्खडकर यांनी आपल्या लेखनातून ब्रिटिशांच्या आर्थिक धोरणांवर कठोर टीका केली. भारतातील संपत्तीचा होणारा अपव्यय आणि आर्थिक शोषण याकडे त्यांनी लक्ष वेधले. त्यामुळे आर्थिक राष्ट्रवादाच्या प्रारंभीच्या विचारांच्या मांडणीत त्यांचे योगदान महत्त्वाचे मानले जाते.
(b) रामकृष्ण विश्वनाथ ✅
रामकृष्ण विश्वनाथ यांनी 'हिंदुस्थानची प्राचीन व सांप्रतची स्थिती' या ग्रंथातून भारतीय उद्योगधंद्यांची झालेली अधोगती, ब्रिटिश आर्थिक धोरणांचे दुष्परिणाम आणि देशाच्या आर्थिक पुनरुत्थानाची आवश्यकता यांचे विवेचन केले. त्यामुळे त्यांचेही आर्थिक राष्ट्रवादाच्या विकासात महत्त्वाचे स्थान आहे.
(c) भाऊ महाजन ✅
भाऊ महाजन यांनी 'प्रभाकर' साप्ताहिकातून स्वदेशीचा पुरस्कार केला तसेच आर्थिक, सामाजिक व राष्ट्रीय विषयांवर प्रभावी लेखन केले. त्यांच्या लेखनामुळे स्वदेशी आणि आर्थिक स्वावलंबनाची भावना बळकट झाली.
(d) महादेव गोविंद रानडे ✅
न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे यांना 'भारतीय अर्थशास्त्राचे जनक' असे संबोधले जाते. त्यांनी भारतीय अर्थव्यवस्थेतील उणिवा अधोरेखित करून औद्योगिकीकरण, स्वदेशी उद्योगांचा विकास आणि आर्थिक सुधारणा यांचा पुरस्कार केला. आर्थिक राष्ट्रवादाला त्यांनी ठोस वैचारिक दिशा दिली.
MPSC Final Answer Key नुसार:
✔️ (a) भास्कर पांडुरंग तर्खडकर
✔️ (b) रामकृष्ण विश्वनाथ
✔️ (c) भाऊ महाजन
✔️ (d) महादेव गोविंद रानडे
म्हणून MPSC Final Answer Key नुसार योग्य उत्तर पर्याय (4) — (a), (b), (c) आणि (d) आहे.
प्रश्न 60: मुंबईतील कामगार व शेतकरी पक्षाचे मराठी मुखपत्र कोणते ?
(1) क्रांती
(2) नवाकाळ
(3) स्वराज
(4) केसरी
योग्य उत्तर: (1) क्रांती
स्पष्टीकरण: 'क्रांती' हे वृत्तपत्र 1 मे 1927 (कामगार दिन) पासून मुंबई येथून सुरू करण्यात आले. शां. ता. मिरजकर आणि केशव नीलकंठ जोगळेकर यांनी हे वृत्तपत्र सुरू केले. हे वृत्तपत्र कामगार व शेतकरी पक्षाचे (Workers and Peasants Party) अधिकृत मराठी मुखपत्र होते, ज्यातून मार्क्सवादी विचारसरणी व कामगार-शेतकऱ्यांच्या हक्कांसंबंधीचे विचार प्रसारित केले जात असत.
इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:
(2) नवाकाळ ❌
हे वृत्तपत्र ना. भा. खाडिलकर यांनी सुरू केलेले सर्वसाधारण मराठी दैनिक असून ते कामगार-शेतकरी पक्षाचे मुखपत्र नाही.
(3) स्वराज ❌
हे नाव विशिष्टपणे कामगार-शेतकरी पक्षाच्या मुखपत्राशी संबंधित नाही.
(4) केसरी ❌
हे लोकमान्य टिळकांचे प्रसिद्ध वृत्तपत्र असून ते राष्ट्रीय स्वातंत्र्यचळवळीशी संबंधित होते, कामगार-शेतकरी पक्षाचे मुखपत्र नव्हे.
त्यामुळे पर्याय (1) क्रांती हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 61: नॉर्थ सिमिलिपाल वाघांचे अभयारण्य भारतातील कोणत्या राज्यात आहे ?
(1) ओडिशा
(2) पश्चिम बंगाल
(3) आसाम
(4) बिहार
योग्य उत्तर: (1) ओडिशा
स्पष्टीकरण: सिमिलिपाल व्याघ्र प्रकल्प (Similipal Tiger Reserve) हे भारतातील ओडिशा राज्यातील मयूरभंज जिल्ह्यात स्थित आहे. या व्याघ्र प्रकल्पाचे दोन प्रमुख भाग आहेत — नॉर्थ सिमिलिपाल वन्यजीव अभयारण्य (North Simlipal Wildlife Sanctuary) व साउथ सिमिलिपाल वन्यजीव अभयारण्य (South Simlipal Wildlife Sanctuary). सिमिलिपाल हे प्रकल्प व्याघ्र प्रकल्प (Project Tiger) अंतर्गत 1956 मध्ये अभयारण्य म्हणून घोषित करण्यात आले व 1994 मध्ये त्याला राष्ट्रीय उद्यानाचा दर्जा देण्यात आला. हे क्षेत्र समृद्ध जैवविविधतेसाठी तसेच वाघ, हत्ती व इतर वन्यजीवांच्या अधिवासासाठी प्रसिद्ध आहे.
इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:
(2) पश्चिम बंगाल ❌
येथे सुंदरबन व्याघ्र प्रकल्प आहे, सिमिलिपाल नाही.
(3) आसाम ❌
येथे काझीरंगा व मानस व्याघ्र प्रकल्प आहेत, सिमिलिपाल नाही.
(4) बिहार ❌
येथे वाल्मीकी व्याघ्र प्रकल्प आहे, सिमिलिपाल नाही.
त्यामुळे पर्याय (1) ओडिशा हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 62: नदी व त्यावरील धरणे यांच्या जोड्या लावा.
नदी
धरण
(a) कृष्णा
(i) चांदोली
(b) वारणा
(ii) कान्हेर
(c) भोगावती
(iii) धोम
(d) वेण्णा
(iv) राधानगरी
(1) (a)-(i), (b)-(ii), (c)-(iii), (d)-(iv)
(2) (a)-(iii), (b)-(i), (c)-(iv), (d)-(ii)
(3) (a)-(iii), (b)-(iv), (c)-(i), (d)-(ii)
(4) (a)-(ii), (b)-(i), (c)-(iii), (d)-(iv)
योग्य उत्तर: (2) (a)-(iii), (b)-(i), (c)-(iv), (d)-(ii)
(a) कृष्णा → (iii) धोम
धोम धरण हे सातारा जिल्ह्यातील वाई तालुक्यात कृष्णा नदीवर बांधण्यात आले आहे.
(b) वारणा → (i) चांदोली
चांदोली धरण हे सांगली जिल्ह्यात वारणा नदीवर बांधण्यात आले आहे.
(c) भोगावती → (iv) राधानगरी
राधानगरी धरण हे कोल्हापूर जिल्ह्यात भोगावती नदीवर बांधण्यात आले आहे.
(d) वेण्णा → (ii) कान्हेर
कान्हेर धरण हे सातारा जिल्ह्यात वेण्णा नदीवर (जी कृष्णा नदीची उपनदी आहे) बांधण्यात आले आहे.
त्यामुळे पर्याय (2) या सर्व जोड्या योग्यरित्या जुळवतो.
प्रश्न 63: खालील विधानांचा विचार करा :
(a) वनीकरणामुळे जमिनीच्या वरच्या थराची झिज होते व भूजलरेषा खालावते.
(b) निर्वनीकरणामुळे जमिनीचा वरचा थर एकसंघ होऊन भूजलरेषा उंचावते.
(c) भारताच्या ओसाड आणि निमओसाड प्रदेशात अल्कधर्मीय जमिनीमध्ये सोडियम, कॅल्शियम आणि मॅग्नेशियम घटकांचे प्रमाण वाढल्याने या जमिनी सुपीक बनत आहेत.
वरीलपैकी कोणती विधाने चूक आहेत ?
(1) फक्त (a) आणि (b)
(2) फक्त (b) आणि (c)
(3) फक्त (a) आणि (c)
(4) वरील सर्व
योग्य उत्तर: (4) वरील सर्व (सर्व विधाने चूक आहेत)
(a) ❌ चूक
प्रत्यक्षात वनीकरणामुळे (Afforestation) झाडांच्या मुळांमुळे जमिनीचा वरचा थर घट्ट धरून ठेवला जातो, त्यामुळे मातीची धूप/झीज कमी होते आणि पावसाचे पाणी जमिनीत मुरल्याने भूजलरेषा उंचावते (वाढते). दिलेले विधान प्रत्यक्षात निर्वनीकरणाचा परिणाम वर्णन करते, वनीकरणाचा नव्हे.
(b) ❌ चूक
प्रत्यक्षात निर्वनीकरणामुळे (Deforestation) झाडे नष्ट झाल्याने मुळांचा आधार जाऊन मातीची धूप वाढते (जमिनीचा वरचा थर एकसंघ होण्याऐवजी सैल/उघडा पडतो), पावसाचे पाणी वेगाने वाहून जाते आणि जमिनीत न मुरल्याने भूजलरेषा खालावते (कमी होते). दिलेले विधान वास्तविकतेच्या विरुद्ध आहे.
(c) ❌ चूक
प्रत्यक्षात भारताच्या ओसाड व निमओसाड प्रदेशांतील अल्कधर्मीय (क्षारयुक्त) जमिनींमध्ये सोडियम, कॅल्शियम व मॅग्नेशियम यांसारख्या क्षारांचे प्रमाण वाढल्याने जमिनीची सुपीकता घटते, वाढत नाही. अशा जमिनी पिकांच्या वाढीसाठी प्रतिकूल ठरतात, कारण अतिरिक्त क्षारांमुळे जमिनीची जलधारण क्षमता व पोषणमूल्य बिघडते.
त्यामुळे (a), (b) व (c) ही तिन्ही विधाने चुकीची आहेत — पर्याय (4) योग्य आहे.
प्रश्न 64: चुकीच्या जोड्या ओळखा :
संस्था/परिषद
स्थान
(a) जागतिक वन्यजीव कोष
स्वित्झर्लंड
(b) संयुक्त राष्ट्राचा पर्यावरण कार्यक्रम (1972)
स्टॉकहोम
(c) सेंटर फॉर सायन्स अॅण्ड एन्व्हायरनमेंट
भोपाळ
(d) वसुंधरा शिखर परिषद (1992)
ओस्लो
(1) फक्त (a) आणि (c)
(2) फक्त (a) आणि (b)
(3) फक्त (c) आणि (d)
(4) फक्त (b) आणि (d)
योग्य उत्तर: (3) फक्त (c) आणि (d)
(a) जागतिक वन्यजीव कोष — स्वित्झर्लंड ✅ योग्य जोडी
जागतिक वन्यजीव कोष (WWF) चे मुख्यालय ग्लॅन्ड, स्वित्झर्लंड येथे आहे.
