लाल रक्त पेशी (Red Blood Cells - RBC / Erythrocytes)

लाल रक्त पेशी (Red Blood Cells - RBC / Erythrocytes)

लाल रक्त पेशी (RBC) या रक्तातील सर्वाधिक प्रमाणात आढळणाऱ्या पेशी असून त्यांना Erythrocytes असे म्हणतात. त्यांचे मुख्य कार्य शरीरातील सर्व पेशींना ऑक्सिजन पोहोचवणे व काही प्रमाणात कार्बन डायऑक्साइड फुफ्फुसांपर्यंत नेणे हे आहे.

1. रचना (Structure)

घटक	माहिती
नाव	लाल रक्त पेशी (Erythrocytes)
आकार	गोलाकार, द्विअंतर्वक्र (Biconcave Disc)
केंद्रक	परिपक्व (Mature) RBC मध्ये केंद्रक नसते (Non-nucleated)
व्यास	सुमारे 7–8 मायक्रोमीटर (µm)
जाडी	कडा 2–2.5 µm, मध्यभाग 1 µm
रंग	हिमोग्लोबीनमुळे लाल रंग प्राप्त होतो

लाल रक्त पेशींची निर्मिती (Erythropoiesis)

गर्भावस्थेत (Foetus)

• 🔹 सुरुवातीला योक सॅक (Yolk Sac) मध्ये लाल रक्त पेशींची निर्मिती होते.
• 🔹 त्यानंतर यकृत (Liver) आणि प्लीहा (Spleen) मध्ये निर्मिती होते.
• 🔹 गर्भधारणेच्या शेवटच्या टप्प्यात अस्थिमज्जा (Bone Marrow) लाल रक्त पेशी तयार करण्याचे कार्य सुरू करते.

---

प्रौढ व्यक्तीमध्ये (Adult)

• 🔹 लाल रक्त पेशी लाल अस्थिमज्जा (Red Bone Marrow) मध्ये तयार होतात.
• 🔹 निर्मितीचे नियमन करणारा हार्मोन एरिथ्रोपोइटिन (Erythropoietin - EPO) आहे.
• 🔹 EPO हा हार्मोन मुख्यतः मूत्रपिंड (Kidney) तयार करतात.

3. आयुष्य (Life Span)

• एका RBC चे सरासरी आयुष्य 120 दिवस.
• मुख्यतः प्लीहा (Spleen) मध्ये नाश होतो.
• प्लीहाला Graveyard of RBC म्हणतात.

4. हिमोग्लोबीन (Hemoglobin)

घटक	माहिती
Heme	लोह (Iron)
Globin	प्रथिने (Protein)
कार्य	ऑक्सिजन व काही प्रमाणात कार्बन डायऑक्साइडचे वहन
एका RBC मध्ये	सुमारे 25–28 कोटी हिमोग्लोबीन रेणू

5. हिमोग्लोबीनचे सामान्य प्रमाण

व्यक्ती	प्रमाण
पुरुष	13.5–17.5 g/dL
स्त्रिया	12.0–15.5 g/dL
गर्भवती महिला	≥11 g/dL

6. RBC ची सामान्य संख्या

व्यक्ती	RBC संख्या
पुरुष	4.7–6.1 दशलक्ष (Million/µL)
स्त्रिया	4.2–5.4 दशलक्ष (Million/µL)

7. लाल रक्त पेशींची कार्ये

• ✔ शरीराला ऑक्सिजन पुरवणे.
• ✔ कार्बन डायऑक्साइड फुफ्फुसांपर्यंत नेणे.
• ✔ रक्ताचा लाल रंग टिकवणे.
• ✔ रक्ताचा pH संतुलित ठेवण्यास मदत.

8. RBC संबंधित आजार

रोग	कारण
अॅनिमिया (Anaemia)	हिमोग्लोबीन किंवा RBC कमी होणे
पॉलीसायथेमिया (Polycythemia)	RBC किंवा हिमोग्लोबीन वाढणे
सिकल सेल अॅनिमिया	असामान्य हिमोग्लोबीन (HbS)
थॅलेसेमिया	हिमोग्लोबीन निर्मितीतील आनुवंशिक दोष

9. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

• ✅ RBC = Erythrocytes
• ✅ आकार = Biconcave Disc
• ✅ Mature RBC मध्ये केंद्रक नसते.
• ✅ आयुष्य = 120 दिवस
• ✅ Graveyard of RBC = Spleen
• ✅ निर्मिती = Red Bone Marrow
• ✅ हार्मोन = Erythropoietin (Kidney)
• ✅ Hemoglobin = Iron + Globin
• ✅ मुख्य कार्य = ऑक्सिजनचे वहन

💡 लक्षात ठेवा

✔ RBC = Oxygen Carrier
✔ Life Span = 120 Days
✔ Produced in = Red Bone Marrow
✔ Destroyed in = Spleen
✔ Hormone = Erythropoietin (Kidney)