(b) संयुक्त राष्ट्राचा पर्यावरण कार्यक्रम (1972) — स्टॉकहोम ✅ योग्य जोडी
1972 साली स्टॉकहोम (स्वीडन) येथे झालेल्या संयुक्त राष्ट्रांच्या मानवी पर्यावरण परिषदेतूनच UNEP (United Nations Environment Programme) या कार्यक्रमाची स्थापना झाली.
(c) सेंटर फॉर सायन्स अॅण्ड एन्व्हायरनमेंट — भोपाळ ❌ चुकीची जोडी
ही पर्यावरणविषयक संशोधन संस्था प्रत्यक्षात नवी दिल्ली येथे स्थित आहे, भोपाळ येथे नाही.
(d) वसुंधरा शिखर परिषद (1992) — ओस्लो ❌ चुकीची जोडी
1992 सालची वसुंधरा शिखर परिषद (Earth Summit) प्रत्यक्षात रिओ दि जानेरो, ब्राझील येथे झाली, ओस्लो (नॉर्वे) येथे नाही.
त्यामुळे (c) व (d) या चुकीच्या जोड्या आहेत — पर्याय (3) योग्य आहे.
प्रश्न 65: जैविक विविधता कायदा 2002 च्या विकेंद्रित रचनेबद्दल खालील विधानांचा विचार करा :
(a) विदेशी व्यक्ती आणि बहुउद्देशीय कंपन्यांना जैविक संसाधनांच्या व्यावसायिक वापरासाठी परवानगी देण्याचा वैधानिक अधिकार राज्य जैवविविधता मंडळांना आहे.
(b) स्थानिक जैवविविधता व्यवस्थापन समित्यांना त्यांच्या हद्दीतून जैविक संसाधने गोळा करणाऱ्या कोणत्याही व्यक्तीवर 'संग्रह शुल्क' आकारण्याचा अधिकार आहे.
(c) राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरण हे केंद्र शासनाच्या दिशानिर्देशांना बांधील नाही.
वरीलपैकी कोणते/ती विधान/विधाने बरोबर आहे/आहेत ?
(1) फक्त (a) आणि (b)
(2) फक्त (b)
(3) फक्त (a) आणि (c)
(4) (a), (b) आणि (c)
योग्य उत्तर: (2) फक्त (b)
जैविक विविधता कायदा, 2002 ची त्रिस्तरीय रचना:
या कायद्यांतर्गत तीन स्तरांवरील संस्था कार्यरत आहेत — राष्ट्रीय स्तरावर राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरण (NBA), राज्य स्तरावर राज्य जैवविविधता मंडळ (SBB), आणि स्थानिक स्तरावर जैवविविधता व्यवस्थापन समित्या (BMC).
(a) ❌ चुकीचे विधान
कायद्याच्या कलम 3 नुसार, विदेशी व्यक्ती, अनिवासी भारतीय (NRI) आणि बहुराष्ट्रीय/परदेशी नियंत्रित कंपन्यांना भारतातील जैविक संसाधनांच्या व्यावसायिक वापरासाठी परवानगी देण्याचा अधिकार राज्य जैवविविधता मंडळाला नसून, राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरणाला (NBA) आहे. त्यामुळे हे विधान चूक आहे.
(b) ✅ योग्य विधान
कलम 41 नुसार, स्थानिक जैवविविधता व्यवस्थापन समित्यांना (BMCs) त्यांच्या हद्दीतील जैविक संसाधने व्यावसायिक वापरासाठी गोळा करणाऱ्या कोणत्याही व्यक्तीकडून 'संग्रह शुल्क' (collection fee) आकारण्याचा अधिकार दिला आहे. त्यामुळे हे विधान योग्य आहे.
(c) ❌ चुकीचे विधान
कलम 27 नुसार, केंद्र शासनाला राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरणाला (NBA) धोरणात्मक बाबींवर आवश्यक ते दिशानिर्देश देण्याचा अधिकार आहे, आणि NBA हे असे दिशानिर्देश पाळण्यास बांधील आहे. त्यामुळे "बांधील नाही" हे विधान चूक आहे.
त्यामुळे केवळ (b) हे विधान बरोबर आहे — पर्याय (2) योग्य आहे.
प्रश्न 66: इंडिया स्टेट ऑफ फॉरेस्ट रिपोर्ट-2023 नुसार, खालीलपैकी कोणत्या वर्गाच्या वनांचे क्षेत्र महाराष्ट्रात सर्वाधिक आहे ?
(1) अतिशय घनदाट वने
(2) खुली वने
(3) खुरटी वने
(4) यापैकी नाही
योग्य उत्तर: (2) खुली वने
स्पष्टीकरण:
भारतीय वन सर्वेक्षण (Forest Survey of India - FSI) द्वारा प्रसिद्ध केलेल्या इंडिया स्टेट ऑफ फॉरेस्ट रिपोर्ट-2023 (ISFR 2023) नुसार, वनांचे वर्गीकरण छत्रावरण घनतेनुसार (canopy density) तीन प्रकारांत केले जाते:
- अतिशय घनदाट वने (Very Dense Forest): छत्रावरण घनता 70% किंवा त्याहून अधिक
- मध्यम घनदाट वने (Moderately Dense Forest): छत्रावरण घनता 40% ते 70%
- खुली वने (Open Forest): छत्रावरण घनता 10% ते 40%
महाराष्ट्रातील एकूण वनक्षेत्रापैकी सर्वाधिक मोठा हिस्सा हा खुल्या वनांचा (Open Forest) आहे, कारण राज्यातील अनेक भागांत मानवी हस्तक्षेप, वृक्षतोड व शेतीविस्तारामुळे वनांची घनता कमी झालेली आहे, त्यामुळे विरळ छत्रावरण असलेल्या खुल्या वनांचे प्रमाण इतर दोन्ही वर्गांपेक्षा (अतिशय घनदाट व मध्यम घनदाट) जास्त आहे.
त्यामुळे पर्याय (2) खुली वने हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 67: खालीलपैकी कोणत्या ठिकाणी सर्वाधिक सर्वसमावेशक पर्यावरणीय प्रदूषण निर्देशांक (CEPI) आहे ?
(1) वापी
(2) अंकलेश्वर
(3) गाझीयाबाद
(4) चंद्रपूर
योग्य उत्तर: # प्रश्न क्र.67 रद्द करण्यात आलेला आहे.
प्रश्न 68: 2001 च्या भारतीय जनगणनेनुसार कोणत्या राज्यात सर्वात जास्त लोकसंख्येची घनता होती ?
(1) बिहार
(2) उत्तर प्रदेश
(3) गोवा
(4) पश्चिम बंगाल
योग्य उत्तर: (4) पश्चिम बंगाल
स्पष्टीकरण:
2001 च्या भारतीय जनगणनेनुसार, पश्चिम बंगाल राज्यात भारतातील सर्व राज्यांमध्ये (केंद्रशासित प्रदेश वगळता) सर्वाधिक लोकसंख्येची घनता होती — दर चौरस किमी सुमारे 903 व्यक्ती. सुपीक गंगेच्या त्रिभुज प्रदेशामुळे व दाट औद्योगिकीकरणामुळे पश्चिम बंगालमध्ये ही घनता सर्वाधिक होती.
इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:
(1) बिहार ❌
2001 साली बिहारची लोकसंख्येची घनता सुमारे 881 प्रति चौ.किमी होती, जी पश्चिम बंगालपेक्षा कमी होती. मात्र 2011 च्या जनगणनेत बिहारने पश्चिम बंगालला मागे टाकून सर्वाधिक घनतेचे राज्य (1106 प्रति चौ.किमी) होण्याचा मान मिळवला.
(2) उत्तर प्रदेश ❌
उत्तर प्रदेशाची घनता जास्त असली तरी ती पश्चिम बंगाल व बिहारपेक्षा कमी होती.
(3) गोवा ❌
गोव्याची लोकसंख्येची घनता तुलनेने कमी आहे, कारण ते एक लहान व कमी लोकसंख्येचे राज्य आहे.
त्यामुळे 2001 च्या जनगणनेनुसार पर्याय (4) पश्चिम बंगाल हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 69: खाली दिलेल्या पर्वत शिखरांचा उंचीनुसार चढता क्रम लावा.
प्रश्न 70: खालीलपैकी कोणते विधान/ने हे/ही भारताच्या प्रस्तावित औद्योगिक/आर्थिक कॉरिडॉरबाबत सत्य आहेत ?
(a) दिल्ली-मुंबई औद्योगिक कॉरिडॉर हा जपानच्या मदतीने पूर्ण केला जाईल.
(b) चेन्नई-बेंगलूरू औद्योगिक कॉरिडॉरचा फायदा कर्नाटक, आंध्र प्रदेश आणि तामिळनाडू या राज्यांना होईल.
(c) बेंगलूरू-मुंबई आर्थिक कॉरिडॉरचा विकास चीनच्या मदतीने होईल.
संकेतांक :
(1) फक्त (a) आणि (b)
(2) (a), (b) आणि (c)
(3) फक्त (c)
(4) फक्त (a) आणि (c)
योग्य उत्तर: (1) फक्त (a) आणि (b)
(a) दिल्ली-मुंबई औद्योगिक कॉरिडॉर — जपानच्या मदतीने ✅ योग्य
दिल्ली-मुंबई औद्योगिक कॉरिडॉर (DMIC) हा भारत सरकार व जपान सरकार यांच्या संयुक्त सहकार्याने विकसित केला जात आहे. जपान इंटरनॅशनल कोऑपरेशन एजन्सी (JICA) या प्रकल्पासाठी तांत्रिक व आर्थिक सहाय्य पुरवत आहे.
(b) चेन्नई-बेंगलूरू औद्योगिक कॉरिडॉर — कर्नाटक, आंध्र प्रदेश व तामिळनाडू ✅ योग्य
चेन्नई-बेंगलूरू औद्योगिक कॉरिडॉर (CBIC) हा तामिळनाडू, आंध्र प्रदेश व कर्नाटक या तीन दक्षिणी राज्यांमधून जातो व त्यांना याचा लाभ होणार आहे.
(c) बेंगलूरू-मुंबई आर्थिक कॉरिडॉर — चीनच्या मदतीने ❌ चूक
बेंगलूरू-मुंबई आर्थिक कॉरिडॉर (BMEC) हा प्रत्यक्षात युनायटेड किंगडम (ब्रिटन) च्या सहकार्याने विकसित केला जात आहे, चीनच्या मदतीने नाही.
त्यामुळे केवळ (a) व (b) ही विधाने सत्य आहेत — पर्याय (1) योग्य आहे.
प्रश्न 71: खालील विधानांचा विचार करा :
(a) धातूंची प्रतिरोधकता ही वाढत्या तापमानानुसार वाढते.
(b) अणू अधिक वेगाने आणि अधिक अंतरापर्यंत उच्च विस्तारासह कंपन करतात ज्यामुळे इलेक्ट्रॉन व अणूंच्या टकरींची वारंवारिता वाढते.
(1) दोन्ही विधाने बरोबर आहेत परंतु (b) हे (a) चे योग्य स्पष्टीकरण नाही.
(2) दोन्ही विधाने बरोबर आहेत व (b) हे (a) चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
(3) विधान (a) सत्य आहे पण (b) हे चुकीचे आहे.
(4) विधान (b) सत्य आहे पण (a) हे चुकीचे आहे.
योग्य उत्तर: (2) दोन्ही विधाने बरोबर आहेत व (b) हे (a) चे योग्य स्पष्टीकरण आहे.
वैज्ञानिक स्पष्टीकरण:
(a) ✅ सत्य
धातूंची विद्युत प्रतिरोधकता (Resistivity) ही तापमान वाढल्यास वाढते — हा एक सुस्थापित भौतिकीय गुणधर्म आहे. म्हणूनच धातूंना "धन तापमान गुणांक (positive temperature coefficient)" असलेले पदार्थ म्हटले जाते.
(b) ✅ सत्य
तापमान वाढल्यावर धातूतील अणू अधिक ऊर्जायुक्त होऊन अधिक वेगाने व मोठ्या विस्तारासह (amplitude) कंपन पावू लागतात. यामुळे धातूतून प्रवाहित होणारे मुक्त इलेक्ट्रॉन व कंपन पावणारे अणू यांच्यातील टकरींची (collisions) वारंवारिता वाढते.
(b) हे (a) चे योग्य स्पष्टीकरण कसे आहे?
इलेक्ट्रॉन व अणूंमधील टकरींची वारंवारिता वाढल्याने इलेक्ट्रॉनच्या प्रवाहात अधिक अडथळा (resistance) निर्माण होतो, आणि याच कारणामुळे धातूची प्रतिरोधकता तापमानवाढीसोबत वाढते. त्यामुळे (b) हे (a) या विधानामागील नेमके कारण स्पष्ट करते.
त्यामुळे दोन्ही विधाने सत्य असून (b) हे (a) चे योग्य स्पष्टीकरण आहे — पर्याय (2) योग्य आहे.
प्रश्न 72: खालील विधानांपैकी योग्य उत्तर निवडा :
(a) किरणोत्सार मोजण्यासाठी क्युरी (Ci) हे एकक वापरले जाते.
(b) किरणोत्सारी केंद्रकांचे अर्धआयुष्य मोजण्यासाठी 'मीटर' हे एकक आहे.
(c) सूर्यावर हायड्रोजनच्या विखंडनामुळे (fission) ऊर्जा तयार होते.
(d) गॅमा कणांवर ऋण भार असतो.
(1) फक्त चौथे (d) विधान सत्य आहे.
(2) फक्त पहिले (a) विधान सत्य आहे.
(3) पहिले (a), दुसरे (b), तिसरे (c) विधाने सत्य आहेत.
(4) वरील सर्व विधाने सत्य आहेत.
योग्य उत्तर: (2) फक्त पहिले (a) विधान सत्य आहे.
(a) ✅ सत्य
किरणोत्सार (radioactivity) मोजण्यासाठी क्युरी (Curie - Ci) हे एकक वापरले जाते. 1 क्युरी म्हणजे प्रति सेकंद 3.7 × 10¹⁰ किरणोत्सर्जनाची क्रिया. (आंतरराष्ट्रीय एकक पद्धतीत यासाठी 'बेकरेल (Bq)' हे SI एकक वापरले जाते, परंतु क्युरी हे देखील मान्यताप्राप्त पारंपरिक एकक आहे.)
(b) ❌ चूक
किरणोत्सारी केंद्रकांचे अर्धआयुष्य (Half-life) हे वेळेच्या एककांत (सेकंद, मिनिटे, तास, वर्षे इ.) मोजले जाते, 'मीटर' (जे लांबीचे एकक आहे) मध्ये नाही. त्यामुळे हे विधान चुकीचे आहे.
(c) ❌ चूक
सूर्यावर ऊर्जा ही हायड्रोजनच्या संमीलनामुळे (nuclear fusion) — म्हणजे हायड्रोजनच्या केंद्रकांचे एकत्रीकरण होऊन हेलियम तयार होण्याच्या प्रक्रियेतून — निर्माण होते, विखंडनामुळे (fission) नव्हे. विखंडन ही अणुभट्ट्यांमध्ये (nuclear reactors) वापरली जाणारी प्रक्रिया आहे. त्यामुळे हे विधान चुकीचे आहे.
(d) ❌ चूक
गॅमा किरण (कण) हे विद्युत चुंबकीय प्रारण (electromagnetic radiation/photons) असून त्यांच्यावर कोणताही विद्युत भार नसतो (उदासीन/neutral) — ना धन ना ऋण. त्यामुळे "ऋण भार असतो" हे विधान चुकीचे आहे.
त्यामुळे केवळ (a) हे विधान सत्य आहे — पर्याय (2) योग्य आहे.
प्रश्न 73: खालीलपैकी कोणता तरंग हा अवतरंग (Transverse) नाही आणि अनुतरंग (Longitudinal) ही नाही ?
(1) ध्वनीतरंग
(2) प्रकाशतरंग
(3) स्वनातीत तरंग
(4) पाण्याच्या पृष्ठभागावरील तरंग
योग्य उत्तर: (4) पाण्याच्या पृष्ठभागावरील तरंग
तरंगांचे प्रकार: अनुतरंग (Longitudinal Wave): ज्यामध्ये माध्यमातील कणांचे कंपन हे तरंगाच्या प्रसाराच्या दिशेला समांतर असते (उदा. ध्वनीतरंग, स्वनातीत तरंग).
अवतरंग (Transverse Wave): ज्यामध्ये माध्यमातील कणांचे कंपन हे तरंगाच्या प्रसाराच्या दिशेला लंब असते (उदा. प्रकाशतरंग व इतर विद्युतचुंबकीय तरंग).
(1) ध्वनीतरंग ❌
हा शुद्ध अनुतरंग (Longitudinal Wave) आहे — हवेतील कण तरंगाच्या दिशेने पुढे-मागे कंपन पावतात.
(2) प्रकाशतरंग ❌
हा शुद्ध अवतरंग (Transverse Wave) आहे — विद्युत व चुंबकीय क्षेत्रे प्रसाराच्या दिशेला लंब दिशेने कंपन पावतात.
(3) स्वनातीत तरंग (Ultrasonic Wave) ❌
हा देखील ध्वनीतरंगाप्रमाणेच अनुतरंग (Longitudinal Wave) आहे, फक्त त्याची वारंवारिता मानवी श्रवणक्षमतेपेक्षा जास्त असते.
(4) पाण्याच्या पृष्ठभागावरील तरंग ✅
हे तरंग शुद्ध अनुतरंग किंवा शुद्ध अवतरंग नसून, त्यात पाण्याचे कण वर्तुळाकार/लंबवर्तुळाकार गतीने (circular/elliptical motion) कंपन पावतात — म्हणजे त्यात अनुतरंग व अवतरंग या दोन्ही गुणधर्मांचे मिश्रण असते. त्यामुळे या तरंगाला शुद्धतः अवतरंग किंवा अनुतरंग असे वर्गीकृत करता येत नाही.
त्यामुळे पर्याय (4) हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 74: खालीलपैकी सिमेंटचा प्रमुख व महत्त्वाचा घटक कोणता आहे ?
(1) कॅल्शियम कार्बोनेट
(2) कॅल्शियम ऑक्साईड
(3) कॅल्शियम सल्फेट
(4) सिलिकॉन ऑक्साईड
योग्य उत्तर: (2) कॅल्शियम ऑक्साईड
स्पष्टीकरण:
सिमेंटच्या रासायनिक संघटनामध्ये कॅल्शियम ऑक्साईड (Calcium Oxide - CaO) हा सर्वाधिक प्रमाणात (सुमारे 60% ते 67%) आढळणारा आणि सर्वात महत्त्वाचा घटक आहे. यालाच सामान्यतः चुना (Lime) असे म्हणतात. सिमेंटला मजबुती, टिकाऊपणा आणि आवश्यक रासायनिक गुणधर्म प्राप्त करून देण्यात या घटकाची प्रमुख भूमिका असते.
पर्यायांचे विश्लेषण:
(1) कॅल्शियम कार्बोनेट ❌
कॅल्शियम कार्बोनेट (CaCO₃) हा चुनखडीचा प्रमुख घटक असून तो सिमेंट निर्मितीसाठी कच्चा माल म्हणून वापरला जातो. मात्र अंतिम सिमेंटमधील प्रमुख रासायनिक घटक कॅल्शियम ऑक्साईड असतो.
(2) कॅल्शियम ऑक्साईड ✅
सिमेंटमधील सर्वाधिक प्रमाणात आढळणारा आणि सर्वात महत्त्वाचा रासायनिक घटक म्हणजे कॅल्शियम ऑक्साईड (CaO) होय. त्यामुळे हा योग्य पर्याय आहे.
(3) कॅल्शियम सल्फेट ❌
कॅल्शियम सल्फेट (जिप्सम) सिमेंटमध्ये केवळ अल्प प्रमाणात मिसळले जाते. त्याचा उपयोग सिमेंटचा सेट होण्याचा वेग नियंत्रित करण्यासाठी केला जातो.
(4) सिलिकॉन ऑक्साईड ❌
सिलिकॉन ऑक्साईड (SiO₂) हा सिमेंटमधील महत्त्वाचा घटक असला तरी त्याचे प्रमाण कॅल्शियम ऑक्साईडपेक्षा कमी असते. त्यामुळे तो प्रमुख घटक मानला जात नाही.
त्यामुळे कॅल्शियम ऑक्साईड (CaO) हा सिमेंटचा प्रमुख व महत्त्वाचा घटक असल्यामुळे पर्याय (2) योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 75: विद्युत उपकरणांच्या निर्मितीमध्ये तांब्याला स्वस्त पर्याय म्हणून खालीलपैकी कोणाचा वापर केला जातो ?
(1) अॅल्युमिनियम
(2) लोह
(3) जस्त
(4) सिलिकॉन
योग्य उत्तर: (1) अॅल्युमिनियम
स्पष्टीकरण: अॅल्युमिनियम (Aluminium) हे तांब्यापेक्षा स्वस्त, हलके व मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असलेले धातू असून, त्याची विद्युत वाहकता (electrical conductivity) देखील चांगली आहे (जरी तांब्यापेक्षा किंचित कमी असली तरी). त्यामुळे विद्युत तारा, वीज वाहून नेणाऱ्या ओव्हरहेड लाईन्स तसेच इतर विद्युत उपकरणांच्या निर्मितीत खर्च कमी करण्यासाठी तांब्याऐवजी अॅल्युमिनियमचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. विशेषतः वजनाने हलके असल्यामुळे लांब पल्ल्याच्या विद्युत वाहक तारांसाठी (transmission lines) अॅल्युमिनियम अधिक सोयीस्कर व किफायतशीर ठरते.
इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:
(2) लोह ❌
लोहाची विद्युत वाहकता तांबे व अॅल्युमिनियमपेक्षा खूपच कमी आहे, तसेच ते गंजण्याची शक्यता जास्त असल्याने विद्युत वाहक म्हणून याचा फारसा वापर होत नाही.
(3) जस्त ❌
जस्ताचा वापर प्रामुख्याने गॅल्वनायझेशन (गंजरोधक लेप) साठी केला जातो, विद्युत वाहक म्हणून त्याचा व्यापक वापर होत नाही.
(4) सिलिकॉन ❌
सिलिकॉन हे धातू नसून अर्धसंवाहक (semiconductor) आहे, त्याचा वापर इलेक्ट्रॉनिक चिप्स व सौर पेशींमध्ये होतो, सर्वसाधारण विद्युत वाहक तार म्हणून नाही.
त्यामुळे पर्याय (1) अॅल्युमिनियम हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 76: आपण एका आवर्तात डावीकडून उजवीकडे जाताना अणू त्रिज्येमध्ये सामान्य घट होण्याचे प्राथमिक कारण काय आहे ?
(1) मुख्य ऊर्जा पातळीच्या संख्येत वाढ
(2) प्रभावी अणूप्रभारात वाढ
(3) आतील इलेक्ट्रॉनच्या परिरक्षण प्रभावात वाढ
(4) केंद्रकातील प्रोटॉनची संख्या कमी होणे
योग्य उत्तर: (2) प्रभावी अणूप्रभारात वाढ
वैज्ञानिक स्पष्टीकरण:
आवर्त सारणीत डावीकडून उजवीकडे जाताना, प्रत्येक पुढील मूलद्रव्यात केंद्रकातील प्रोटॉनची संख्या (अणुक्रमांक) वाढते आणि नवीन इलेक्ट्रॉन हा त्याच मुख्य ऊर्जा पातळीत (शेल) जोडला जातो. यामुळे प्रभावी अणूप्रभार (Effective Nuclear Charge - Zeff) — म्हणजे बाह्यतम इलेक्ट्रॉनवर केंद्रकाकडून जाणवणारा निव्वळ धन प्रभार — वाढतो.
प्रभावी अणूप्रभार वाढल्यामुळे केंद्रक हे बाह्यतम इलेक्ट्रॉनांना अधिक जोरात स्वतःकडे आकर्षित करते, त्यामुळे इलेक्ट्रॉन केंद्रकाच्या अधिक जवळ खेचले जातात व अणूचा आकार (त्रिज्या) कमी होतो.
इतर पर्याय चूक का आहेत:
(1) मुख्य ऊर्जा पातळीच्या संख्येत वाढ ❌
एका आवर्तात (row) डावीकडून उजवीकडे जाताना मुख्य ऊर्जा पातळी (शेल क्रमांक) बदलत नाही, ती स्थिर राहते; ती फक्त एका गटातून दुसऱ्या गटात (स्तंभात) खाली जाताना वाढते.
(3) आतील इलेक्ट्रॉनच्या परिरक्षण प्रभावात वाढ ❌
प्रत्यक्षात आवर्तात डावीकडून उजवीकडे जाताना आतील (कोर) इलेक्ट्रॉनांची संख्या बदलत नसल्याने परिरक्षण प्रभाव (shielding effect) साधारणपणे स्थिर राहतो, तो वाढत नाही.
(4) केंद्रकातील प्रोटॉनची संख्या कमी होणे ❌
वास्तविक याच्या उलट, आवर्तात डावीकडून उजवीकडे जाताना प्रोटॉनची संख्या (अणुक्रमांक) वाढते, कमी होत नाही.
त्यामुळे पर्याय (2) प्रभावी अणूप्रभारात वाढ हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 77: सहा टोके व तीन अक्षतंतू असलेल्या सिलिकामय कंटिकांचा सांगाडा हे वैशिष्ट्य रंध्रीय प्राणीसंघाच्या कोणत्या वर्गाचे आहे ?
(1) डेमोस्पॉनजीया
(2) हेक्झाक्टीनेलिडा
(3) क्यालक्यारिया
(4) मिक्झोस्पॉनजिया
योग्य उत्तर: (2) हेक्झाक्टीनेलिडा
स्पष्टीकरण: हेक्झाक्टीनेलिडा (Hexactinellida) हा रंध्रीय प्राणीसंघातील (Phylum Porifera) एक वर्ग असून, याला सामान्यतः "काचेचे स्पंज" (Glass Sponges) असेही म्हणतात. या वर्गातील प्राण्यांच्या सांगाड्यात सिलिकामय कंटिका (siliceous spicules) असतात, ज्यांना सहा टोके (six rays) व तीन परस्परलंब अक्षतंतू (three axes) असतात — म्हणजेच त्रि-अक्षीय षट्किरणी (triaxon hexactine) रचना. या वैशिष्ट्यपूर्ण रचनेमुळेच या वर्गाला "हेक्झाक्टीनेलिडा" हे नाव मिळाले आहे (हेक्झा = सहा).
इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:
(1) डेमोस्पॉनजीया ❌
या वर्गातील स्पंजांमध्ये सिलिकामय कंटिका असल्या तरी त्या एक-अक्षीय किंवा चतुर्अक्षीय (मोनॅक्झॉन किंवा टेट्रॅक्झॉन) असतात, तसेच काहींमध्ये स्पंजिन तंतूही आढळतात; सहा टोकी व त्रि-अक्षीय रचना हे या वर्गाचे वैशिष्ट्य नाही.
(3) क्यालक्यारिया ❌
या वर्गातील स्पंजांचा सांगाडा हा कॅल्शियम कार्बोनेटयुक्त (calcareous) कंटिकांचा बनलेला असतो, सिलिकामय नव्हे.
(4) मिक्झोस्पॉनजिया ❌
हा एक फारसा प्रचलित नसलेला/असामान्य गट असून, तो सहा टोकी सिलिकामय कंटिकांच्या वैशिष्ट्याशी संबंधित नाही.
त्यामुळे पर्याय (2) हेक्झाक्टीनेलिडा हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 78: खालील जोड्या जुळवा :
माशाचे नाव
या सामान्य नावाने ओळख
(a) हिप्पोकॅम्पस
(i) पाईप फिश
(b) एक्सोसोटस
(ii) बासरी मासा
(c) सिन्ननाथस
(iii) उडणारा मासा
(d) फिस्टुलेरिया
(iv) सागरी घोडा
(1) (a)-(iv), (b)-(iii), (c)-(i), (d)-(ii)
(2) (a)-(iii), (b)-(iv), (c)-(ii), (d)-(i)
(3) (a)-(i), (b)-(ii), (c)-(iii), (d)-(iv)
(4) (a)-(ii), (b)-(i), (c)-(iv), (d)-(iii)
योग्य उत्तर: (1) (a)-(iv), (b)-(iii), (c)-(i), (d)-(ii)
(a) हिप्पोकॅम्पस (Hippocampus) → (iv) सागरी घोडा
हिप्पोकॅम्पस या वंशातील माशांना त्यांच्या घोड्यासारख्या दिसणाऱ्या डोक्यामुळे "सागरी घोडा (Sea Horse)" असे सामान्य नाव आहे.
(b) एक्सोसोटस (Exocoetus) → (iii) उडणारा मासा
एक्सोसोटस या वंशातील माशांचे पंखासारखे मोठे परांचे पर हवेत उडी घेण्यास (glide) मदत करतात, म्हणून त्यांना "उडणारा मासा (Flying Fish)" म्हणतात.
(c) सिन्ननाथस (Syngnathus) → (i) पाईप फिश
सिन्ननाथस या वंशातील माशांचे शरीर लांब, नळीसारखे (पाईपसारखे) असते, म्हणून त्यांना "पाईप फिश (Pipe Fish)" म्हणतात.
(d) फिस्टुलेरिया (Fistularia) → (ii) बासरी मासा
फिस्टुलेरिया या वंशातील माशांचा जबडा लांब, निमुळता व बासरीसारखा असतो, म्हणून त्यांना "बासरी मासा (Flute Fish)" म्हणतात.
त्यामुळे पर्याय (1) या सर्व जोड्या योग्यरित्या जुळवतो.
प्रश्न 79: खालील प्राणी संघ व त्यांची शारिरीक वैशिष्ट्ये यांच्या योग्य त्या जोड्या लावा.
प्राणी संघ
शारिरीक वैशिष्ट्य
(a) चपटकृमी संघ
(i) मऊ
(b) आंतरदेह गृही संघ
(ii) काटेरी त्वचा
(c) कंटकचर्मी संघ
(iii) पट्टकृमी
(d) मृदकाय संघ
(iv) पोकळ आतडे
(1) (a)-(i), (b)-(ii), (c)-(iii), (d)-(iv)
(2) (a)-(ii), (b)-(i), (c)-(iv), (d)-(iii)
(3) (a)-(iv), (b)-(ii), (c)-(iii), (d)-(i)
(4) (a)-(iii), (b)-(iv), (c)-(ii), (d)-(i)
योग्य उत्तर: (4) (a)-(iii), (b)-(iv), (c)-(ii), (d)-(i)
(a) चपटकृमी संघ (Platyhelminthes) → (iii) पट्टकृमी
या संघातील प्राण्यांचे शरीर चपटे (सपाट, पानासारखे) असते; याचे प्रातिनिधिक व सुपरिचित उदाहरण म्हणजे पट्टकृमी (Tapeworm - Taenia).
(b) आंतरदेह गृही संघ (Coelenterata/Cnidaria) → (iv) पोकळ आतडे
या संघातील प्राण्यांच्या शरीरात एकच केंद्रीय पोकळी (gastrovascular cavity) असते, जी पचन व शोषण या दोन्ही कार्यांसाठी वापरली जाते — म्हणजेच पोकळ आतडे हे त्यांचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे (उदा. हायड्रा, जेलीफिश).
(c) कंटकचर्मी संघ (Echinodermata) → (ii) काटेरी त्वचा
या संघाचे नावच "कंटकचर्मी" (कंटक = काटा, चर्म = त्वचा) यावरून सूचित होते — त्यांच्या शरीरावर कॅल्शियमयुक्त काटेरी बाह्यकंकाल (स्पाईन्स) असते (उदा. स्टारफिश, सी अर्चिन).
(d) मृदकाय संघ (Mollusca) → (i) मऊ
"मृदकाय" या नावाचाच अर्थ "मऊ शरीर असलेले" असा होतो; या संघातील प्राण्यांचे शरीर मऊ असते, जे बऱ्याचदा कठीण कवचाने झाकलेले असते (उदा. गोगलगाय, ऑक्टोपस).
त्यामुळे पर्याय (4) या सर्व जोड्या योग्यरित्या जुळवतो.
प्रश्न 80: आंबा या वनस्पतीचे शास्त्रीय नाव काय आहे ?
(1) मुसा सँक्टम
(2) ऑसिमम सॅक्टम
(3) मँजीफेरा इंडिका
(4) रोझा गॅलिका
योग्य उत्तर: (3) मँजीफेरा इंडिका
स्पष्टीकरण:
आंबा (Mango) या फळझाडाचे शास्त्रीय (द्विपद नामकरण पद्धतीनुसारचे) नाव 'Mangifera indica' (मँजीफेरा इंडिका) असे आहे. हे नाव अॅनाकार्डिएसी (Anacardiaceae) या कुळात मोडते, आणि 'इंडिका' हा शब्द भारतातील उगमस्थान दर्शवतो, कारण आंबा हा मूळचा भारतीय उपखंडातील फळ मानला जातो.
इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:
(1) मुसा सँक्टम (Musa sapientum/paradisiaca) ❌
हे शास्त्रीय नाव केळी (Banana) या फळझाडाचे आहे, आंब्याचे नाही.
(2) ऑसिमम सॅक्टम (Ocimum sanctum) ❌
हे शास्त्रीय नाव तुळस (Holy Basil) या वनस्पतीचे आहे, आंब्याचे नाही.
(4) रोझा गॅलिका (Rosa gallica) ❌
हे शास्त्रीय नाव गुलाब (Rose) या फुलझाडाच्या एका प्रजातीचे आहे, आंब्याचे नाही.
त्यामुळे पर्याय (3) मँजीफेरा इंडिका हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 81: सल्फरयुक्त बुरशीनाशके हे खालीलपैकी कोणत्या रोग नियंत्रणात प्रभावी आहेत ?
(1) भुरी आणि तांबेरा रोग
(2) मर रोग
(3) करपा (फळकुज) रोग
(4) रोपमर रोग
योग्य उत्तर: (1) भुरी आणि तांबेरा रोग
स्पष्टीकरण: सल्फर (गंधक) युक्त बुरशीनाशके ही सुरक्षित व पर्यावरणपूरक बुरशीनाशके मानली जातात, आणि भाजीपाला पिके, फळबागा तसेच फुलबागांमध्ये प्रामुख्याने भुरी (Powdery Mildew) व तांबेरा (Rust) या बुरशीजन्य रोगांच्या नियंत्रणासाठी प्रभावीपणे वापरली जातात. सल्फर हे बुरशीच्या पेशींमधील श्वसनक्रियेत अडथळा आणून बुरशीची वाढ थांबवते.
इतर पर्याय चूक का आहेत:
(2) मर रोग ❌
हा रोग प्रामुख्याने फ्युजॅरियम (Fusarium) किंवा व्हर्टिसिलियम या मातीजन्य बुरशींमुळे होतो, आणि यासाठी कार्बेन्डाझिम, थायरम यांसारखी वेगळी बुरशीनाशके वापरली जातात.
(3) करपा (फळकुज) रोग ❌
हा रोग नियंत्रित करण्यासाठी सामान्यतः मॅन्कोझेब, कॉपर ऑक्सिक्लोराईड यांसारखी बुरशीनाशके वापरली जातात.
(4) रोपमर रोग ❌
हा रोग (Damping off) प्रामुख्याने पायथियम व फायटोप्थोरा या बुरशींमुळे होतो, आणि यासाठी मेटॅलॅक्सिल किंवा कॅप्टन यांसारखी बुरशीनाशके अधिक प्रभावी असतात.
त्यामुळे पर्याय (1) भुरी आणि तांबेरा रोग हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 82: ज्वारी दाणे स्मटस् (काजळी) रोग ________ मुळे होतो.
(1) एक्सोबॉसिडियम व्हेक्सॅनस
(2) सर्कोस्पोरा झिंगीबेरी
(3) स्पेसेलोथिका सोरगी
(4) अल्टरनेरिया ब्रासिका
योग्य उत्तर: (3) स्पेसेलोथिका सोरगी
स्पष्टीकरण:
ज्वारीवरील दाणे स्मट (काजळी) रोग (Grain Smut) हा Sphacelotheca sorghi (स्पेसेलोथिका सोरगी) या बुरशीमुळे होतो. या रोगात ज्वारीच्या कणसातील दाण्यांचे रूपांतर काळ्या, काजळीसारख्या बीजाणूंच्या (spores) पुंजक्यात होते, ज्यामुळे उत्पादनावर व धान्याच्या गुणवत्तेवर विपरीत परिणाम होतो. हा बीजजन्य (seed-borne) रोग असून बियाणे प्रक्रियेद्वारे (उदा. कार्बेन्डाझिम किंवा थायरमची बीजप्रक्रिया) याचे नियंत्रण केले जाते.
इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:
(1) एक्सोबॉसिडियम व्हेक्सॅनस ❌
ही बुरशी वेगळ्या पिकांवरील (उदा. काही फळझाडांवरील) रोगांशी संबंधित आहे, ज्वारीच्या दाणे स्मटशी संबंधित नाही.
(2) सर्कोस्पोरा झिंगीबेरी ❌
ही बुरशी आले (Ginger) पिकावरील पानांवरील ठिपके रोगाशी (Leaf Spot) संबंधित आहे, ज्वारीशी नाही.
(4) अल्टरनेरिया ब्रासिका ❌
ही बुरशी कोबीवर्गीय (Brassica) पिकांवरील करपा रोगाशी संबंधित आहे, ज्वारीशी नाही.
त्यामुळे पर्याय (3) स्पेसेलोथिका सोरगी हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 83: मूलभूत जी.पी.एस. (GPS) डिझाईनमध्ये असलेल्या कोडपैकी कोणता कोड सहसा लष्करी उपयोगासाठी राखीव असतो ?
(1) कोर्स/अॅक्विझिशन कोड (C/A)
(2) प्रिसिजन कोड (P)
(3) स्यूडोंरँडम नॉईज कोड (PRN)
(4) मोड्यूलेट W कोड
योग्य उत्तर: (2) प्रिसिजन कोड (P)
स्पष्टीकरण:
मूळ जी.पी.एस. (GPS) डिझाईनमध्ये दोन प्रकारचे रेंजिंग कोड समाविष्ट आहेत:
1. कोर्स/अॅक्विझिशन कोड (C/A Code) — हा कोड सामान्य नागरिकांसाठी मुक्तपणे उपलब्ध आहे.
2. प्रिसिजन कोड (P Code) ✅ — हा कोड सामान्यतः लष्करी उपयोगासाठी राखीव असतो. हा कोड C/A कोडपेक्षा जास्त वेगाने (10.23 MHz) प्रसारित होतो व त्याची अचूकता अधिक असते. सुरक्षिततेसाठी हा P कोड अनेकदा W-कोडसह मॉड्युलेट करून P(Y) कोड या स्वरूपात एन्क्रिप्ट केला जातो, जो केवळ अधिकृत लष्करी उपकरणांनाच डीक्रिप्ट करता येतो.
इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:
(1) कोर्स/अॅक्विझिशन कोड (C/A) ❌
हा कोड सामान्य नागरी वापरासाठी मुक्तपणे उपलब्ध असतो, लष्करी वापरासाठी राखीव नाही.
(3) स्यूडोंरँडम नॉईज कोड (PRN) ❌
हा एक सर्वसाधारण संज्ञा असून, C/A व P या दोन्ही कोडसाठी वापरली जाणारी सांकेतिक क्रमश्रेणी (sequence) आहे, हा स्वतंत्र लष्करी कोड नाही.
(4) मोड्यूलेट W कोड ❌
W-कोड हा P कोडला एन्क्रिप्ट करण्यासाठी वापरला जाणारा अतिरिक्त एन्क्रिप्शन कोड आहे (यातून P(Y) कोड तयार होतो), परंतु मूलभूत GPS डिझाईनमधील मूळ दोन कोडांपैकी हा एक स्वतंत्र मूळ कोड नाही.
त्यामुळे पर्याय (2) प्रिसिजन कोड (P) हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 84: भारतीय हवाई छायाचित्राचे ________ हे प्रमाण आदर्श मानण्यात येते.
(1) 1 : 15,000 ते 1 : 25,000
(2) 1 : 25,000 ते 1 : 30,000
(3) 1 : 17,000 ते 1 : 10,000
(4) 1 : 26,000 ते 1 : 28,000
योग्य उत्तर: # प्रश्न क्र.84 रद्द करण्यात आलेला आहे.
प्रश्न 85: विद्युत चुंबकीय लहरींच्या मूलभूत गुणधर्मांची निवड करा :
(a) तरंगलांबी
(b) वेग
(c) वारंवारिता
(d) रिझोल्युशन
(1) फक्त (d)
(2) फक्त (a), (b) आणि (d)
(3) फक्त (a) आणि (b)
(4) फक्त (a), (b) आणि (c)
योग्य उत्तर: (4) फक्त (a), (b) आणि (c)
विद्युत चुंबकीय लहरींचे (Electromagnetic Waves) मूलभूत गुणधर्म:
(a) तरंगलांबी (Wavelength) ✅
ही लहरीच्या दोन सलग शिखरांमधील (किंवा गर्तांमधील) अंतर दर्शवते — विद्युत चुंबकीय लहरीचा हा एक मूलभूत गुणधर्म आहे.
(b) वेग (Velocity) ✅
सर्व विद्युत चुंबकीय लहरी निर्वातात प्रकाशाच्या वेगाने (सुमारे 3×10⁸ मी/से) प्रवास करतात — हा देखील त्यांचा मूलभूत गुणधर्म आहे.
(c) वारंवारिता (Frequency) ✅
प्रति सेकंद होणाऱ्या कंपनांची संख्या दर्शवणारा हा गुणधर्मही विद्युत चुंबकीय लहरींचा मूलभूत गुणधर्म आहे. (तरंगलांबी, वारंवारिता व वेग हे तिन्ही परस्परसंबंधित असतात — वेग = तरंगलांबी × वारंवारिता.)
(d) रिझोल्युशन (Resolution) ❌
रिझोल्युशन हा विद्युत चुंबकीय लहरीचा स्वतःचा मूलभूत भौतिक गुणधर्म नसून, तो रिमोट सेन्सिंग उपकरणांच्या (सेन्सर्सच्या) प्रतिमा टिपण्याच्या क्षमतेशी संबंधित एक तांत्रिक संकल्पना आहे.
त्यामुळे केवळ (a), (b) आणि (c) हे विद्युत चुंबकीय लहरींचे मूलभूत गुणधर्म आहेत — पर्याय (4) योग्य आहे.
प्रश्न 86: हवाईछायाचित्रे व सुदूरसंवेदन प्रतिमांचे वाचन पुढील कोणकोणत्या अंगास अनुसरून करावे लागते ?
(a) आकृती, आकार
(b) छाया, जागा
(c) छटा, प्रारूप
(1) (a) आणि (b)
(2) (b) आणि (c)
(3) फक्त (a)
(4) (a), (b) आणि (c)
योग्य उत्तर: (4) (a), (b) आणि (c)
हवाईछायाचित्रे व सुदूरसंवेदन प्रतिमांच्या वाचनाचे (Image Interpretation) घटक:
सुदूरसंवेदन प्रतिमा व हवाई छायाचित्रांचे विश्लेषण/वाचन करताना खालील मूलभूत घटकांचा (interpretation elements) विचार करावा लागतो:
(a) आकृती (Shape) व आकार (Size) ✅
वस्तूचा भौमितिक आकार व तिचा प्रत्यक्ष आकार (मोठा/लहान) हे ओळखण्यासाठी महत्त्वाचे घटक आहेत.
(b) छाया (Shadow) व जागा (Site/Location) ✅
वस्तूची छाया तिच्या उंचीबद्दल माहिती देते, तर तिचे भौगोलिक स्थान (site) वस्तूची ओळख पटवण्यास मदत करते.
(c) छटा (Tone) व प्रारूप (Pattern) ✅
प्रतिमेतील रंगछटा (काळा-पांढरा किंवा रंगीत तीव्रता) व वस्तूंची मांडणी/रचनेचा साचा (pattern) हे देखील महत्त्वाचे ओळख घटक आहेत.
या सर्व घटकांव्यतिरिक्त पोत (texture), संलग्नता (association) व उंची (height) हे घटकही वाचनासाठी वापरले जातात.
त्यामुळे (a), (b) व (c) हे सर्व घटक हवाईछायाचित्रे व सुदूरसंवेदन प्रतिमांच्या वाचनासाठी आवश्यक आहेत — पर्याय (4) योग्य आहे.
प्रश्न 87: Cloud Computing मध्ये कोणते सेवा मॉडेल वापरकर्त्यांना Virtual Machine मध्ये थेट प्रवेश प्रदान करते जिथे ते आवश्यकतेनुसार कोणतीही Operating System किंवा Software चालवू शकतात ?
(1) SaaS (Software as a Service)
(2) PaaS (Platform as a Service)
(3) IaaS (Infrastructure as a Service)
(4) DaaS (Data as a Service)
योग्य उत्तर: (3) IaaS (Infrastructure as a Service)
स्पष्टीकरण: IaaS (Infrastructure as a Service) या सेवा मॉडेलमध्ये क्लाऊड सेवा पुरवठादार वापरकर्त्यांना व्हर्च्युअल मशीन्स (Virtual Machines), स्टोरेज, नेटवर्किंग यांसारखी मूलभूत संगणकीय पायाभूत सुविधा (infrastructure) थेट पुरवतो. वापरकर्त्यांना या व्हर्च्युअल मशीनवर संपूर्ण नियंत्रण मिळते — ते स्वतःच्या आवडीनुसार कोणतीही ऑपरेटिंग सिस्टिम (Windows, Linux इ.) स्थापित करू शकतात, व त्यावर आवश्यक ते सॉफ्टवेअर चालवू शकतात. उदा. Amazon EC2, Microsoft Azure Virtual Machines, Google Compute Engine.
इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:
(1) SaaS (Software as a Service) ❌
यामध्ये पूर्णपणे तयार असलेले अॅप्लिकेशन/सॉफ्टवेअर थेट वापरण्यासाठी दिले जाते (उदा. Gmail, Google Docs); वापरकर्त्याला अंतर्गत Operating System किंवा Infrastructure मध्ये प्रवेश दिला जात नाही.
(2) PaaS (Platform as a Service) ❌
यामध्ये विकसकांना (developers) अॅप्लिकेशन तयार करण्यासाठी एक तयार प्लॅटफॉर्म (development environment) दिला जातो, परंतु त्यांना अंतर्गत सर्व्हर/OS व्यवस्थापनाची गरज नसते किंवा प्रवेशही नसतो (उदा. Google App Engine, Heroku).
(4) DaaS (Data as a Service) ❌
यामध्ये डेटा सेवा (माहिती/डेटासेट्स) पुरवली जाते, हे Virtual Machine किंवा Infrastructure शी संबंधित नाही.
त्यामुळे पर्याय (3) IaaS (Infrastructure as a Service) हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 88: खालीलपैकी कोणता ई-शासन प्रकार देशांतर्गत किंवा परदेशी सरकारांदरम्यान सुरक्षित आणि संरक्षित परस्पर संबंध प्रदान करतो ?
(1) G2C
(2) G2B
(3) G2G
(4) G2E
योग्य उत्तर: (3) G2G
स्पष्टीकरण: G2G (Government to Government) हा ई-शासन (e-Governance) चा एक प्रकार असून, तो देशांतर्गत विविध सरकारी विभाग/यंत्रणा यांच्यातील तसेच देशांतर्गत व परदेशी सरकारांमधील सुरक्षित व संरक्षित माहितीची देवाणघेवाण व परस्परसंबंध प्रस्थापित करण्यासाठी वापरला जातो. यामध्ये विविध सरकारी संस्था, विभाग व अभिकरणे यांच्यात डेटा शेअरिंग, समन्वय व सहकार्य वाढवण्यासाठी डिजिटल प्रणालींचा वापर केला जातो.
इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:
(1) G2C (Government to Citizen) ❌
हा प्रकार सरकार व सर्वसामान्य नागरिक यांच्यातील सेवा व माहितीच्या देवाणघेवाणीशी संबंधित आहे (उदा. ऑनलाइन बिल भरणा, प्रमाणपत्र मिळवणे).
(2) G2B (Government to Business) ❌
हा प्रकार सरकार व व्यावसायिक/व्यापारी संस्था यांच्यातील व्यवहारांशी संबंधित आहे (उदा. परवाने, कर भरणा).
(4) G2E (Government to Employee) ❌
हा प्रकार सरकार व स्वतःचे कर्मचारी यांच्यातील अंतर्गत सेवा व माहितीच्या देवाणघेवाणीशी संबंधित आहे (उदा. वेतन, पेन्शन, कर्मचारी नोंदी).
त्यामुळे पर्याय (3) G2G हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 89: ________ याला सॉफ्टवेअर डिबगिंग म्हणून ओळखले जाते.
(1) संगणकीकृत करण्याचे कार्य ओळखणे
(2) प्रोग्राम कोड तयार करणे
(3) अल्गोरिदम तयार करणे
(4) प्रोग्राम कोडमधील त्रुटी शोधणे आणि दुरूस्त करणे
योग्य उत्तर: (4) प्रोग्राम कोडमधील त्रुटी शोधणे आणि दुरूस्त करणे
स्पष्टीकरण: सॉफ्टवेअर डिबगिंग (Software Debugging) ही संगणक प्रोग्रामिंगमधील एक महत्त्वाची प्रक्रिया आहे, ज्यामध्ये प्रोग्राम कोडमध्ये असलेल्या त्रुटी (bugs/errors) शोधून काढल्या जातात व त्या दुरुस्त केल्या जातात, जेणेकरून प्रोग्राम अपेक्षेप्रमाणे व त्रुटीविरहित कार्य करू शकेल. ही प्रक्रिया सॉफ्टवेअर विकास प्रक्रियेतील (Software Development Life Cycle) एक अनिवार्य टप्पा असतो, जो प्रोग्राम चाचणी (testing) नंतर केला जातो.
इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:
(1) संगणकीकृत करण्याचे कार्य ओळखणे ❌
ही समस्या विश्लेषण (Problem Analysis) या प्रक्रियेतील प्राथमिक टप्पा आहे, डिबगिंग नव्हे.
(2) प्रोग्राम कोड तयार करणे ❌
ही प्रक्रिया "कोडिंग" (Coding) या नावाने ओळखली जाते, डिबगिंग नव्हे.
(3) अल्गोरिदम तयार करणे ❌
ही प्रक्रिया "अल्गोरिदम डिझाईन" या टप्प्यात मोडते, डिबगिंगशी संबंधित नाही.
त्यामुळे पर्याय (4) हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 90: IP address version-4 (IPv4) मध्ये किती बिटस् असतात ?
(1) 128 बिटस्
(2) 64 बिटस्
(3) 256 बिटस्
(4) 32 बिटस्
योग्य उत्तर: (4) 32 बिटस्
स्पष्टीकरण: IPv4 (Internet Protocol version 4) हा इंटरनेट प्रोटोकॉलचा जुना व सर्वाधिक प्रचलित प्रकार असून, त्यात प्रत्येक IP ॲड्रेस 32 बिट्स लांबीचा असतो. हा ॲड्रेस चार भागांत (ऑक्टेट्स) विभागलेला असतो, प्रत्येक भाग 8 बिट्सचा (म्हणजे 8×4=32 बिट्स) असतो, आणि तो सामान्यतः दशांश स्वरूपात (उदा. 192.168.1.1) दर्शवला जातो. 32 बिट्समुळे एकूण 2³² (सुमारे 4.29 अब्ज) युनिक ॲड्रेस तयार होऊ शकतात.
इतर पर्यायांचे स्पष्टीकरण:
(1) 128 बिटस् ❌
हे IPv6 या पुढील पिढीच्या इंटरनेट प्रोटोकॉलच्या ॲड्रेसची लांबी आहे, IPv4 ची नाही.
(2) 64 बिटस् ❌
ही लांबी IPv4 किंवा IPv6 यापैकी कोणत्याही मानक IP ॲड्रेस लांबीशी जुळत नाही.
(3) 256 बिटस् ❌
ही लांबी देखील कोणत्याही मानक IP ॲड्रेस आवृत्तीशी जुळत नाही.
त्यामुळे पर्याय (4) 32 बिटस् हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 91: योग्य जोड्या जुळवा :
व्यापार सिद्धांत
सिद्धांताचे जनक
(a) आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचा तुलनात्मक व्यय सिद्धांत
(i) हेकश्चर ओहलीन
(b) केवल लाभ सिद्धांत
(ii) डेव्हिड रिकार्डो
(c) घटक-देणगी सिद्धांत
(iii) अॅडम्स स्मिथ
(d) राष्ट्रीय स्पर्धात्मक सिद्धांत
(iv) मायकेल पोर्टर
(1) (a)-(iii), (b)-(iv), (c)-(i), (d)-(ii)
(2) (a)-(ii), (b)-(iii), (c)-(i), (d)-(iv)
(3) (a)-(ii), (b)-(iii), (c)-(iv), (d)-(i)
(4) (a)-(iv), (b)-(iii), (c)-(ii), (d)-(i)
योग्य उत्तर: (2) (a)-(ii), (b)-(iii), (c)-(i), (d)-(iv)
(a) आंतरराष्ट्रीय व्यापाराचा तुलनात्मक व्यय सिद्धांत → (ii) डेव्हिड रिकार्डो
तुलनात्मक व्यय सिद्धांत (Theory of Comparative Cost Advantage) हा डेव्हिड रिकार्डो यांनी मांडला, ज्यानुसार प्रत्येक देशाने ज्या वस्तूंच्या उत्पादनात त्याला तुलनात्मक फायदा आहे, त्याच वस्तूंचे उत्पादन व निर्यात करावी.
(b) केवल लाभ सिद्धांत → (iii) अॅडम्स स्मिथ
केवल लाभ सिद्धांत (Theory of Absolute Advantage) हा अॅडम स्मिथ यांनी मांडला, ज्यानुसार प्रत्येक देशाने ज्या वस्तूंच्या उत्पादनात त्याला निरपेक्ष (केवल) फायदा आहे, त्याच वस्तूंचे उत्पादन करावे.
(c) घटक-देणगी सिद्धांत → (i) हेकश्चर ओहलीन
घटक-देणगी सिद्धांत (Factor Endowment Theory) हा एली हेकश्चर व बर्टिल ओहलीन यांनी मांडला, ज्यानुसार देशांमधील उत्पादन घटकांच्या (श्रम, भांडवल इ.) उपलब्धतेतील फरकामुळे आंतरराष्ट्रीय व्यापार घडतो.
(d) राष्ट्रीय स्पर्धात्मक सिद्धांत → (iv) मायकेल पोर्टर
राष्ट्रीय स्पर्धात्मक सिद्धांत (National Competitive Advantage Theory / Porter's Diamond Model) हा मायकेल पोर्टर यांनी मांडला, ज्यात राष्ट्रांच्या स्पर्धात्मकतेवर परिणाम करणाऱ्या घटकांचे विश्लेषण केले आहे.
त्यामुळे पर्याय (2) या सर्व जोड्या योग्यरित्या जुळवतो.
प्रश्न 92: नवव्या पंचवार्षिक योजनाकाळात राष्ट्रीय उत्पन्नात असमाधानकारक वृद्धी होण्यास कोणते घटक जबाबदार आहेत ?
(1) कृषी व वस्तू निर्माण क्षेत्रांचा अल्प वृद्धीदर
(2) परकीय भांडवलाची कमी आयात आणि भारतावरील कर्ज
(3) परकीय भांडवलाची कमी आयात आणि सेवा क्षेत्राची कमी उत्पादकता
(4) लोकसंख्या वाढीचा ताण
योग्य उत्तर: (1) कृषी व वस्तू निर्माण क्षेत्रांचा अल्प वृद्धीदर
स्पष्टीकरण:
नवव्या पंचवार्षिक योजनेच्या (1997-2002) काळात राष्ट्रीय उत्पन्नाचा (GDP) वृद्धीदर अपेक्षेप्रमाणे साध्य होऊ शकला नाही. या काळातील क्षेत्रनिहाय वार्षिक सरासरी वृद्धीदर पुढीलप्रमाणे होता:
- कृषी क्षेत्र: केवळ 2.44% (अत्यंत कमी)
- उद्योग/वस्तू निर्माण क्षेत्र: केवळ 4.29% (अपेक्षेपेक्षा कमी)
- सेवा क्षेत्र: 7.87% (तुलनेने चांगली कामगिरी)
यावरून स्पष्ट होते की, नवव्या योजनेतील राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या असमाधानकारक वृद्धीस कृषी क्षेत्र व वस्तू निर्माण (उद्योग) क्षेत्र या दोन्ही क्षेत्रांचा अत्यल्प वृद्धीदर हा प्रमुख जबाबदार घटक होता, कारण सेवा क्षेत्राने चांगली कामगिरी करूनही एकूण अर्थव्यवस्थेचा वृद्धीदर उद्दिष्टापर्यंत पोहोचू शकला नाही.
इतर पर्याय चूक का आहेत:
(2), (3), (4) ❌
परकीय भांडवल, कर्जभार, सेवा क्षेत्राची उत्पादकता किंवा लोकसंख्या वाढ हे घटक नवव्या योजनेतील अल्प वृद्धीदराचे प्रमुख/थेट अधिकृत कारण म्हणून नोंदवले गेलेले नाहीत; प्रत्यक्षात सेवा क्षेत्राने चांगली कामगिरी केली होती.
त्यामुळे पर्याय (1) हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 93: अप्रत्यक्ष करप्रणालीत सुधारणा सुचविण्यासाठी ________ मध्ये एल.के. झा यांच्या अध्यक्षतेखाली अप्रत्यक्ष करप्रणाली चौकशी समिती स्थापन करण्यात आली होती.
(1) मे 1953
(2) जुलै 1976
(3) मार्च 1991
(4) डिसेंबर 2001
योग्य उत्तर: (2) जुलै 1976
स्पष्टीकरण:
भारतातील अप्रत्यक्ष करप्रणालीत (Indirect Taxation) सुधारणा सुचविण्यासाठी भारत सरकारने जुलै 1976 मध्ये एल.के. झा (L.K. Jha) यांच्या अध्यक्षतेखाली अप्रत्यक्ष करप्रणाली चौकशी समिती (Indirect Taxation Enquiry Committee) स्थापन केली. या समितीने केंद्रीय, राज्य व स्थानिक पातळीवरील अप्रत्यक्ष करांच्या रचनेचा सखोल अभ्यास करून, उत्पादन शुल्काचे टप्प्याटप्प्याने मूल्यवर्धित कर (VAT) मध्ये रूपांतर करण्याची शिफारस केली — ज्याला "MANVAT" (Manufacturing level VAT) असे संबोधले गेले. या समितीने आपला अहवाल 1978 साली सादर केला, आणि याच शिफारशींच्या आधारे पुढे 1986 साली MODVAT योजना सुरू करण्यात आली.
इतर पर्याय चूक का आहेत:
(1) मे 1953 ❌ — ही तारीख या समितीच्या स्थापनेशी जुळत नाही.
(3) मार्च 1991 ❌ — ही तारीख राजा जे. चेलैया यांच्या नेतृत्वाखालील कर सुधारणा समितीच्या (Tax Reforms Committee) स्थापनेशी (ऑगस्ट 1991) जवळची आहे, झा समितीशी नाही.
(4) डिसेंबर 2001 ❌ — ही तारीख विजय केळकर समितीच्या (2002) कालखंडाच्या जवळची आहे, झा समितीशी नाही.
त्यामुळे पर्याय (2) जुलै 1976 हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 94: सोळाव्या वित्त आयोगासंदर्भात पुढील विधाने विचारात घ्या :
(a) अरविंद पानगढिया हे सोळाव्या वित्त आयोगाचे अध्यक्ष आहेत.
(b) सोळाव्या वित्त आयोगाची मुदत 1 एप्रिल 2026 ते 31 मार्च 2031 अशी आहे.
वरीलपैकी कोणते विधान / विधाने बरोबर आहेत ?
(1) (a) व (b) दोन्ही बरोबर आहेत
(2) (a) चूक (b) बरोबर
(3) (a) व (b) दोन्ही चूक
(4) (a) बरोबर (b) चूक
योग्य उत्तर: (1) (a) व (b) दोन्ही बरोबर आहेत
(a) ✅ योग्य डॉ. अरविंद पानगढिया (NITI आयोगाचे माजी उपाध्यक्ष) यांची 31 डिसेंबर 2023 रोजी सोळाव्या वित्त आयोगाचे (16th Finance Commission) अध्यक्ष म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. या आयोगाने 17 नोव्हेंबर 2025 रोजी राष्ट्रपतींना आपला अहवाल सादर केला, जो 1 फेब्रुवारी 2026 रोजी संसदेत मांडण्यात आला.
(b) ✅ योग्य
सोळाव्या वित्त आयोगाची शिफारस मुदत (Award Period) ही 1 एप्रिल 2026 ते 31 मार्च 2031 या पाच वर्षांच्या कालावधीसाठी आहे.
त्यामुळे (a) व (b) ही दोन्ही विधाने योग्य आहेत — पर्याय (1) योग्य आहे.
प्रश्न 95: सहकारी विकास निधी (CDF) बद्दल योग्य विधान/ने कोणती आहेत ?
(a) त्याची स्थापना नाबार्डने केली आहे.
(b) त्याची स्थापना 1993 मध्ये केली गेली.
(c) सहकारी पतसंस्थांचे मजबुतीकरण हे या योजनेचे एक उद्देश्य आहे.
(1) फक्त (a) आणि (b)
(2) फक्त (b) आणि (c)
(3) फक्त (a), (b) आणि (c)
(4) फक्त (a)
योग्य उत्तर: (3) फक्त (a), (b) आणि (c)
(a) त्याची स्थापना नाबार्डने केली आहे. ✅ योग्य
सहकारी विकास निधी (Cooperative Development Fund - CDF) याची स्थापना नाबार्डच्या (NABARD) संचालक मंडळाने 2 फेब्रुवारी 1993 रोजी झालेल्या 69व्या बैठकीत घेतलेल्या निर्णयानुसार, NABARD कायदा 1981 च्या कलम 45 अंतर्गत करण्यात आली.
(b) त्याची स्थापना 1993 मध्ये केली गेली. ✅ योग्य
सुरुवातीला 10 कोटी रुपयांच्या निधीसह ही योजना 1993 साली सुरू करण्यात आली, जो निधी नंतर नाबार्डच्या वार्षिक नफ्यातून वेळोवेळी वाढवण्यात आला (सध्या हा निधी सुमारे 200 कोटी रुपयांचा आहे).
(c) सहकारी पतसंस्थांचे मजबुतीकरण हे या योजनेचे एक उद्देश्य आहे. ✅ योग्य
या निधीचा मुख्य उद्देश प्राथमिक कृषी पतसंस्था (PACS) व कमकुवत ग्रामीण सहकारी बँका (RCBs) यांसारख्या तळागाळातील सहकारी पतसंस्थांना संसाधन उभारणी, मनुष्यबळ विकास व कार्यक्षमता सुधारण्यासाठी सहाय्य करून त्यांचे मजबुतीकरण करणे हा आहे.
त्यामुळे (a), (b) व (c) ही तिन्ही विधाने योग्य आहेत — पर्याय (3) योग्य आहे.
प्रश्न 96: शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDG) भारत निर्देशांक 2023-24 संदर्भात पुढील विधाने विचारात घ्या :
(a) या निर्देशांकाद्वारे सर्व राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांची शाश्वत विकास उद्दिष्टांच्या (SDGs) संदर्भातील प्रगती 113 निर्देशकांच्या आधारे मोजली जाते, जी राष्ट्रीय निर्देशक ढांचा (National Indicator Framework) शी सुसंगत आहे.
(b) प्रत्येक राज्य व केंद्रशासित प्रदेशासाठी सर्व 17 शाश्वत विकास उद्दिष्टांवर (SDGs) उद्दिष्टनिहाय गुण गणना केली जाते.
(c) एखाद्या राज्य किंवा केंद्रशासित प्रदेशाचा एकत्रित गुण क्रमांक (Composite Score) हा निर्देशांकात समाविष्ट असलेल्या SDGs वरील उद्दिष्टनिहाय गुणांचे एकत्रीकरण करून निश्चित केला जातो.
(d) या निर्देशांकात ० गुण मिळणे म्हणजे त्या राज्याने किंवा केंद्रशासित प्रदेशाने मूल्यांकनातील SDG उद्दिष्टे पूर्णपणे साध्य केली आहेत असे दर्शविते.
वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत ?
(1) फक्त (a) आणि (b)
(2) फक्त (a) आणि (c)
(3) फक्त (b) आणि (d)
(4) (a), (b) आणि (c)
योग्य उत्तर: (2) फक्त (a) आणि (c)
विधाननिहाय विश्लेषण:
(a) ✅ बरोबर SDG India Index 2023-24 मध्ये सर्व राज्ये व केंद्रशासित प्रदेशांची शाश्वत विकास उद्दिष्टांतील प्रगती 113 निर्देशकांच्या आधारे मोजली जाते. हे निर्देशक राष्ट्रीय निर्देशक ढाचा (National Indicator Framework - NIF) यांच्याशी सुसंगत आहेत. त्यामुळे हे विधान योग्य आहे.
(b) ❌ चुकीचे
विधानात "सर्व 17 SDGs" वर उद्दिष्टनिहाय गुण गणना केली जाते असे म्हटले आहे. मात्र SDG India Index 2023-24 मध्ये Goal 14 (Life Below Water) हा सर्व राज्यांना लागू नसल्यामुळे Composite Score मध्ये समाविष्ट केलेला नाही. त्यामुळे प्रत्यक्षात सर्व 17 SDGs साठी गुणांकन केले जात नाही. म्हणून हे विधान तांत्रिकदृष्ट्या अयोग्य आहे.
(c) ✅ बरोबर
प्रत्येक राज्य किंवा केंद्रशासित प्रदेशाचा Composite Score हा निर्देशांकात समाविष्ट असलेल्या SDGs च्या उद्दिष्टनिहाय गुणांचे एकत्रीकरण करून निश्चित केला जातो. 2023-24 च्या आवृत्तीत हे एकत्रीकरण लागू असलेल्या SDGs वर आधारित आहे. त्यामुळे हे विधान योग्य आहे.
(d) ❌ चुकीचे
SDG India Index मध्ये 100 गुण म्हणजे संबंधित राज्याने शाश्वत विकास उद्दिष्टे पूर्णपणे साध्य केली आहेत, तर 0 गुण म्हणजे सर्वात कमी प्रगती दर्शवितात. त्यामुळे हे विधान चुकीचे आहे.
MPSC Final Answer Key नुसार (a) आणि (c) हीच विधाने योग्य मानली गेली आहेत. विशेषतः (b) मधील "सर्व 17 SDGs" हा शब्दप्रयोग तांत्रिकदृष्ट्या अचूक नसल्यामुळे ते विधान चुकीचे धरले गेले आहे.
त्यामुळे पर्याय (2) – फक्त (a) आणि (c) हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 97: व्यापार चक्रातील आकुंचन या कालावधीत अर्थव्यवस्थेत खालीलपैकी कोणते बदल होतात ?
(a) वस्तू व सेवांच्या किंमतीत वाढ
(b) वास्तविक GDP मधील घट
(c) रोजगारात घट
(d) गुंतवणुकीत घट
(1) फक्त (a)
(2) फक्त (a) आणि (b)
(3) फक्त (a), (b) आणि (c)
(4) फक्त (b), (c) आणि (d)
योग्य उत्तर: (4) फक्त (b), (c) आणि (d)
व्यापार चक्रातील आकुंचन (Contraction) टप्प्याची वैशिष्ट्ये:
व्यापार चक्राच्या (Business Cycle) आकुंचन टप्प्यात अर्थव्यवस्थेची एकंदर कामगिरी मंदावते. या काळात:
(b) वास्तविक GDP मधील घट ✅
आकुंचनाच्या काळात एकूण उत्पादन व वास्तविक राष्ट्रीय उत्पन्न (Real GDP) घटते — हे आकुंचनाचे प्रमुख लक्षण आहे.
(c) रोजगारात घट ✅
उत्पादन घटल्यामुळे उद्योगांना कामगार कपात करावी लागते, परिणामी बेरोजगारी वाढते व रोजगारात घट होते.
(d) गुंतवणुकीत घट ✅
भविष्यातील मागणीबाबत अनिश्चितता व निराशाजनक आर्थिक वातावरणामुळे व्यावसायिक व खाजगी गुंतवणूक घटते.
(a) वस्तू व सेवांच्या किंमतीत वाढ ❌
आकुंचनाच्या काळात प्रत्यक्षात एकूण मागणी घटल्याने वस्तू व सेवांच्या किंमती वाढण्याऐवजी सामान्यतः स्थिर राहतात किंवा घटतात (अपस्फीतीकडे कल — disinflation/deflation); किंमती वाढणे हे विस्ताराच्या (Expansion) किंवा तेजीच्या (Boom) टप्प्याचे लक्षण असते, आकुंचनाचे नाही.
त्यामुळे केवळ (b), (c) व (d) हे बदल आकुंचन कालावधीत घडतात — पर्याय (4) योग्य आहे.
प्रश्न 98: लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांताच्या दुसऱ्या टप्प्यात मृत्यू दर कमी आणि ________ दिसून येतो.
(1) जनन दर कमी
(2) जनन दर स्थिर
(3) जनन दर जास्त
(4) यापैकी नाही
योग्य उत्तर: (3) जनन दर जास्त
स्पष्टीकरण:
लोकसंख्या संक्रमण सिद्धांतानुसार (Demographic Transition Theory) एकूण चार (किंवा पाच) टप्पे मानले जातात. दुसऱ्या टप्प्यात, वैद्यकीय सुविधा, स्वच्छता व पोषण यांतील सुधारणांमुळे मृत्यू दर वेगाने कमी होतो, परंतु सामाजिक-सांस्कृतिक कारणांमुळे व शिक्षणाच्या अभावामुळे जनन दर (जन्मदर) मात्र उच्चच राहतो. यामुळे या टप्प्यात एकूण लोकसंख्येत वेगाने वाढ (population explosion) होते.
त्यामुळे पर्याय (3) जनन दर जास्त हे योग्य उत्तर आहे.
प्रश्न 99: महाराष्ट्र मानव विकास अहवाल 2012 नुसार मानव विकासाच्या खालीलपैकी कोणत्या निर्देशकांमध्ये जिल्ह्यांतर्गत राज्यभर असमानता कायम आहे ?
(a) उत्पन्न
(b) अर्भक जीवन शक्यता
(c) एकूण साक्षरता
(d) स्थूल पटनोंदणी प्रमाण
(1) फक्त (a) आणि (b)
(2) फक्त (a), (c) आणि (d)
(3) (a), (b), (c) आणि (d)
(4) फक्त (b), (c) आणि (d)
योग्य उत्तर: (3) (a), (b), (c) आणि (d)
स्पष्टीकरण:
महाराष्ट्र मानव विकास अहवाल 2012 नुसार, राज्यातील विविध जिल्ह्यांदरम्यान मानव विकासाच्या प्रमुख निर्देशकांमध्ये लक्षणीय असमानता आढळून आली आहे. विदर्भ व मराठवाड्यासारख्या तुलनेने मागास भागांच्या तुलनेत पश्चिम महाराष्ट्र व कोकण भागातील जिल्हे या सर्वच बाबतीत आघाडीवर आढळले:
(a) उत्पन्न ✅ — दरडोई उत्पन्नात जिल्ह्याजिल्ह्यांत मोठी तफावत आढळते.
(b) अर्भक जीवन शक्यता (आयुर्मान) ✅ — आरोग्य सुविधांच्या असमान उपलब्धतेमुळे अर्भक मृत्युदर व जीवन शक्यतेत जिल्ह्याजिल्ह्यांत फरक आढळतो.
(c) एकूण साक्षरता ✅ — शैक्षणिक सुविधांच्या असमान वितरणामुळे साक्षरता दरातही जिल्ह्यानुसार तफावत आढळते.
(d) स्थूल पटनोंदणी प्रमाण (Gross Enrolment Ratio) ✅ — शालेय व उच्च शिक्षणातील नोंदणी प्रमाणातही जिल्ह्याजिल्ह्यांत असमानता कायम आहे.
त्यामुळे या सर्वच निर्देशकांमध्ये जिल्ह्यांतर्गत राज्यभर असमानता कायम असल्याचे अहवालात नमूद आहे — पर्याय (3) योग्य आहे.
प्रश्न 100: घरगुती उपभोगाला चालना देण्यासाठी प्राप्तीकरात घट करणे हे ________ याचे उदाहरण आहे.
(1) संकुचित मागणीजन्य धोरण
(2) विस्तारित मागणीजन्य धोरण
(3) विस्तारित पुरवठाजन्य धोरण
(4) संकुचित पुरवठाजन्य धोरण
योग्य उत्तर: (2) विस्तारित मागणीजन्य धोरण
स्पष्टीकरण: विस्तारित मागणीजन्य धोरण (Expansionary Demand-Side Policy) हे असे आर्थिक धोरण आहे, ज्याद्वारे एकूण मागणी (Aggregate Demand) वाढवण्याचा प्रयत्न केला जातो — यात सरकारी खर्च वाढवणे, व्याजदर कमी करणे किंवा करात कपात करणे यांसारख्या उपायांचा समावेश होतो.
जेव्हा सरकार प्राप्तीकरात (Income Tax) घट करते, तेव्हा लोकांच्या हातात अधिक विनियोज्य उत्पन्न (disposable income) शिल्लक राहते, ज्यामुळे लोकांची खर्च करण्याची क्षमता व घरगुती उपभोग (household consumption) वाढतो. यामुळे एकूण मागणी वाढते — म्हणून हे विस्तारित मागणीजन्य धोरणाचे ठळक उदाहरण आहे.
इतर पर्याय चूक का आहेत: (1) संकुचित मागणीजन्य धोरण ❌ — यामध्ये कर वाढवून किंवा खर्च कमी करून मागणी कमी केली जाते, याउलट.
(3) व (4) पुरवठाजन्य धोरणे ❌ — ही धोरणे उत्पादन क्षमता, उत्पादकता व एकूण पुरवठा (Aggregate Supply) यांच्याशी संबंधित असतात, थेट ग्राहकांच्या उपभोगावर परिणाम करणाऱ्या कर सवलतीशी नाही.
त्यामुळे पर्याय (2) विस्तारित मागणीजन्य धोरण हे योग्य उत्तर आहे.
 सेवा, संयुक्त (मुख्य) परीक्षा 2025, पेपर क्रमांक 02){kind=link}
0 टिप्पण्या